I FZ 465/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie Sędzia NSA Barbara Wasilewska, , , po rozpoznaniu w dniu 3 grudnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia R. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 22 października 2014 r., sygn. akt I SA/Ol 644/14 w zakresie prawa pomocy w sprawie ze skargi R. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 16 czerwca 2014 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 22 października 2014 r., sygn. akt I SA/Ol 644/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zwolnił R. K. (zwanego w dalszej części uzasadnienia "skarżącym" lub "wnioskodawcą") od wpisu sądowego ponad kwotę 5.000 zł. Sąd I instancji, analizując treść oświadczeń majątkowych skarżącego, doszedł do przekonania, że okoliczności w nich przedstawione uzasadniają przyznanie prawa pomocy, poprzez częściowe zwolnienie od wpisu sądowego. W ocenie Sądu skarżący w sposób wystarczający uprawdopodobnił, że poniesienie kosztów sądowych, na które składają się na obecnym etapie postępowania koszty wpisu sądowego w wysokości 21.228 zł, przekracza jego możliwości finansowe. Sąd zwrócił uwagę na okoliczność, że żona wnioskodawcy posiada majątek nieruchomy w postaci domu o powierzchni 275 m2, ruchomy w postaci samochodu oraz stabilną sytuację finansową w zakresie uzyskiwanych dochodów. Posiadany majątek nieruchomy i ruchomy nie pozwala zaliczyć wnioskodawcy do kategorii osób żyjących w ubóstwie. Sąd wskazał również na to, że łączny dochód rodziny, na który składają się dochody żony z trzech źródeł oraz niezajęty dochód skarżącego z tytułu umowy o pracę w wymiarze ¼ etatu, wynosi 9.100 zł brutto, netto około 8.287 zł. Wydatki rodziny takie jak: ogrzewanie, odpady, koszty eksploatacji samochodu, wyżywienie, odzież, środki czystości, raty kredytów, prąd, Internet zostały wykazane bądź określone na łączną kwotę 6.673 zł. W ocenie Sądu – powyższe dane wskazują, że rodzinie pozostaje wolna kwota środków pieniężnych w wysokości 1.614 zł, która umożliwia poczynienie oszczędności umożliwiających poniesienie chociażby części kosztów sądowych. Wnioskodawca nie wykazał przy tym żadnych szczególnych i nadzwyczajnych wydatków obciążających uzyskiwane dochody. Zdaniem Sądu o możliwości poniesienia części kosztów sądowych świadczy nie tylko wysokość uzyskiwanych dochodów, ale także fakt ponoszenia kosztów związanych ze spłatą rat kredytów w wysokości 2.800 zł miesięcznie. Okoliczność ponoszenia wydatków w tak znacznej wysokości, stanowiących 1/3 uzyskiwanych dochodów nie oznacza, że strona nie ma dostatecznych środków na pokrycie kosztów sądowych. Przeciwnie wnioskodawca posiada zdolność do zaciągania i spłacania tego typu zobowiązań. Sąd podkreślił, że strona jest w stanie wygospodarować środki pieniężne na spłatę rat zaciągniętych kredytów. Zarówno we wniosku o przyznanie prawa pomocy jak również na etapie wezwania do uzupełnienia dokumentów źródłowych nie wskazała, że ma jakiekolwiek problemy ze spłatą tak ustalonych rat. Ponadto ponoszenie wydatków związanych ze spłatą zaciągniętych kredytów nie może być uznane za przyczynę uzasadniającą przyznanie prawa pomocy, nawet jeśli zaciągnięto je kilka lat temu, co zaakcentowano w sprzeciwie. Ponadto Sąd zaznaczył, że skarżący zobowiązał się również do poniesienia przyszłych kosztów związanych z ustanowieniem pełnomocnika. Tym samym będzie w stanie ponieść dodatkowe koszty obciążające budżet rodziny w wysokości 2.000 zł, bez względu na to na jakim etapie zostaną one uregulowane: w toku postępowania czy też po jego zakończeniu. Przy czym bezsprzecznie decyzja skarżącego o ustanowieniu dla siebie zastępstwa prawnego jest jego wyłącznym uprawnieniem. Jednakże okoliczność powyższa wskazuje, że sytuacja finansowa skarżącego nie jest na tyle zagrożona, aby niemożliwe było poniesienie tego rodzaju kosztów, które nie służą zaspokojeniu elementarnych potrzeb wnioskodawcy bądź jego rodziny. W złożonym zażaleniu pełnomocnik strony skarżącej