I FZ 27/18

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak, po rozpoznaniu w dniu 17 maja 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia "W." Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 28 grudnia 2017 r. sygn. akt I SA/Gd 1436/14 w zakresie umorzenia postępowania w sprawie ze skargi "W." Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w G. z dnia 20 maja 2013 r., nr [...], w przedmiocie podatku od towarów i usług za listopad 2011 r. postanawia uchylić zaskarżone postanowienie w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gdańsku. I FZ 27/18 UZASADNIENIE Zaskarżonym postanowieniem z dnia 28 grudnia 2017 r., sygn. akt I SA/Gd 1436/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku (dalej: sąd pierwszej instancji) umorzył postępowanie w sprawie ze skargi "W." Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Gdańsku (dalej: spółka lub skarżąca) na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w G. (dalej: organ odwoławczy) z dnia 20 maja 2013 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za listopad 2011 r. W uzasadnieniu postanowienia sąd pierwszej instancji wskazał, że postanowieniem z dnia 16 grudnia 2014 r., sygn. akt I SA/Gd 1436/14, zawieszone zostało postępowanie w tej sprawie na zgodny wniosek stron na podstawie art. 126 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej: p.p.s.a.). Wniosek o podjęcie postępowania nie został zgłoszony w ciągu trzech lat od dnia wydania wskazanego postanowienia, w związku z czym zaszły przesłanki do wydania postanowienia o umorzeniu postępowania na podstawie art. 130 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W zażaleniu na to postanowienie spółka wniosła o jego uchylenie w całości, zarzucając mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie art. 130 § 1 p.p.s.a. przez umorzenie postępowania z uwagi na brak wniosku stron o jego podjęcie złożonego w terminie z art. 130 § 1 pkt 1 p.p.s.a. w sytuacji, w której: - zawieszenie powinno było nastąpić z urzędu z uwagi na wystąpienie przesłanki z art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a., która ma pierwszeństwo przed zawieszeniem na wniosek na zasadzie art. 126 p.p.s.a., oraz - strony zgodnie wnioskowały o zawieszenie do dnia zakończenia postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym ze skargi od wyroku WSA w Gdańsku SA/Gd 475/11, co nastąpiło w dniu 20 marca 2017 r., a zatem wiedza o zajściu tego zdarzenia (którą sąd dysponuje z urzędu) winna skutkować odwieszeniem postępowania, nie zaś jego umorzeniem. W odpowiedzi na zażalenie organ odwoławczy wniósł o jego oddalenie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należy uchylić. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę, że spółka zasadnie wskazuje na pierwszeństwo zawieszenia postępowania z urzędu, o którym mowa w art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przed zawieszeniem postępowania na zgodny wniosek stron na podstawie art. 126 p.p.s.a. Gdyby przesłanki z obu podstaw występowały równocześnie sąd miałby obowiązek procesować tak, jakby postępowanie było zawieszone z urzędu, tj. nie mógłby zastosować art. 130 § 1 pkt 1 p.p.s.a. mimo wydania postanowienia o zawieszeniu postępowania na podstawie art. 126 p.p.s.a. Błędnie jednak skarżąca wskazuje, że art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a. powinien był znaleźć zastosowanie w sprawie. Zgodnie z tym przepisem sąd może zawiesić postępowanie z urzędu, jeżeli rozstrzygnięcie sprawy zależy od wyniku innego toczącego się postępowania, m.in. sądowoadministracyjnego. Dokonując wykładni tego przepisu w ramach rozstrzygnięcia przedstawionego przez Rzecznika Praw Obywatelskich zagadnienia prawnego Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 24 listopada 2008 r., II FPS 4/08, stwierdził, że kluczowe w art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a. jest słowo "zależy", według którego jeśli coś zależy od danej sytuacji, to ona decyduje o tym lub ma na to decydujący wpływ (Inny Słownik Języka Polskiego, praca zbiorowa pod red. M. Bańki, Wydawnictwo PWN, Warszawa 2000, tom P-Ż, s. 1231). Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że nie chodzi przy tym o jakikolwiek wpływ, ale o wpływ przewidziany prawem, a nie na przykład o wpływ wynikający z autorytetu Naczelnego Sądu Administracyjnego. W konsekwencji zawieszenie postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym może nastąpić wtedy, gdy wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego wydany w innej sprawie ma decydujący wpływ na rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem pierwszej instancji. Chodzi więc o sytuację, w której sąd nie jest władny samodzielnie rozstrzygnąć zagadnienia wstępnego, które powstało lub wyłoniło się w toku postępowania sądowego. Tylko wówczas zawieszenie postępowania może okazać się konieczne. Wpływu takiego nie ma natomiast orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wydane w innej sprawie tego samego rodzaju jak ta zawisła przed wojewódzkim sądem administracyjnym. Przyczyną tego stanu rzeczy są obowiązujące w postępowaniu przed sądami administracyjnymi uregulowania dotyczące mocy wiążącej orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego. Odwołując się do art. 170 i art. 171 w zw. z art. 193, a także art. 190 p.p.s.a., Sąd wskazał, że moc wiążąca wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego rozciąga się jedynie na sprawę, w której wyrok ten został wydany, a zatem brak jest uzasadnienia prawnego dla zawieszenia postępowania przez wojewódzki sąd administracyjny w oczekiwaniu na prawomocne rozstrzygnięcie analogicznej sprawy przez Sąd drugiej instancji. Skład poszerzony NSA wskazał też na art. 178 ust. 1 Konstytucji RP, który zawiera skierowany do sędziów nakaz samodzielnego rozstrzygania wszystkich zagadnień faktycznych i prawnych, związanych z rozpoznawaną sprawą. Wyjątek od konstytucyjnej zasady niezawisłości sędziowskiej stanowi pytanie prawne i podjęta w jego efekcie uchwała, wyjątek ten nie może być jednak interpretowany rozszerzająco, w kierunku objęcia nim także "zwykłych" rozstrzygnięć najwyższej instancji sądowej w danej kategorii spraw. W odniesieniu do spraw sądowoadministracyjnych oznacza to, iż sędziowie wojewódzkich sądów administracyjnych zobowiązani są samodzielnie rozstrzygać wszystkie związane ze sprawą dylematy faktyczne i prawne. Oczekiwanie zatem przez nich na rozstrzygnięcie spornego zagadnienia przez Naczelny Sąd Administracyjny jest działaniem wbrew dyspozycji art. 178 ust. 1 Konstytucji RP. Odnosząc powyższe do sprawy należy wskazać, że jako przyczynę złożenia wniosku o zawieszenie postępowania w sprawie strony wskazały oczekiwanie na rozstrzygnięcie przez Naczelny Sąd Administracyjny skargi kasacyjnej w innej ze spraw spółki, tj. w sprawie o sygn. akt I FSK 1884/14, dotyczącej prawidłowości rozliczenia podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia do kwietnia 2010 r. Zagadnienie sporne w tej sprawie było analogiczne do tego rozpoznawanego w niniejszej sprawie, tj. dotyczyło wykładni art. 28b ust. 2 ustawy o VAT, co jednak nie zwalniało sądu pierwszej instancji od obowiązku samodzielnego rozważenia tej kwestii w wydanym przez siebie wyroku. Wymaga zaznaczenia, że postępowanie w niniejszej sprawie było już zawieszone na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a., a to z uwagi na zadane w sprawie o sygn. akt I FSK 1993/11 pytanie prejudycjalne do Trybunału Sprawiedliwości. Dysponując orzeczeniem wydanym w wyniku tego pytania (wyrok z dnia 16 października 2014 r., C-605/12), sąd pierwszej instancji nie miał już podstaw do dalszego oczekiwania na zakończenie przez Naczelny Sąd Administracyjny sprawy, w której pytanie to zostało zadane (nowa sygn. akt - I FSK 1884/14). Sprawy rozpatrywane przez Naczelny Sąd Administracyjny i przez sąd pierwszej instancji, choć dotyczące analogicznej kwestii, dotyczą innych okresów rozliczeniowych (i to znacznie od siebie oddalonych) i brak między nimi więzi, która uprawniałaby sąd pierwszej instancji do zastosowania art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a. (wynik niniejszej sprawy nie "zależał" od rozstrzygnięcia sprawy I FSK 1884/14). Bez znaczenia jest to, że obie sprawy dotyczyły bezpośrednio spółki. Nadto warto zaznaczyć, że sąd pierwszej instancji na podstawie art. 269 p.p.s.a. związany był powołaną wyżej uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawie II FPS 4/08, opowiadającą się przeciwko zawieszaniu postępowania w tego rodzaju sytuacjach na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Stąd argument skarżącej o zaistnieniu podstaw do zawieszenia postępowania na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a. należy uznać za chybiony. W konsekwencji nie ulega wątpliwości, że podstawą zawieszenia postępowania w sprawie był wyłącznie art. 126 p.p.s.a. W takiej sytuacji sąd, nawet dysponując wiedzą na temat przyczyn, dla których strony zgodnie wniosły o zawieszenie postępowania, nie ma podstaw do podjęcia postępowania z urzędu. Zgodnie bowiem z art. 129 p.p.s.a. w razie zawieszenia postępowania na zgody wniosek stron sąd postanowi podjąć postępowanie na wniosek którejkolwiek z nich, nie wcześniej jednak niż po upływie trzech miesięcy od zawieszenia postępowania. To, że wniosek taki nie został w okolicznościach sprawy złożony, jest bezsporne. W związku z powyższym argumentacja przywołana w zażaleniu musi zostać uznana za niezasadną. Niemniej Naczelny Sąd Administracyjny rozpatrujący niniejszą sprawę doszedł do wniosku, że zastosowanie przez sąd pierwszej instancji art. 130 § 1 pkt 1 p.p.s.a. było nieprawidłowe, w okolicznościach sprawy doprowadziło bowiem do naruszenia zasady ochrony zaufania obywatela do organów państwa (art. 2 Konstytucji RP) i konstytucyjnego prawa skarżącej do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Do wniosku takiego Naczelny Sąd Administracyjny doszedł mając na uwadze całość działań podjętych przez sąd pierwszej instancji w sprawie. Mianowicie: 1) w dniu 14 listopada 2014 r. sąd pierwszej instancji, mając na względzie wydany w dniu 16 października wyrok Trybunału Sprawiedliwości w sprawie C-605/12, podjął postępowanie w niniejszej sprawie, 2) w tym samym dniu sędzia sprawozdawca wydał zarządzenie, by zwrócić się do pełnomocnika skarżącej i organu odwoławczego z pytaniem, czy wnoszą o zawieszenie postępowania w sprawie na podstawie art. 126 p.p.s.a. (zgodny wniosek stron) w związku z oczekiwaniem na rozstrzygnięcie przez NSA skargi kasacyjnej spółki od wyroku WSA w Gdańsku o sygn. akt I SA/Gd 475/11 (k. 47); zapytanie to zostało stronom postępowania doręczone wraz z odpisem postanowienia o podjęciu postępowania (k. 56 i 63), 3) w odpowiedzi na zapytanie WSA organ odwoławczy wniósł o zawieszenie postępowania (k. 61), 4) analogiczny wniosek złożyła skarżąca (k. 64), jednoznacznie wskazując, że wnosi o zawieszenie postępowania sądowoadministracyjnego do czasu wydania wyroku przez Naczelny Sąd Administracyjny w sprawie I FSK 1884/14, 5) postanowieniem z dnia 16 grudnia 2014 r. sąd pierwszej instancji zawiesił postępowanie na podstawie art. 126 p.p.s.a., wskazując jednak, że przyczyną zgodnego wniosku stron jest toczące się przed Naczelnym Sądem Administracyjnym postępowanie w sprawie ze skargi kasacyjnej spółki od wyroku WSA w Gdańsku w sprawie o sygn. akt I SA/Gd 475/11, 6) z akt sprawy i znajdujących się w niej notatek służbowych wynika, że od dnia 28 kwietnia 2015 r. do dnia 6 lutego 2017 r. dziesięciokrotnie sprawdzany był stan sprawy I FSK 1884/14 (w tym zanotowane zostało zawieszenie postępowania w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny); każdorazowo notatka kończyła się konstatacją "Wobec powyższego nie ustała przyczyna zawieszenia postępowania"; sędzia sprawozdawca wydawał zarządzenia o przedłożeniu akt sprawy wraz z aktualną informacją za kolejne dwa miesiące, 7) w dniu 11 