I OZ 1007/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec po rozpoznaniu w dniu 13 listopada 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia S.P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 24 września 2014 r. sygn. akt II SAB/Lu 237/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym ustanowienie adwokata oraz zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi S.P. na bezczynność Koła Łowieckiego [...] w przedmiocie dostępu do informacji publicznej postanawia oddalić zażalenie. S.P. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z wnioskiem o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym ustanowienie adwokata oraz zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie z jego skargi na bezczynność Koła Łowieckiego [...] w przedmiocie rozpatrzenia wniosku z dnia 10 kwietnia 2014 r. o udostępnienie informacji publicznej. W uzasadnieniu wniosku podał, że mieszka wraz z żoną (z którą pozostaje w rozdzielności majątkowej) w mieszkaniu należącym do Spółki prawa handlowego, gdzie korzystają z prawa dożywocia oraz, iż Spółka ta ponosi wszystkie koszty eksploatacji mieszkania. Aktualne koszty utrzymania skarżącego wynoszą minimum 800 zł miesięcznie z czego kwota 300 zł to koszty leczenia. Na dochód rodziny skarżącego składa się renta inwalidzka w kwocie 1 819,80 zł brutto – 424,14 zł netto (lipiec 2014 r.), dochód z pracy w [...] – 200,37 zł brutto, emerytura żony w kwocie 943,88 zł – 808,93 zł netto (lipiec 2014 r.) oraz pomoc finansowa od dzieci. Skarżący oświadczył też, że z pomocy rodziny korzysta sporadycznie tak, jak i sporadycznie podejmuje się dodatkowych zajęć, celem uzupełnienia dochodów. Środki uzupełniające budżet pochodzą również z debetu na karcie kredytowej, który obecnie wynosi [...] zł. Skarżący płaci alimenty w kwocie 1 291,88 zł, potrącane bezpośrednio z jego renty inwalidzkiej, w tym kwota 1.091,88 zł przekazywana jest bezpośrednio z Wojskowego Biura Emerytalnego do rąk uprawnionej oraz kwotę 200 zł honorarium [...], które skarżący również przekazuje małżonce. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie postanowieniem z dnia 22 sierpnia 2014 r. sygn. akt II SAB/Lu 237/14 przyznał S.P. prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie adwokata oraz odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Na skutek sprzeciwu skarżącego, w/w postanowienie utraciło moc, zaś Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie postanowieniem z dnia 24 września 2014 r. sygn. akt II SAB/Lu 237/14 odmówił S.P. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym ustanowienie adwokata oraz zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia wskazał, że umowne ustanowienie rozdzielności majątkowej między skarżącym a jego żoną nie ma znaczenia przy ocenie możliwości ponoszenia kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Przepisy prawa rodzinnego nakładają bowiem na małżonków i członków najbliższej rodziny obowiązki w zakresie udzielania pomocy i wsparcia finansowego. Zgodnie z art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.), małżonkowie są obowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. W świetle art. 23 K.r.o., małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Z obowiązku tego nie zwalnia drugiego małżonka nawet istnienie rozdzielności majątkowej. Rozdzielność majątkowa małżeńska odnosi się bowiem do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Może ona dotyczyć kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami. Sąd pierwszej instancji podkreślił że zarówno skarżący, jak i jego żona, mają stałe źródła dochodu. Dochód skarżącego wynosi łącznie 424,14 zł netto, a dochód jego żony wynosi 2 202,95 zł netto (kwota uzyskana z zsumowania kwoty alimentów otrzymywanych przez nią od skarżącego, kwoty honorarium [...] skarżącego, które również przekazuje on na jej rzecz oraz kwoty netto emerytury). Skarżący oświadczył, iż