nie zgodził się ze stanowiskiem zaprezentowanym w powyższym orzeczeniu. Podniósł, że wyłącznie małżonka, z którą skarżący ma rozdzielność majątkową posiada zdolność do ponoszenia obciążeń związanych ze spłatę kredytów. Zaznaczył, że obowiązek przewidziany w art. 23 i 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), dalej "k.r.i.o.", nie rozciąga się natomiast na opłacanie kosztów sądowych małżonka. W zakończeniu wywodów wskazano, że odmowa udzielenia pomocy przez małżonkę, przy jednoczesnym braku możliwości zdobycia środków niezbędnych do pokrycia kosztów sądowych w wysokości 5.000 zł pozbawi skarżącego możliwości obrony swoich praw przed sądem. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada odpłatności drogi sądowej. Jednak jej realizacja nie powinna uniemożliwić realizacji prawa obywateli do sądu. Z tej przyczyny powstała instytucja zwolnienia od kosztów sądowych, której realizację stanowią przepisy dotyczące przyznania prawa pomocy. Zgodnie z art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. tekst jedn. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej "P.p.s.a.") prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. W myśl art. 245 § 1 i § 2 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej, zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przyznanie prawa pomocy po wykazaniu przez wnioskodawcę ziszczenia się przesłanek do skorzystania z niego jest dla sądu obligatoryjne. Ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa jednak na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Ponadto należy wskazać na pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 września 1984 r. (II CZ 104/84, Lex Polonica nr 321129), że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Osoba obiegająca się o taką pomoc powinna, więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazałyby się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa. Innymi słowy strona powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, nawet gdyby miało to nastąpić z uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny. Skoro w orzecznictwie powyższa konstatacja nie budzi wątpliwości, to oczywista wydaje się odmowa przyznania prawa pomocy przez WSA w zakresie całkowitym skarżącemu, który poza posiadanym majątkiem, dysponuje wraz z małżonką stałym miesięcznym dochodem. Trafnie wskazano również w rozstrzygnięciu Sądu pierwszej instancji, że przy ocenie możliwości finansowych skarżącego poboczną kwestią jest rozdzielność majątkowa istniejąca między małżonkami. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego małżonków. Zgodnie z art. 27 k.r.i.o., oboje małżonkowie zobowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Powoływana przez wnioskodawcę okoliczność zniesienia wspólności ustawowej między małżonkami nie może zwalniać ich z powyższych obowiązków. Ponadto stosownie do art. 23 k.r.i.o. w trakcie trwania małżeństwa małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i z tej powinności nie może zwalniać ich pozostawianie w rozdzielności majątkowej. Obowiązek pomocy wobec współmałżonka odnosi się również do prowadzonych przez niego spraw sądowych. Ustanowienie rozdzielności w drodze umowy kształtuje stosunki majątkowe pomiędzy małżonkami w ten sposób, że każde z nich zarządza samodzielnie swoim majątkiem, jednak nie ma wpływu na obowiązek wzajemnej pomocy w ponoszeniu kosztów sądowych. Za trafne należało więc uznać stanowisko wyrażone przez Sąd I instancji w zaskarżonym wyroku, że wykazany przez stronę majątek – obejmujący elementy mienia oraz dochody współmałżonka nie pozwala zaliczyć wnioskodawcy do kategorii osób żyjących w ubóstwie. Ze środków, który skarżący wraz z małżonką uzyskują pozostaje wolna kwota środków pieniężnych, która umożliwia poczynienie oszczędności umożliwiających poniesienie chociażby części kosztów sądowych. Ocena sytuacji strony dokonana przez Sąd I instancji odpowiada prawu. Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.