I GZ 424/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Magdalena Bosakirska po rozpoznaniu w dniu 14 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia E. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. z dnia 2 września 2014 r., sygn. akt I SA/Ol 544/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi E. B. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w O. z dnia [...] maja 2014 r. Nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w O. postanowieniem z dnia 2 września 2014 r., sygn. akt I SA/Ol 544/14, odmówił E. B. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jej skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w O. z dnia [...] maja 2014 r., w przedmiocie zobowiązania podatkowego w podatku akcyzowym za styczeń oraz luty 2013 r. I W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji podniósł, że E. B. zwróciła się z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wskazała na swoją trudną sytuację finansową oraz stwierdziła, że prowadzi od 2013 r. działalność gospodarczą, z której w okresie od 1 kwietnia do 30 czerwca 2014 r. osiągnęła dochód netto w wysokości 1.640 zł. Podniosła, iż dochód ten jest jej jedynym dochodem i w całości przeznaczany jest na bieżące wydatki: czynsz za wynajmowany lokal użytkowy, koszty energii oraz żywności. Wyjaśniła również, iż wszystkie oszczędności przeznaczyła na rozpoczęcie działalności gospodarczej. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że strona prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Dochód z działalności gospodarczej wynosi ok. 600 zł miesięcznie. Nie posiada żadnego majątku nieruchomego, ruchomego, przedmiotów wartościowych o wartości powyżej 3.000 zł, zasobów pieniężnych, oszczędności, papierów wartościowych. W odpowiedzi na wezwanie z dnia 30 lipca 2014 r., skarżąca wyjaśniła, iż zamieszkuje nieodpłatnie w lokalu mieszkalnym stanowiącym własność jej matki. W sytuacjach zagrożeń finansowych w prowadzeniu firmy pomaga jej brat E. B., dokonując wpłat np. na zakup towaru. Według oświadczenia strony, wydatki obejmujące koszty wyżywienia, środki higieny, zakup odzieży i inne drobne koszty wynoszą około 600 zł miesięcznie. Wnioskodawczyni przedłożyła ponadto kopie: zeznania podatkowego PIT-36 za 2013 r., informacji PIT/B za 2013 r., podsumowania księgi przychodów i rozchodów za okres od 1 kwietnia do 30 czerwca 2014 r., wyciągów z rachunków bankowych za okres 1 kwietnia do 30 czerwca 2014 r. oraz kserokopię umowy najmu lokalu użytkowego. Postanowieniem z dnia 8 sierpnia 2014 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w O. odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Od powyższego orzeczenia skarżąca wniosła sprzeciw podnosząc, że analiza rachunków bankowych nie daje podstaw do oceny, że nie znajduje się ona w trudnej sytuacji finansowej. Wskazała, że kwoty przekazywane jej przez brata są wynikiem rozliczeń z wcześniejszych okresów i innych tytułów, zaś brat nie ma obowiązku partycypowania w kosztach jej działalności gospodarczej. Postanowieniem z dnia 2 września 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w O. odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu Sąd I instancji podniósł, że nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącej i zwolnienia jej od kosztów sądowych, które na aktualnym etapie postępowania odpowiadają wysokości wpisu sądowego od skargi, tj. 400 zł. Sąd wskazał, że z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż przychód z jednoosobowej działalności gospodarczej prowadzonej przez stronę wyniósł w 2013 roku 44.007,11 zł, koszty uzyskania przychodów - 39.876,03 zł, zaś dochód - 4.131,08 zł. Aktualnie uzyskiwany dochód z