I GZ 492/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Małgorzata Korycińska po rozpoznaniu w dniu 13 listopada 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia I. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia 3 października 2014 r., sygn. akt I SA/Bd 851/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi I. R. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w T. z dnia [...] maja 2014 r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia oddalić zażalenie. I Wojewódzki Sąd Administracyjny w B., objętym zażaleniem postanowieniem, w sprawie ze skargi I. R. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w T. z dnia [...] maja 2014 r. w przedmiocie podatku akcyzowego, zwolnił skarżącą od kosztów sądowych w 90% oraz odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Z uzasadnienia postanowienia Sądu I instancji wynika, że I. R. zwróciła się z wnioskiem o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym. We wniosku tym oraz w toku postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy strona podała, że wraz z mężem oraz dwójką dzieci prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, którego miesięczny dochód wynosi 2.833 zł brutto, zaś koszty utrzymania domu wynoszą ok. 870 zł, natomiast córek - łącznie 898 zł. Strona wskazała, że posiada nieruchomości rolne o powierzchni 7,9 ha oraz 1,34 ha (przy czym są one obciążone hipoteką przymusową przez Dyrektora Izby Celnej w T. na poczet zaległości podatkowych), a także 400 udziałów w D. Sp. z o.o. o wartości 200 000 zł, które obecnie są zajęte w całości przez Dyrektora Izby Celnej w T. Wnioskodawczyni przedłożyła m.in. zaświadczenie o zarobkach, wyciąg z rachunku bankowego, zawiadomienie o zajęciu prawa majątkowego i kartę informacyjną leczenia szpitalnego. Ponadto do sprawy o sygn. akt I SA/Bd 1184/13 przedłożono: zeznania podatkowe skarżącej oraz jej męża za lata 2011-2012 (z których wynika, że za powyższe okresy osiągnęli dochód w kwotach 45.704,10 oraz 59.550 zł), wyciąg z rachunku bankowego, zaświadczenia o zarobkach (z których wynika, że obecnie otrzymuje wynagrodzenie w kwocie 840 zł brutto, natomiast jej mąż w kwocie 1.993 zł brutto), zeznania podatkowe spółki, w której jest udziałowcem (CIT-8) za lata 2011-2012, kartę informacyjną leczenia szpitalnego, zawiadomienie o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego udział w spółce, dokumenty potwierdzające okoliczność obciążenia nieruchomości hipoteką. Zdaniem Sądu I instancji, skarżąca wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazywał na to aktualny dochód na jednego członka rodziny w gospodarstwie domowym wynoszący ok. 700 zł, obciążenie hipoteką przymusową majątku nieruchomego skarżącej oraz zajęcie jej udziałów przez Dyrektora Izby Celnej w T. w związku z toczącymi się postępowaniami podatkowymi. Z tego względu zasadne było zwolnienie skarżącej od kosztów sądowych w 90%. Sąd uznał natomiast, że w zakresie możliwości finansowych skarżącej mieści się uiszczenie ok. 50 zł tytułem wpisu - także przy uwzględnieniu, że obowiązek taki odnosi się do ok. 100 spraw zawisłych przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w B. Podkreślił przy tym, że skarżąca od wielu lat uczestniczy w obrocie gospodarczym w zakresie handlu pojazdami, a na podstawie powszechnie dostępnych danych uzyskanych z sieci Internet ustalono, że spółki, których udziałowcem jest skarżąca w chwili obecnej oferują do sprzedaży kilkadziesiąt samochodów o średniej cenie kilkudziesięciu tysięcy złotych każdy. Odmawiając przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w osobie wskazanego przez stronę radcy prawnego R. S., Sąd I instancji powołując się na treść art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) stwierdził, że przyznanie pełnomocnika procesowego z urzędu powinno być uwarunkowane procesową koniecznością jego powołania, czyli powinno nastąpić przy uwzględnieniu aktualnego stadium postępowania, dotychczasowego sposobu postępowania strony, konieczności posiadania szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych. W