II FZ 1992/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Bogdan Lubiński po rozpoznaniu w dniu 11 grudnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 22 października 2014 r., sygn. akt I SA/Ol 602/14 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi J. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Olsztynie z dnia 7 maja 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2006 r. postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 22 października 2014 r., sygn. akt I SA/Ol 602/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił J. K. (zwanej dalej "skarżącą") przyznania prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazano, że rozpoznając wniosek o zwolnienie skarżącej od kosztów sądowych Sąd uwzględnił, iż na wcześniejszym etapie rozpatrywania sprawy skarżąca została wezwana przez referendarza sądowego w dniu 21 sierpnia 2014 r. do złożenia dodatkowych oświadczeń i przedłożenia dokumentów źródłowych w zakresie okoliczności dotyczących jej stanu majątkowego, które mogą mieć wpływ na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wezwano do przedstawienia m.in. majątku, dochodów, jak też wydatków związanych z utrzymaniem własnym i rodziny skarżącej. We wniosku o przyznanie prawa pomocy strona zaliczyła swoje dzieci do osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. Sytuacja materialna osób prowadzących ze stroną wspólne gospodarstwo domowe niewątpliwe ma wpływ na sytuację materialną wnioskodawcy. Powołując się na art. 87 i art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788 ze zm. - zwanej dalej "k.r.o.") oraz art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 – zwanej dalej "p.p.s.a.") WSA uznał, że nie budzi wątpliwości zasadność dążenia do ustalenia, czy starsza córka strony nie mogłaby pomóc w partycypowaniu w kosztach sądowych postępowania zainicjowanego przez skarżącą, zanim przerzuci się te koszty na Skarb Państwa, czyli innych podatników. Sytuacja majątkowa starszej córki, jako osoby prowadzącej ze skarżącą wspólne gospodarstwo domowe, podlega więc ocenie w ramach szeroko pojętej sytuacji majątkowej strony. Skoro bowiem strona twierdzi, że nie może samodzielnie ponieść kosztów postępowania, to konieczne jest zbadanie, czy również przy pomocy bliskich nie jest w stanie tego uczynić, niezależnie od sytuacji samej skarżącej. Nie można zatem zgodzić się ze stanowiskiem strony, iż sytuacja majątkowa osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym jest dla rozstrzygnięcia tej sprawy nieistotna. Wiadomo od wnioskodawczyni, że starsza córka strony ma 22 lata, jest studentką, uzyskuje ok. 1.200 zł miesięcznie ze stażu w Urzędzie Pracy i jest właścicielką nieruchomości w Olsztynie, w której zamieszkuje wraz z matką i siostrą. Odpowiadając na wezwanie skarżąca nie przedstawiła jednak dodatkowych informacji o majątku córki, jej rachunkach i lokatach bankowych, nieruchomościach, ruchomościach, przedmiotach wartościowych, przez co uniemożliwiła dokonanie oszacowania takiego poziomu wsparcia. Natomiast wyjaśnienie zawarte w sprzeciwie, że córka osiąga jedynie dochód pozwalający na pokrycie kosztów jej życia i mieszkania, nie stanowi wypełnienia ww. wezwania referendarza sądowego w zakresie udokumentowania możliwości finansowych starszej córki skarżącej. Sąd nie znalazł podstaw do ponownego wzywania skarżącej do przedstawienia dodatkowych wyjaśnień. Wnioskodawczyni jasno wyraziła swoje stanowisko w sprzeciwie, jak i we wcześniejszym piśmie procesowym, że uznaje za wystarczające dotychczas przekazane informacje i dokumenty, które w jej ocenie są wystarczające do stwierdzenia, że spełnia wymogi do zwolnienia od kosztów sądowych. Sąd wskazał także na wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu z dnia 16 października 2012 r. w sprawie Piętka