tego źródła również jest niski (600 zł miesięcznie), a przy tym niewspółmierny do wysokości ponoszonych w ramach działalności gospodarczej wydatków. Zdaniem WSA, w rozpoznawanej sprawie zachodzą niejasności co do źródeł finansowania wydatków ponoszonych w działalności gospodarczej. Pomimo wezwania w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; powoływanej dalej jako: p.p.s.a.), skarżąca swoją sytuację finansową przedstawiła w sposób niekompletny i budzący wątpliwości, a tym samym niezasługujący na objęcie zwolnieniem od kosztów sądowych. Sąd I instancji, na podstawie wyciągów z rachunku bankowego za okres od 1 kwietnia do 30 czerwca 2014 r., dokonał również analizy poczynionych przez wnioskodawczynię lub na jej rzecz operacji finansowych. Z dokumentów tych wynika, iż skarżąca korzystała z kredytu w ramach rachunku o limicie 9.000 zł. Ponadto otrzymała znaczącą pomoc finansową od brata, która w kolejnych miesiącach od kwietnia do czerwca 2014 r. wyniosła odpowiednio: 14.290 zł, 12.280 zł i 14.750 zł, przy czym z historii rachunku nie wynika, by kwoty te były przez skarżącą zwracane. W ocenie Sądu, wskutek otrzymania wskazanych środków finansowych skarżąca dysponowała znaczną kwotą pieniężną, którą w piśmie z dnia 4 sierpnia 2014 r. określiła jako pomoc w sytuacjach zagrożeń finansowych w prowadzeniu firmy. Z kolei w sprzeciwie odmiennie strona podała, że powyższe przelewy są wynikiem rozliczeń z wcześniejszych okresów i innych tytułów, nie wskazała jednak charakteru tych rozliczeń ani kwot, jakich one dotyczą. Sąd stwierdził również, iż z historii rachunku bankowego wynika, że w okresie od 1 kwietnia do 30 czerwca 2014 r. skarżąca dokonała przelewów środków finansowych na rzecz osoby trzeciej, tj. M. A. na łączną kwotę 9.234 zł. WSA podkreślił, że wnioskodawczyni nie wyjaśniła jakich zdarzeń dotyczyły te przelewy. Zdaniem Sądu, poniesienia tak wysokich wydatków na czyjąś rzecz, bez wskazania uzasadniających je okoliczności, przemawia za uznaniem, iż strona posiada możliwości płatnicze również w zakresie kosztów sądowych. Skarżąca poniosła także wydatki na rzecz matki w kwocie 1.185 zł. Dodatkowo, czego strona nie wskazała we wniosku, oprócz czynszu za lokal użytkowy w wysokości 1.100 zł miesięcznie, opłacała także czynsz z tytułu wynajmu innego lokalu, ponosząc wydatki w łącznej wysokości 1.919 zł. Uiściła też kwotę 200 zł na rzecz Kancelarii Prawniczej A. J., wskazując w tytule przelewu: "Odwołania". Sąd stwierdził, że analiza historii rachunku bankowego wskazuje tym samym, że jej możliwości płatnicze znacznie przekraczają wysokość należnych w niniejszej sprawie kosztów sądowych. Zdaniem WSA, zestawienie dochodów i wydatków strony prowadziło do wniosku, że uchyliła się ona od przedstawienia wszystkich okoliczności dotyczących swojej sytuacji finansowej. II Zażalenie na powyższe postanowienie złożyła E. B., wnosząc o jego uchylenie w całości i zwolnienie jej od kosztów sądowych w całości. W uzasadnieniu zażalenia wnioskodawczyni podtrzymała dotychczas prezentowaną argumentację oraz stwierdziła, ze wnioskowanie o jej złej sytuacji finansowej na podstawie analizy rachunków bankowych, nie daje podstaw do takiego twierdzenia. Podniosła, że kwoty przekazywane prze brata i osoby trzecie na jej konto są wynikiem wzajemnych rozliczeń, mniemających związku z kosztami i przychodami z tytułu działalności gospodarczej. Inne osoby nie mają prawnego obowiązku partycypowania w kosztach prowadzonej przez nią działalności gospodarczej. Skarżąca stwierdziła, że złożone przez nią wraz z wnioskiem dokumenty i oświadczenia zasługują na uwzględnienie, gdyż zawierają prawdziwe stwierdzenia dotyczące jej trudnej sytuacji