ponosi stałe miesięczne koszty koniecznego utrzymania w kwocie od 600 zł (pismo z dnia 16 kwietnia 2014 r.) do 800 zł (pismo skarżącego z dnia 26 czerwca 2014 r.), przy realnych dochodach w kwocie 424,14 zł. Wynika z tego, że aby ponosić koszty utrzymania musi korzystać ze wsparcia finansowego nie tylko dzieci, które – jak podkreślił skarżący – jest sporadyczne, ale i pomocy finansowej żony. Nie można również pominąć okoliczności, że wysokość dochodu netto żony skarżącego umożliwia jej udzielanie pomocy finansowej skarżącemu, zwłaszcza, że nie obciąża ją obowiązek ponoszenia kosztów eksploatacji mieszkania. Ponadto z pisma skarżącego z dnia 13 czerwca 2014 r. wynika, że ma on możliwość zgromadzenia środków finansowych pozwalających na ponoszenie części kosztów postępowania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie stwierdził, że z urzędu ustalił, iż S.P. pełni funkcję prezesa zarządu "[...]" Spółki z o.o. z siedzibą w [...], która jest właścicielem mieszkania, w którym mieszka on wraz z żoną oraz która to Spółka ponosi wszystkie koszty eksploatacji tego mieszkania (wydruk z Centralnej Informacji Krajowego Rejestru Sądowego – k. 53 akt sprawy). Podkreślił, że sprawowanie funkcji prezesa zarządu spółki kapitałowej łączy się co do zasady z otrzymywaniem stosownego wynagrodzenia. Założyć więc należy, że skarżący taki dochód uzyskuje, czego nie wykazał w zawartym w urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczeniu, które zostało złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Nawet jednak, gdyby skarżący nie uzyskiwał wynagrodzenia z tytułu pełnienia funkcji prezesa zarządu w/w Spółki, to potencjalnie ma on możliwość uzyskania takiego dochodu. Spółka dysponuje bowiem majątkiem, z którego może czerpać korzyści. Ponadto, w ocenie Sądu, skarżący działając w ramach wymaganej przeciętnej staranności i dbałości o swój interes, powinien był takie dochody sobie zagwarantować, co wydaje się oczywiste mając na uwadze wysokość wykazanych przez niego dochodów oraz wysokość ciążących na nim zobowiązań finansowych, w tym zwłaszcza alimentów na rzecz żony, które są w realiach powszechnych bardzo wysokie, gdyż wynoszą 1.500 zł miesięcznie. Dodatkowo Sąd pierwszej instancji z urzędu ustalił, że w dacie składania wniosku o przyznanie prawa pomocy S.P. pełnił również funkcję prezesa zarządu w innej spółce kapitałowej – "[...]" Spółce z o.o. z siedzibą w [...]. Adres tej Spółki był tożsamy z miejscem zamieszkania skarżącego – ul. [...]. W tym samym czasie członkiem rady nadzorczej tej Spółki była żona skarżącego, mieszkająca w tym samym budynku. Z akt tych wynika także, że w dniu [...] lipca 2014 r. zmieniona została umowa Spółki, zaś w dniu [...] sierpnia 2014 r. orzeczeniem Sądu Rejonowego [...] VI Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego wprowadzone zostały zmiany w rejestrze przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego dotyczące tego podmiotu, polegające m.in. na zmianie firmy, siedziby i adresu Spółki, udziałowców, a także składu władz Spółki. Z tą datą ujawniono, że skarżący i jego żona przestali pełnić funkcje członków władz Spółki (wydruk z Internetowego Monitora Sądowego i Gospodarczego – k. 56, 57 akt sprawy). Zdaniem Sądu pierwszej instancji wskazana wyżej okoliczność nie może pozostać bez wpływu na ocenę zasadności wniosku S.P. o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie. Wyzbycie się przez skarżącego i jego żonę możliwości uzyskiwania dochodów w sytuacji, gdy wszczął on postępowanie sądowe i miał świadomość konieczności ponoszenia kosztów tego postępowania, świadczy o celowym ograniczeniu możliwości pozyskiwania środków finansowych, prowadzącym do uniknięcia spełnienia obowiązku ponoszenia wskazanych kosztów. W tej sytuacji uwzględnienie wniosku S.P. i przyznanie mu prawa pomocy w niniejszej sprawie prowadziłoby do niczym nieuzasadnionego przenoszenia na podatników kosztów