tym zakresie WSA ocenił, że skarżąca wykonuje terminowo i sprawnie polecenia Sądu i jakkolwiek wniosła ponad 100 skarg na decyzje organu, to problem prawny we wszystkich sprawach jest tożsamy, a na etapie rozpoznawania skargi sąd z urzędu zobowiązany jest do uwzględnienia wszelkich naruszeń prawa, niezależnie od żądań i zarzutów podniesionych w skardze. Nadto Sąd uznał, że zwolnienie od kosztów sądowych w 90%, umożliwia skarżącej wygospodarowanie środków na pokrycie kosztów udziału pełnomocnika w sprawie, uwzględniając podobny stan wszystkich spraw. Nie było zatem podstaw do angażowania publicznych środków na pokrycie kosztów pomocy prawnej związanej z działalnością gospodarczą. W podstawie prawnej Sąd I instancji powołał art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 p.p.s.a. II I. R. złożyła zażalenie na powyższe postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. Zaskarżając to orzeczenie w całości, wniosła o jego uchylenie oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, albo o zmianę kwestionowanego postanowienia poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zaskarżonemu postanowieniu strona zarzuciła naruszenie: I. art. 134 § 2 w zw. z art. 166 p.p.s.a. poprzez wydanie kwestionowanego postanowienia na skutek wniesienia środka zaskarżenia na niekorzyść skarżącej, II. art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie będące następstwem błędnej oceny sytuacji materialnej strony i przyznanie jej prawa pomocy jedynie w zakresie częściowym, III. art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez odmowę przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego na skutek przyjęcia przez WSA obowiązywania pozaustawowej przesłanki przyznawania prawa pomocy w tym zakresie, a dodatkowo - nieuprawnionego zastosowania tej przesłanki w sprawie. III Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Przed przystąpieniem do rozważań stwierdzić należy, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznawał już wcześniej w kilkudziesięciu sprawach zażalenia I. R. na postanowienia WSA w B. w przedmiocie prawa pomocy, zapadłe na tle analogicznego stanu faktycznego (zob. m.in. postanowienia z dnia 19 sierpnia 2014 r. o sygn. akt: I GZ 266/14, I GZ 267/14 i I GZ 268/14 oraz z dnia 31 października 2014 r. o sygn. akt I GZ 478/14). Sąd w składzie orzekającym w niniejszym postępowaniu wpadkowym podziela argumentację zaprezentowaną w uzasadnieniach przywołanych postanowień z dnia 19 sierpnia 2014 r. oraz 31 października 2014 r., bowiem jest ona trafna również na gruncie niniejszej sprawy. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, stosownie do treści powołanego przepisu, należy do obowiązku podmiotu ubiegającego się o przyznanie tego prawa. To zatem strona ma obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania lub ich części albo że nie ma adekwatnych środków na poniesienie tych kosztów. Rzeczą sądu rozpoznającego wniosek jest natomiast obiektywna ocena podniesionych okoliczności w aspekcie zaistnienia przesłanek określonych w powołanym przepisie oraz wskazanie z jakich względów uznał, że żądanie strony zasługuje, bądź nie zasługuje na uwzględnienie oraz w jakiej części. Mając na uwadze te rozważania, za prawidłową należy uznać ocenę wniosku skarżącej, jakiej dokonał Sąd I instancji. Sąd ten przyjął, że I. R. oraz jej mąż dysponują stałym miesięcznym dochodem, który pokrywa konieczne wydatki ponoszone przez rodzinę skarżącej. Ustalona wysokość miesięcznego dochodu w gospodarstwie domowym skarżącej i przypadająca na członka jej rodziny część tej kwoty pozwalała na przyjęcie, jak uczynił to Sąd I instancji, że nie jest ona w stanie uiścić pełnej wysokości należnych w sprawie kosztów sądowych. Te same ustalenia pozwalają na stwierdzenie, że skarżąca będzie w stanie ponieść 10% wartości kosztów sądowych (na obecnym etapie postępowania - 10% należnego wpisu od skargi). Nadesłane przez skarżącą dokumenty i złożone oświadczenia nie pozwalają bowiem na przyjęcie, że jej sytuacja materialna jest tego rodzaju, że uniemożliwia jej