materialnej. III Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Powyższy wniosek znajduje dodatkowe potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez nią dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły ustawowe przesłanki przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku. Wymaga podkreślenia, że zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony. Zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. Wnioskujący ma zatem przekonać sąd o tym, że jego sytuacja materialna nie pozwala na pokrycie kosztów toczącego się postępowania. Ponadto zauważyć należy, że podmiot występujący na drogę postępowania sądowego winien mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że skarżąca nie wykazała w sposób przekonujący, iż znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd, na podstawie nadesłanych przez stronę dokumentów źródłowych i oświadczeń, bardzo szczegółowo przeanalizował jej sytuację materialną. Słusznie stwierdził, iż zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie jest wystarczający dla dokonania pełnej oceny zdolności finansowych wnioskodawczyni. Zauważyć w szczególności należy, że z uwagi na niekompletny materiał dowodowy, referendarz sądowy zobowiązał skarżącą do przedstawienia wyjaśnień oraz szeregu dokumentów źródłowych, mających na celu przedstawienie pełnego obrazu jej sytuacji materialnej. Między innymi strona wnioskująca została wezwana do przedłożenia wyciągów i wykazów ze wszystkich posiadanych przez nią rachunków bankowych, lokat terminowych osobistych i firmowych z okresu ostatnich trzech miesięcy (tj. od 1 kwietnia 2014 r. do 30 czerwca 2014 r.), bądź oświadczenia o braku takowych. W odpowiedzi na wezwanie w tym zakresie skarżąca przedstawiła wyciąg łączny z konta w Banku Millenium, w którym posiada konto oszczędnościowe, konto osobiste student oraz konto osobiste. Zauważyć w tym miejscu należy, że przedłożona historia rachunku bankowego została bardzo szczegółowo przeanalizowana przez Sąd I instancji i dokonana na jej podstawie ocena zdolności płatniczych wnioskodawczyni jest prawidłowa. Jak słusznie wysnuł Sąd I instancji na podstawie operacji przeprowadzonych na tym rachunku, skarżąca dysponowała znaczną kwotą pieniężną, co do której strona podawała na różnych etapach postępowania różne informacje. Raz stwierdzała bowiem, że była to pomoc finansowa w prowadzeniu firmy, innym zaś razem, że dokonywane przelewy stanowiły bliżej nieokreślone rozliczenia. W świetle powyższego, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wynikłe niejasności, związane z dokonywanymi na rachunku bankowym operacjami z innymi osobami, nie zostały w żaden sposób wyjaśnione, co więcej skarżąca nawet nie próbowała określić charakteru i kwot tych rozliczeń. Stanowisko takie pozostaje tym bardziej niezrozumiałe, że zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych, to na stronie spoczywa obowiązek pełnego zobrazowania jej zdolności finansowej. Szereg powstałych na tym tle wątpliwości, których jak już wyżej stwierdzono, wnioskodawczyni nawet nie podjęła próby wyjaśnienia, unikając odpowiedzi w tym zakresie i formułując jedynie lakoniczne i gołosłowne twierdzenia, jest okolicznością działającą na niekorzyść podmiotu wnioskującego o przyznanie prawa pomocy, na którym to spoczywa ciężar wykazania rzeczywistego obrazu możliwości finansowych. Pełne i transparentne zobrazowanie zdolności płatniczej, na które składają się m.in. wszystkie transakcje finansowe dokonywane przez skarżącą, mogłoby bowiem bądź potwierdzić bądź zaprzeczyć oświadczeniu strony, że w toku rozpoznawania jej wniosku o prawo pomocy, nie dysponuje ona dostatecznymi środkami finansowymi na pokrycie