II FSK 3101/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Anna Dumas (sprawozdawca), Sędzia NSA Tomasz Zborzyński, Sędzia NSA Jolanta Sokołowska, Protokolant Bernadetta Pręgowska, po rozpoznaniu w dniu 23 stycznia 2018 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej A. D., T. D., L. D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 2 września 2014 r. sygn. akt I SA/Gl 1642/13 w sprawie ze skargi A. D., T. D., L. D. na decyzje Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach z dnia 20 września 2013 r. nr [...] do [...],[...] do [...] w przedmiocie zastawu skarbowego 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach, 2) zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach na rzecz A. D., T. D., L. D. kwotę 380 (słownie: trzysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wyrokiem z dnia 2 września 2014 r., sygn. akt I SA/Gl 1642/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę A. D., L. D. i T. D. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach z dnia 20 września 2013 r. w przedmiocie zastawu skarbowego. Z uzasadnienia wyroku Sądu pierwszej instancji wynika, że decyzjami Naczelnika Urzędu Skarbowego w T. z dnia 20 czerwca 2013 r. odmówiono skarżącym wykreślenia z rejestru zastawów skarbowych nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...]na pojeździe marki T. model [...] , nr rej. [...]. Decyzją z dnia 20 września 2013 r. Dyrektor Izby Skarbowej w Katowicach utrzymał w mocy ww. decyzje. W skardze na ww. decyzję Dyrektora skarżący wnieśli o jej uchylenie w całości i zwrócenie sprawy do ponownego rozpatrzenia bądź też zmianę zaskarżanych decyzji poprzez wykreślenie z rejestru zastawów skarbowych o ww. numerach, jako wygasłych z mocy prawa, tj. z mocy art. 170 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 ze zm). Dyrektor wyjaśniał, że spór w sprawie dotyczy w istocie daty, w której strony powzięły wiadomość o ustanowieniu zastawu. Organ odwoławczy podał przy tym, że z akt sprawy wynika, iż umowa sprzedaży pojazdu marki T. została zawarta pomiędzy wnioskodawcami a zobowiązaną w dniu 15 lutego 2013 r. W umowie tej sprzedająca pominęła wady prawne przedmiotu umowy w postaci 9 zastawów skarbowych. Podkreślono, że w dniu 27 lutego 2013 r. nabywcy pojazdu dokonując jego rejestracji w WKUMK otrzymali od pracownika rejestrującego informację o ustanowionych na przedmiotowym pojeździe ww. zastawach skarbowych, wpisanych przez UMT. W odpowiedzi na skargę Dyrektor wniósł o jej oddalenie w całości, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji. W zaskarżonym wyroku WSA w Gliwicach podzielił stanowisko przedstawione przez organy, podkreślając, że rejestracja pojazdu w WKUMK miała miejsce w dniu 27 lutego 2013 r. i, jak wskazano w toku tych czynności, nowi właściciele samochodu T. [...] zostali poinformowani przez pracownika rejestrującego o ustanowionych na przedmiotowym pojeździe zastawach skarbowych, czego dowodzi oświadczenie podpisane przy okazji czynności rejestracji przez pełnomocnika. Powyższe oświadczenie dowodzi, zdaniem Sądu, zasadności przyjętego przez Dyrektora stanowiska, co do uznania daty 27 lutego 2013 r. za dzień, w którym osoby powołujące się na swoje prawo własności samochodu marki T. [...] powzięły wiadomość o ustanowieniu 9 zastawów na tym pojeździe. W skardze kasacyjnej wywiedzionej od ww. wyroku skarżący zaskarżyli go w całości, wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Sądowi pierwszej instancji oraz zasądzenie na rzecz skarżących kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, wg norm przepisanych, zarzucając: 1) w granicach art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, z późn. zm., dalej "p.p.s.a.") - naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, to jest art. 42a § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 z późn. zm.); 2) w granicach wskazanych art. 174 pkt 2 p.p.s.a. - naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 183 § 2 p.p.s.a., polegające na pozbawieniu skarżących możności obrony swych praw poprzez doprowadzenie do uniemożliwienia im udziału w rozprawie wyznaczonej w przedmiotowej sprawie przez WSA w Gliwicach na dzień 2 września 2014 r. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Dyrektor Izby Skarbowej w Katowicach wniósł jej oddalenie oraz wydanie rozstrzygnięcia w zakresie kosztów postępowania, w tym zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc jednak pod rozwagę z urzędu nieważność postępowania. W rozpatrywanej sprawie sąd dostrzegł, podnoszone również przez skarżącego w skardze kasacyjnej, wystąpienie jednej z wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a. przesłanek nieważności postępowania sądowoadministracyjnego w postaci pozbawienia strony możności obrony swych praw (art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a.). W trakcie postępowania przed Sądem pierwszej instancji uniemożliwiono skarżącym udziału w rozprawie. Strona jest pozbawiona możności obrony swych praw, gdy wskutek uchybień procesowych sądu lub strony przeciwnej nie może brać udziału w istotnej części postępowania (por. orzeczenie SN z dnia 13 marca 1998 r., I CKN 561/97, niepubl.; wyrok z dnia 25 października 2005 r., FSK 2405/04; Bogusław Gruszczyński, Komentarz do art. 183 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, LEX). O uchybieniu tym można mówić, gdy godzi ono w istotę procesu i stawia pod znakiem zapytania spełnienie jego celu w konkretnym przypadku (J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2012, s. 497 i n.). Nieważność postępowania z tej przyczyny zachodzi wówczas, gdy strona, wskutek naruszenia przepisów przez sąd pierwszej instancji, nie uczestniczy w postępowaniu, nie otrzymuje zawiadomień, zostaje pozbawiona możliwości przedstawienia swojego stanowiska (por. np. wyroki NSA z dnia 20 lutego 2008 r., sygn. akt I OSK 419/08; z dnia 25 stycznia 2006 r., sygn. akt II OSK 437/05; z dnia 21 lutego 2006 r., sygn. akt II GSK 378/05 oraz wyrok NSA o sygn. akt II GSK 1558/11). ) i nie ma możliwości usunięcia skutków tych uchybień na rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2000 r. sygn. akt III CKN 416/98, OSNC 2000 Nr 12, poz. 220). Nieważność postępowania z tej przyczyny zachodzi wówczas, gdy strona wskutek naruszenia przepisów przez sąd pierwszej instancji nie uczestniczy w postępowaniu, nie otrzymuje zawiadomień, zostaje pozbawiona możliwości przedstawienia swojego stanowiska (por. np. wyroki NSA z dnia 20 lutego 2008 r., sygn. akt I OSK 419/08; z dnia 25 stycznia 2006 r., sygn. akt II OSK 437/05; z dnia 21 lutego 2006 r., sygn. akt II GSK 378/05 oraz wyrok NSA o sygn. akt II GSK 1558/11). Rozpoznając tak przedstawiony zarzut stwierdzić trzeba, iż stosownie do regulacji zawartej w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. nieważność postępowania zachodzi, jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw. Uchybienie Sądu w rozpatrywanej sprawie ma zasadnicze znaczenie dla prawidłowego prowadzenia postępowania w zgodzie z przepisami prawa. Uniemożliwienie stronie udziału w rozprawie w dniu 2 września 2014 r. poprzez brak informacji o rozprawie przed salą rozpraw na wokandzie i poinformowanie strony, że rozprawa została odwołana podczas, gdy rozprawa w dniu 2 września 2014 r. odbyła się i zapadł wyrok. Działanie takie narusza art. 90, art. 91 § 2, art. 106 § 1 p.p.s.a., godzi ponadto w istotę przeprowadzania rozprawy z udziałem stron. Na rozprawie istnieje możliwość wypowiedzi stron odnośnie do stanu faktycznego i prawnego sprawy. Stanowi ona spełnienie konstytucyjnego wymogu jawności rozpoznawania sprawy. Tym m.in. różni się orzekanie na posiedzeniu niejawnym od orzekania na rozprawie. Pozbawienie strony możliwości udziału w rozprawie uniemożliwia jej zatem pełną ochronę jej praw. W związku ze stwierdzoną nieważnością postępowania Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznanie sprawy ograniczył do wskazania przyczyny nieważności postępowania, nie badał zaś zasadności zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej. W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a.