kwietnia 2017 r. sporządzona została notatka służbowa z informacją o zakończeniu postępowania w sprawie I FSK 1884/14, 8) w zarządzeniu z tego samego dnia sędzia sprawozdawca nakazał przedłożenie akt z wpływem wniosku o podjęcie zawieszonego na zgodny wniosek stron postępowania lub w dniu 17.12.2017 r., 9) w dniu 28 grudnia 2017 r. wydane zostało zaskarżone postanowienie o umorzeniu postępowania z uwagi na brak wniosku o podjęcie tegoż postępowania. Analiza poszczególnych czynności w sprawie wskazuje zatem, że to od sądu wyszła inicjatywa "zgodnego wniosku stron" - pytając strony, czy życzą sobie zawieszenia postępowania, sąd wskazał przyczynę, która według niego usprawiedliwiała wstrzymanie się z rozpoznaniem sprawy. Ponadto, mimo zawieszenia postępowania na podstawie art. 126 p.p.s.a. i niemożności podjęcia postępowania bez wniosku przynajmniej jednej ze stron, na bieżąco monitorowany był stan sprawy I FSK 1884/14, a treść notatek służbowych potwierdza ciągłe czuwanie sądu nad tym, czy "ustała przyczyna zawieszenia postępowania". W takiej sytuacji razi brak konsekwencji sądu pierwszej instancji, który - inicjując czynności procesowe stron umożliwiające zawieszenie postępowania i mając pełną świadomość, że zdarzenie, które w ocenie stron usprawiedliwiało zawieszenie, miało już miejsce - ograniczył się do biernego oczekiwania na wniosek o podjęcie postępowania. Silne zaangażowanie sądu w doprowadzenie do zawieszenia postępowania mogło w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wywołać u stron usprawiedliwione przekonanie, że sąd przyjmie równie aktywną rolę w odniesieniu do podjęcia postępowania. Ponieważ sąd wystąpił do stron z zapytaniem, czy złożą (zgodny) wniosek o zawieszenie postępowania, mógł również - po powzięciu wiadomości o zakończeniu postępowania w sprawie I FSK 1884/14 - wystąpić z kolejnym zapytaniem, tym razem o to, czy zostanie złożony wniosek o podjęcie postępowania. Brak symetrii działań sądu pierwszej instancji w tym względzie może być w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego postrzegany jako postępowanie nielojalne wobec stron postępowania, stwarza bowiem wrażenie, że sąd jest skłonny do podejmowania dodatkowych (tj. niewymaganych wprost przez przepisy prawa) działań jedynie wtedy, gdy potencjalnie może mu to oszczędzić pracy (np. odłożyć w czasie konieczność merytorycznego zajęcia się sprawą), natomiast w sytuacji, gdy dla osiągnięcia takiego rezultatu korzystniejsze dla sądu jest przyjęcie postawy biernej, strony pozostawione są same sobie. Takie postępowanie sądu pierwszej instancji nie zasługuje na aprobatę. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że w okolicznościach sprawy sąd pierwszej instancji powinien był - przed ewentualnym umorzeniem postępowania na podstawie art. 130 § 1 pkt 1 p.p.s.a. - wystąpić do stron z zapytaniem, czy w związku z wydaniem wyroku w sprawie I FSK 1884/14 będą wnosić o podjęcie postępowania. Wydając zaskarżone postanowienie bez przedsięwzięcia takiego działania, sąd postąpił niezgodnie z zasadą ochrony zaufania obywatela do państwa (art. 2 Konstytucji RP), w rezultacie ograniczając prawo skarżącej do sądu, tj. do merytorycznego rozpoznania jej skargi (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Ze wskazanych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., uchylił zaskarżone postanowienie w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji. Należy zauważyć, że z uwagi na (nietrafnie) podkreślany w zażaleniu obowiązek podjęcia postępowania przez sąd z urzędu, zażalenie nie może być potraktowane jako wniosek, o którym mowa w art. 129 p.p.s.a. W takiej sytuacji obowiązkiem sądu przy ponownym rozpoznaniu sprawy będzie zapewnienie stronom postępowania możliwości wystąpienia z takim wnioskiem, w sposób analogiczny do zapytania wystosowanego wskutek zarządzenia z dnia 14 listopada 2014 r. W razie braku stosownego wniosku możliwe będzie ponowne zastosowanie art. 130 § 1 pkt 1 p.p.s.a.