kosztów postępowania. Dokumenty i oświadczenia przedłożone przez wnioskodawczynię, zdaniem NSA, nie pozwalają na ocenę jej rzeczywistej sytuacji materialnej, pozostawiając wiele niewyjaśnionych sprzeczności – w tym zwłaszcza kwestię przelewów finansowych w znacznych kwotach na konta innych osób oraz od brata skarżącej na jej konto. Powyższa nieścisłość oraz braki w tym zakresie podważają wiarygodność przedstawionych informacji. Wobec powyższego wniosek skarżącej może budzić uzasadnione wątpliwości, co do wiarygodności zawartych w nim oświadczeń. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 17 maja 2006 r., sygn. akt II OZ 522/08, Sąd odmawia przyznania prawa pomocy, jeżeli podane we wniosku o przyznanie tego prawa fakty nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z przedstawionymi informacjami dotyczącymi majątku i dochodów. Z treści wniosku E. B. oraz złożonych przez nią materiałów dowodowych wynika, że ustalenie rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącej było niemożliwe. Przede wszystkim istotne w sprawie jest, że przedstawione przez stronę informacje nie dawały pełnego obrazu jej kondycji finansowej. Skarżąca nie wykonała w sposób rzetelny wezwania referendarza sądowego w zakresie udokumentowania i zobrazowania swojej aktualnej sytuacji materialnej. Zapewnienia strony o trudnej sytuacji majątkowej, ogólnikowe i nieudokumentowane nie mogą stanowić podstawy oceny rzeczywistej sytuacji finansowej, tym bardziej, gdy wykazane okoliczności świadczą o obrocie znacznymi kwotami pieniędzy z innymi podmiotami. Podkreślenia wymaga, że w judykaturze prezentowany jest – podzielany przez Sąd w niniejszej sprawie – pogląd, iż podmiot ubiegający się o przyznanie prawa pomocy, który nie przedstawia żądanych wyjaśnień, musi liczyć się z negatywnymi konsekwencjami wynikającymi z jego bierności (por. m. in. postanowienie NSA z dnia 5 czerwca 2008 r., sygn. akt I FZ 236/08, LEX nr 479142). W tego typu sytuacjach sąd jest bowiem zmuszony do rozstrzygnięcia sprawy w oparciu o niekompletny materiał dowodowy przedłożony przez stronę, który może - tak jak w niniejszej sprawie - okazać się niewystarczający dla wykazania istnienia przesłanek przyznania prawa pomocy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, tak przeprowadzoną analizę zdolności finansowej skarżącej należy ponadto skonfrontować z wysokością należnego wpisu, który w rozpoznawanej sprawie wynosi 400 zł i na obecnym etapie postępowania stanowi jedyny konieczny do uiszczenia koszt sądowy. Wnioskodawczyni uzyskuje wprawdzie niski, jednakże stały dochód z prowadzonej działalności gospodarczej. Ponadto posiadany przez nią rachunek bankowy jest dodatkowo zasilany w kwotach znacznie przewyższających wpis od skargi w niniejszej sprawie. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w sytuacji, gdy skarżąca osiąga przychody oraz uzyskuje dodatkowe wpływy na konto, uiszczenie przez nią wpisu sądowego w wysokości 400 zł nie przekracza jej możliwości finansowych. Wpis od skargi stanowi koszt postępowania, z którym winien liczyć się każdy podmiot występujący na drogę sądową. Tym samym skarżąca powinna liczyć się z koniecznością przeznaczenia środków finansowych na ten cel i koszty sądowe w zainicjowanej przez siebie sprawie traktować na równi z innymi zobowiązaniami wynikającymi z zaciągniętych zobowiązań prywatnoprawnych (w tym przykładowo z kosztami wynajmu lokalu użytkowego). Konkludując Naczelny Sąd Administracyjny za prawidłową uznaje ocenę Sądu I instancji, iż w niniejszym postępowaniu skarżąca nie wykazała, że znajduje się w sytuacji finansowej uzasadniającej przyznanie jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.