sądowych, do których ponoszenia obowiązany jest skarżący. Mając na uwadze wysokość miesięcznych dochodów netto skarżącego i jego żony, treść oświadczenia skarżącego o możliwości zgromadzenia przez niego środków finansowych, a także choćby hipotetyczną możliwość uzyskiwania przez niego dochodów z tytułu sprawowania funkcji prezesa zarządu spółki kapitałowej, jak również fakt wyzbycia się przez skarżącego i jego żonę możliwości uzyskiwania dochodu w takiej spółce, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że S.P. ma możliwość poniesienia, bez narażenia siebie i żony na uszczerbek w kosztach utrzymania koniecznego, kosztów ustanowienia adwokata oraz kosztów sądowych w niniejszej sprawie, które każdorazowo nie przekroczą kwoty 100 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie podkreślił, że okoliczność, iż w innych postępowaniach sądowych przyznano skarżącemu prawo pomocy w zakresie całkowitym, nie stanowi sama przez się podstawy do uwzględnienia przez Sąd – w takim samym zakresie – jego wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonego w niniejszej sprawie. Skarżący, który – co Sądowi wiadome jest z urzędu – zainicjował kilkadziesiąt postępowań sądowoadministracyjnych, powinien się liczyć z koniecznością uiszczania opłat sądowych, skoro w niektórych z tych postępowań ponosił koszty sądowe. Powyższe postanowienie z dnia 24 września 2014 r. stało się przedmiotem zażalenia S.P. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraził on swoje niezadowolenie z zajętego przez Sąd pierwszej instancji stanowiska. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela rozważania Sądu pierwszej instancji odnośnie braku znaczenia dla niniejszej sprawy faktu pozostawania skarżącego w rozdzielności majątkowej ze swoją żoną. W orzecznictwie ugruntowany jest bowiem pogląd, że rozdzielność majątkowa małżeńska nie zwalnia małżonków z wynikającego z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązku wzajemnej pomocy. W świetle tego przepisu małżonkowie są zobowiązani m.in. właśnie do wzajemnej pomocy. Obowiązek ten jest niezależny od rodzaju ustroju majątkowego małżeńskiego, a ponadto obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych. Zauważyć należy, że rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, wyłącznie do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy zatem jedynie kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami (por postanowienie NSA z dnia 28 stycznia 2014 r., sygn. akt I FZ 11/04, publ. www.cbois.nsa.gov.pl). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po przeanalizowaniu argumentów skarżącego oraz załączonych przez niego dokumentów, jak również dokumentów uwzględnionych przez Sąd pierwszej instancji z urzędu, należy stwierdzić, iż nie wykazał on, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym ustanowienie adwokata oraz zwolnienie od kosztów sądowych. Miesięczne dochody gospodarstwa domowego prowadzonego przez skarżącego i jego żonę nie dają bowiem podstaw do uznania, iż skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Uwzględniając zatem nawet wskazane przez niego bieżące wydatki nie można przyjąć, iż prawo pomocy powinno mu zostać przyznane. Dochody uzyskiwane przez skarżącego i jego żonę są bowiem na tyle wysokie, że pozwalają na poniesienie kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Odnosząc się do twierdzenia skarżącego, iż w innych sprawach jego wnioski o przyznanie prawa pomocy były rozpatrywane pozytywnie, wskazać należy, że w każdej sprawie sąd odrębnie i samodzielnie podejmuje rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy na podstawie oświadczeń i dokumentów przedstawionych przez osoby ubiegające się o przyznanie prawa pomocy i nie jest on związany orzeczeniami innych sądów w tym zakresie. W związku z powyższym, Sąd pierwszej instancji trafnie wywiódł, iż złożony w tej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.