I OZ 442/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec po rozpoznaniu w dniu 6 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia G.M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 8 stycznia 2016 r. sygn. akt II SA/Rz 743/14 w przedmiocie odmowy zmiany postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi G.M. na decyzję [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Geodezyjnego i Kartograficznego w [...] z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie zmiany dotychczasowych użytków i klas na działkach postanawia uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Rzeszowie do ponownego rozpoznania. G.M. w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie zawarła wniosek o przyznanie jej w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie postanowieniem z dnia 11 września 2014 r. sygn. akt II SA/Rz 743/14 odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, tj. zwolnienia od kosztów sądowych. Na skutek zażalenia skarżącej sprawę rozpoznawał Naczelny Sąd Administracyjny, który postanowieniem z dnia 6 listopada 2014 r. sygn. akt I OZ 975/14 oddalił zażalenie od w/w postanowienia Sądu pierwszej instancji. Wnioskiem z dnia 16 stycznia 2015 r. G.M. ponownie zwróciła się do Sądu o przyznanie jej w niniejszej sprawie prawa pomocy, tym razem w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie postanowieniem z dnia 8 stycznia 2016 r. sygn. akt II SA/Rz 743/14 odmówił zmiany postanowienia z dnia 11 września 2014 r. sygn. akt II SA/Rz 743/14. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazał, że skarżąca, występując z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, domaga się w istocie zmiany prawomocnego postanowienia z dnia 11 września 2014 r. Wobec powyższego, złożony wniosek podlega rozpoznaniu w trybie art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej w skrócie P.p.s.a.). Zgodnie z jego treścią, postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Przesłanką modyfikacji orzeczenia na podstawie w/w przepisu jest zatem zmiana okoliczności sprawy, przez które przy rozpoznawaniu wniosku o prawo pomocy należy rozumieć dane dotyczące sytuacji materialno-bytowej wnioskodawcy. Te okoliczności są bowiem decydujące w kontekście przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Chodzi więc o zmianę tych okoliczności, w oparciu o które wydano poprzednie orzeczenie, przy czym zmiana ta musi być na tyle istotna, aby uzasadniała jego modyfikację. W ocenie Sądu pierwszej instancji, analiza wniosku skarżącej nie wykazała, ani nawet nie uprawdopodobniła, okoliczności przemawiających za zmianą postanowienia z dnia 11 września 2013 r. Nie wskazała ona bowiem żadnych okoliczności, które miałyby wpływ na wysokość osiąganych dochodów lub deklarowanych wydatków, w stosunku jej sytuacji materialno-bytowej określonej przy poprzednio złożonym wniosku. W szczególności skarżąca nie wykazała, aby przy deklarowanym przychodzie w wysokości 2.244,78 zł oraz wydatkach ponoszonych z tytułu prowadzenia jednoosobowego gospodarstwa domowego nie była w stanie ponieść kosztów postępowania. Podkreślenia wymaga, iż wyłączną przesłanka udzielenia prawa pomocy w zakresie ustanowienia zawodowego pełnomocnika jest uznanie, że wnioskodawca nie jest w stanie ponieść, w zależności od zakresu wniosku, pełnych lub jakichkolwiek kosztów postępowania. Okolicznością uzasadniającą ustanowienie pełnomocnika z urzędu nie jest natomiast brak fachowej wiedzy lub doświadczenia w prowadzeniu spraw sądowych, na co wskazuje skarżąca. Powyższe postanowienie stało się przedmiotem zażalenia G.M. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraziła niezadowolenie z rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji i wniosła o jego uchylenie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Zgodnie z art. 165 P.p.s.a., możliwość uchylenia bądź zmiany postanowień niekończących postępowania w sprawie uzależniona jest od zmiany okoliczności sprawy, przez co należy rozumieć zarówno zmianę okoliczności faktycznych, jakie sąd przyjął za przesłankę pierwotnego rozstrzygnięcia, jak i zmianę okoliczności prawnych, które uzasadniałyby wydanie postanowienia odmiennej treści niż to, które zostało wcześniej wydane. W ramach dokonywania weryfikacji stanu faktycznego dotyczącego sytuacji finansowej strony sąd bez zmiany okoliczności sprawy nie może zmienić lub uchylić swego postanowienia, nawet gdyby doszedł do wniosku, że poprzednia ocena tych okoliczności była błędna. Wynika z tego, że w postępowaniu wywołanym kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy sąd nie zajmuje się już ponowną oceną tych samych okoliczności i argumentów, co przy rozpatrywaniu pierwszego wniosku. Jego zadanie sprowadza się do porównania sytuacji zakreślonej w dwóch wnioskach, następnie oceny, czy nastąpiła istotna zmiana okoliczności, a w przypadku pozytywnej odpowiedzi na to pytanie, do zdecydowania, czy zmiana ta uzasadnia zmianę prawomocnego rozstrzygnięcia w sprawie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 października 2012 r. sygn. akt II FZ 768/12, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Należy jednak podkreślić, iż w/w tryb zmiany postanowienia w zakresie prawa pomocy może mieć miejsce wyłącznie wówczas, gdy zakres przedmiotowy nowego wniosku jest tożsamy z poprzednim wnioskiem, bowiem ma to istotny wpływ na ocenę jego zasadności, nawet przy niezmienionych okolicznościach dotyczących sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Inaczej bowiem będzie wyglądała ocena wniosku wyłącznie o zwolnienie od kosztów sądowych, a inaczej o ustanowienie pełnomocnika z urzędu (koszty związane z wynajęciem pełnomocnika z wyboru są bowiem zazwyczaj większe niż koszty związane z opłatami sądowymi). Tymczasem w niniejszej sprawie skarżąca pierwotnie (w skardze) wnosiła o przyznanie jej prawa pomocy tylko w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i w tym właśnie zakresie odmówiono jej przyznania tego prawa (postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 11 września 2014 r. sygn. akt II SA/Rz 743/14 oraz postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 listopada 2014 r. sygn. akt I OZ 975/14). We wniosku z dnia 16 stycznia 2015 r. wniosła natomiast wyłącznie o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Sąd pierwszej instancji nie mógł zatem potraktować tego wniosku jako wniosku o zmianę postanowienia z dnia 11 września 2014 r., bowiem postanowienie to dotyczyło odmowy przyznania prawa pomocy wyłącznie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Ponadto wskazać należy, iż wniosek z dnia 16 stycznia 2015 r. został rozpoznany przez Sąd, pomimo braku spełnienia wymogu złożenia go przez stronę na stosownym urzędowym formularzu PPF. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł, jak w sentencji postanowienia.