partycypowanie w kosztach sprawy sądowoadministracyjnej w jakimkolwiek zakresie. Podkreślenia wymaga, że istota instytucji prawa pomocy pozwala na przyznanie tego prawa wyłącznie w sytuacjach wyjątkowych, w których skarżąca ponad wszelką wątpliwość udowodni, że nie jest i nie będzie w stanie w przyszłości wygospodarować środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Odnosząc się do zarzutu zażalenia obejmującego odmowę przyznania prawa pomocy skarżącej w zakresie ustanowienia radcy prawnego, należy stwierdzić, że nie ma w orzecznictwie jednolitości co do stanowiska wyrażonego przez Sąd I instancji, że przy ustanowieniu profesjonalnego pełnomocnika z urzędu sąd powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania. Biorąc pod uwagę, że przyznanie prawa pomocy, w tym ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika, jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony, racjonalne zdaje się być stanowisko, że wobec regulacji zawartej w art. 134 § 1, a także art. 140 § 1 p.p.s.a., ustanowienie takiego pełnomocnika winno być poprzedzone rozważeniem, czy zachodzą uzasadnione obawy, że strony nie będą w stanie prawidłowo bronić swojego interesu w toczącym się postępowaniu (postanowienia NSA: z dnia 27 września 2004 r., sygn. akt FZ 330/04, niepubl. oraz z dnia 28 września 2004 r., sygn. akt FZ 246/04, niepubl.). Niemniej jednak Naczelny Sąd Administracyjny w składzie obecnie orzekającym podziela pogląd strony wnoszącej zażalenie, że ustawodawca nie wprowadził takiego kryterium przyznawania prawa pomocy, a zatem jest to przesłanka pozaprawna (por. np. postanowienie NSA z dnia 29 października 2009 r., sygn. akt II FZ 429/09 - treść dostępna w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Wobec tego omawiany zarzut zażalenia jest co do zasady trafny. W okolicznościach niniejszej sprawy nie prowadzi to jednak do uchylenia zaskarżonego postanowienia. Należy bowiem zauważyć, że w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia WSA, poza wyrażeniem zakwestionowanego wyżej poglądu, równocześnie trafnie podniósł, że skarżąca została zwolniona z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w 90%, co umożliwi jej wygospodarowanie środków na pokrycie kosztów udziału profesjonalnego pełnomocnika. Stanowisko to uznać należy za trafne, szczególnie, że mimo ilości toczących się postępowań, dotyczą one analogicznych stanów faktycznych i prawnych, co winno rzutować na wysokość koniecznego wynagrodzenia pełnomocnika. Odnosząc się natomiast do zarzutu naruszenia zakazu reformationis in peius (art. 134 § 2 p.p.s.a.) należy przede wszystkim wskazać, że skarżąca upatruje tego naruszenia w mniej korzystnym rozstrzygnięciu Sądu I instancji niż rozstrzygnięcie wydane przez referendarza sądowego. Zarzut ten jest bezzasadny. Należy przypomnieć, że zgodnie z treścią art. 259 § 1 p.p.s.a. od postanowień referendarza sądowego przysługuje sprzeciw, którego wniesienie skutkuje utratą mocy orzeczenia referendarza w całości (art. 260 p.p.s.a.). Skoro zatem rozstrzygnięcie referendarza traci moc, to również nie wywołuje jakichkolwiek skutków w stosunku do jego adresata, zaś wydane postanowienie sądu, będące wynikiem wniesionego sprzeciwu, stanowi niejako pierwsze i nowe rozstrzygnięcie odnoszące się do uprawnień strony, o których przyznanie się ona ubiega. Wobec utraty mocy rozstrzygnięcia wydanego przez referendarza sądowego zasada reformationis in peius nie ma zatem zastosowania. Niezależnie od tego zauważyć należy, że - wbrew twierdzeniom zawartym w zażaleniu - tenor wydanego w niniejszej sprawie postanowienia referendarza sądowego z dnia 22 sierpnia 2014 r. jest identyczny jak tenor zaskarżonego postanowienia Sądu I instancji (w obu orzeczeniach skarżąca została zwolniona od kosztów sądowych w 90% i odmówiono jej przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie). Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżone postanowienie, mimo częściowo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu i dlatego oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.