przeciwko Polsce (skarga nr 34216/07). W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca wniosła o jego uchylenie oraz o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wskazała, że zarzut o uchylaniu się od przedstawienia stosownych danych jest całkowicie chybiony. Uznała, że przedstawiła swoją sytuację z należytą starannością i zgodnie ze stanem posiadania. Trudno wymagać od wnioskodawcy aby udowadniał swoje "ubóstwo" dokumentami, które potwierdzają "0" stan posiadania lub fakt, że nie uzyskuje dochodów ani też nie posiada zatrudnienia. W ocenie skarżącej, bez znaczenia dla sprawy pozostaje okoliczność, że na jej córce ciąży obowiązek "pomagania finansowego", w sytuacji, gdy osiąga wynagrodzenie w wysokości 1.200 zł. Wynagrodzenie, które jest "na przeżycie" nie może służyć zaspokajaniu interesu Skarbu Państwa, bowiem wpłacający może za moment potrzebować pomocy socjalnej tego Państwa. Nie było możliwe gromadzenie oszczędności na ewentualność sporu sądowego ze względu na multi interpretacyjne przepisy podatkowe w postępowaniach administracyjnych, nierówność stron w toku takiego postępowania, a także skutkową nieprzewidywalność postępowań kontrolnych. Skarżąca podniosła, że orzeczenie ETS (Piętka przeciwko Polsce) nie odnosi się w wielu aspektach do jej sytuacji, a podmioty i przedmiot sporu przed Trybunałem nie są tożsame z jej sprawą. Sąd a priori założył odmowę zwolnienia od kosztów sądowych bez względu na stan faktyczny występujący w sprawie. Skupił swoją uwagę na nieistotnym orzeczeniu ETS-u zapominając, że o możliwościach płatniczych wnioskodawcy decyduje jego zdolność finansowa. Zdolność ta jest nikła, co nie przeszkadzało jednakże wywieść z zebranego materiału dowodowego, że rodzina skarżącej ma obowiązek ponieść ciężar kosztów, ponieważ przebywa ze skarżącą "pod jednym dachem". Stwierdziła, że zaskarżone postanowienie zostało wydane z naruszeniem przepisu art. 246 § 1 p.p.s.a oraz art. 45 Konstytucji RP. Wskazane w przepisie przesłanki, konieczne do przyznania prawa pomocy, wystąpiły w sprawie, a strona w sposób dostateczny "wykazała" na podstawie przedłożonych dokumentów i oświadczeń swoją trudną sytuację materialną nie pozwalającą na uiszczenie kosztów sądowych. Strona wykazała także, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Odmowa przyznania prawa pomocy pozbawia ją prawa do Sądu bez uzasadnienia, albowiem bez znaczenia dla jej sytuacji finansowej i jej zmiany, czy też zmiany jej oceny, pozostaje podnoszony przez orzekającego fakt nieprzedłożenia wyciągu z rachunku bankowego córki, czy też informacji o posiadanych przez nią lokat bankowych. Okoliczność ta nie mieści się w dyspozycji art. 252 § 1 p.p.s.a. i stan rodzinny w rozumieniu tego przepisu nie oznacza, że na członkach rodziny ciąży ustawowy obowiązek ponoszenia kosztów sądowych za innego członka rodziny. Można by się zgodzić ze stanowiskiem Sądu jeśli członkiem tej rodzinny byłby współmałżonek, o ile oczywiście dodatkowo istniałby ustrój wspólności majątkowej. Stan faktyczny wskazuje na zupełny brak środków do życia i zdolności finansowej do utrzymania rodziny. Na podstawie przedstawionych warunków życiowych strony nie sposób uznać, że posiada ona zdolność do uiszczenia wysokich kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył ,co następuje: Instytucja prawa pomocy powiązana jest z konstytucyjną gwarancją prawa do sądu. Brak środków finansowych nie może stanowić bariery uniemożliwiającej stronie dochodzenie swych praw przed sądem. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy zauważyć, że skarżąca nie wykazała, aby jej sytuacja osobista i majątkowa stanowiła barierę w dostępie do sądu, co uzasadniałaby przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Warto zauważyć, że dla oceny, czy strona jest w stanie ponieść koszty postępowania, istotne znaczenie mają okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej i majątkowej oraz wysokość dochodów strony i jej rodziny. Strona musi wykazać nie tylko swoją sytuację majątkową, ale również sytuację majątkową innych członków rodziny, którzy pozostają z nią we wspólnym gospodarstwie domowym bądź są zobowiązani do jej alimentacji (art. 252 p.p.s.a.). Przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego regulujące stosunki między małżonkami i między rodzicami i dziećmi nakładają na małżonków, rodziców i dzieci określone obowiązki alimentacyjne (art. 128 k.r.o.). W orzecznictwie zarówno sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych do obowiązków tych zalicza się nie tylko utrzymanie, ale również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1989 r., sygn. akt II CZ 80/89, opubl. w Lex pod nr 8963 i z dnia 5 maja 1967 r., sygn. akt I CZ 37/67, opubl. w Lex pod nr 6155, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, opubl. w ONSA i WSA z 2005 r., nr 1, poz. 8). Rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie na co wskazuje wyraźnie art. 87 k.r.o. Także art. 128 k.r.o. stanowi, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. W związku z powyższym należy więc zwrócić uwagę także na sytuację finansową córki skarżącej, z którą prowadzi ona wspólne gospodarstwo domowe. Odnosząc się natomiast do zarzutu dotyczącego sytuacji majątkowej skarżącej i jego rodziny w pierwszej kolejności trzeba wskazać, że udzielenie stronie prawa pomocy dotyczy wyłącznie osób na tyle ubogich, iż ich rzeczywiste zdolności płatnicze uniemożliwiają wywiązanie się z obowiązku partycypowania w kosztach postępowania sądowo-administracyjnego. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest bowiem formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to, sprowadzać się powinno do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Dlatego też może być stosowane w takich sytuacjach, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucania ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony z obowiązku ich ponoszenia. W niniejszej sprawie skarżąca została wezwana w dniu 21 sierpnia 2014 r. do przedstawienie szeregu dokumentów obrazujących jej sytuację majątkową na podstawie art. 255 p.p.s.a., jednak nie uczyniła zadość temu wezwaniu. W przesłanym piśmie procesowym oświadczyła, że ona jak i jej młodsza córka nie posiadają rachunku bankowego ani lokat bankowych. Nie odniosła się w żadnej mierze do kwestii posiadania rachunku bankowego, ewentualnie lokat bankowych przez starszą z córek. Skarżąca wskazuje, że ze względu na stan zdrowia nie może podjąć pracy zarobkowej, jednak te twierdzenia nie zostały poparte stosownymi dokumentami. Strona nie przedstawiła także wyjaśnień dotyczących stałych miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem siebie i rodziny, wyjaśniając jedynie, że koszty eksploatacyjne pokrywa jej córka, u której mieszka. Do zażalenia nie dołączyła żadnych załączników (poza odpisem zażalenia). Nie dopełniła ciążącego na niej obowiązku przedstawienia swojej sytuacji materialnej, nie zareagowała na wezwanie Sądu odnośnie nadesłania dokumentów mogących stanowić podstawę oceny jej sytuacji finansowej i rodzinnej. Oznacza to, że nie zrealizowała ona swojej powinności wynikającej z art. 255 p.p.s.a., czym uniemożliwiła ewentualne przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Na marginesie należy jedynie dodać, że Sad oceniając sytuacje majątkową strony bierze pod uwagę nie tylko jej obecną sytuację finansową, ale także uzyskane w okresach wcześniejszych przysporzenia majątkowe. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 197 § 2 i art. 184 p.p.s.a., oddalił zażalenie, jako pozbawione usprawiedliwionych podstaw [pic]