I FZ 335/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: , Przewodniczący Sędzia NSA: Maria Dożynkiewicz, , po rozpoznaniu w dniu 28 września 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia T. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 6 sierpnia 2015 r., sygn. akt I SA/Bk 210/15 oddalające wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi T. W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 23 grudnia 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia do grudnia 2013 r. postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z 6 sierpnia 2015 r., sygn. akt I SA/Bk 210/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku oddalił wniosek T. W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z 23 grudnia 2014 r., w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia do grudnia 2013 r. W uzasadnieniu postanowienia WSA wskazał, iż skarżący podał, że nie posiada żadnych środków, z których byłby w stanie uiścić wpis sądowy w wysokości 54 864 zł. Prowadzona działalność gospodarcza – w związku z prowadzonymi postępowaniami, na chwilę obecną jest zawieszona, co wiąże się z tym, że skarżący nie uzyskuje żadnego przychodu. Majątek w postaci nieruchomości rolnej o powierzchni 1,21 ha oraz udział 1/10 w nieruchomości leśnej o powierzchni 2,48 ha został zajęty przez Urząd Skarbowy. Zabezpieczeniu poddano również konta bankowe oraz należności z tytułu zwrotu VAT. Skarżący podniósł, że nie podjął żadnej innej pracy zarobkowej i pozostaje na utrzymaniu dzieci. Wskazał też, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, która nie pracuje i jest na utrzymaniu jego i dzieci. Postanowieniem z dnia 1 kwietnia 2015 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 11 czerwca 2015 r., sygn. akt I FZ 164/15 uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę WSA w Białymstoku do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu NSA wskazał, że przy rozpoznawaniu złożonego wniosku uwadze Sądu pierwszej instancji umknęło, że okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku powinny być poparte dokumentami źródłowymi, zwłaszcza w przypadku gdy sąd rozpoznający przedmiotowy wniosek uzna, że oświadczenie w nim zawarte jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i rodzinnego oraz możliwości płatniczych strony albo budzi ono wątpliwości. Wówczas na wezwanie sądu strona jest zobowiązana złożyć dodatkowe oświadczenia lub dokumenty źródłowe w zakresie przedstawionym przez ten sąd (art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej p.p.s.a.)). Jednakże Sąd pierwszej instancji nie skorzystał z możliwości skierowania do skarżącego wezwania o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. i odgórnie przyjął, że skarżący nie przedstawił wyczerpująco swojej sytuacji materialnej. Ponownie rozpoznając wniosek, WSA na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwał skarżącego do udokumentowania wysokości osiąganych dochodów i ponoszonych przez niego miesięcznych wydatków związanych z bieżącym utrzymaniem wnioskodawcy i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym z jednoczesnym: - podaniem wysokości uzyskiwanych dochodów przez skarżącego i wszystkie osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, - wyjaśnieniem, czy wnioskodawca posiada samochód osobowy, jeżeli tak wskazaniem marki, roku produkcji oraz kosztów jego eksploatacji, - podaniem wysokości poszczególnych wydatków (prąd, woda, telefon, czynsz, zakup żywności, raty spłacanych kredytów, lekarstw), - wyjaśnieniem w formie pisemnego oświadczenia, czy skarżący i osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym (żona, dzieci) posiadają rachunki bankowe, w przypadku ich posiadania przedłożenia wyciągów i wykazów ze wszystkich posiadanych rachunków. W piśmie z 23 lipca 2015 r., skarżący oświadczył, że zarówno on jak i jego żona nie uzyskują żadnych dochodów, co potwierdza informacja PIT za czerwiec 2015 r. Zaznaczył, że żona nie posiada żadnych rachunków bankowych, zaś jego rachunki bankowe zostały zajęte przez urząd skarbowy. Oświadczył także, że nie posiada samochodu osobowego. Powołując się na art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 199 p.p.s.a. Sąd pierwszej instancji wskazał na wyjątkowość prawa pomocy. Sąd podniósł, iż skarżący w sposób lakoniczny umotywował swoje żądanie, a nadto nie dostarczył, mimo wezwania na podstawie art. 255 p.p.s.a. dokumentów potwierdzających jego sytuację majątkową i rodzinną, w szczególności nie przedłożył żądanych dokumentów (za wyjątkiem kserokopii PIT 5 -L za czerwiec 2015 r.) świadczących o wysokości uzyskiwanych dochodów, ponoszonych wydatkach czy posiadanych rachunkach bankowych. Zdaniem Sądu ze złożonego oświadczenia skarżącego wynika, że zawiesił prowadzenie działalności gospodarczej, jednakże nie świadczy to o tym, że nie uzyskuje żadnych innych dochodów. Skarżący nie przedstawił zaświadczenia, że on lub (i) też jego małżonka są zarejestrowani jako osoby bezrobotne, dowodów wskazujących z jakiego tytułu korzystają z ubezpieczenia zdrowotnego, zeznań PIT z tytułu osiągniętego przychodu za 2014 r., dokumentów (rachunków) potwierdzających miesięczne wydatki, wysokości spłacanych kredytów czy też wyciągów z rachunków bankowych skarżącego. W opinii Sądu fakt, że rachunki te zostały, jak twierdzi skarżący zajęte przez urząd skarbowy, nie oznacza że skarżący nie mógł wystąpić do banku o wystawienie wyciągów z tychże rachunków i przedłożyć ich sądowi. Zdaniem Sądu złożone w piśmie z 23 lipca 2015 r. oświadczenia skarżącego w żadnym zakresie nie usuwają wątpliwości dotyczących wiarygodności oświadczenia dotyczącego jego sytuacji majątkowej złożonego we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zdaniem WSA niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący nie przedstawił, mimo wezwania do nadesłania konkretnych dokumentów, wyczerpująco swojej sytuacji materialnej, co uniemożliwiało pozytywne rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia w całości i przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych (opłaty od skargi) w całości ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazania sprawy WSA w Białymstoku do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie przepisów postępowania, tj.: – art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., które miało wpływ na wynik sprawy, polegające na odmowie przyznania skarżącemu pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w sytuacji gdy skarżący bez żadnych wątpliwości wskazał, iż nie jest ich w stanie ponieść z uwagi na brak dochodów i środków finansowych pozwalających na sprostaniu wymaganiu uiszczenia opłaty od skargi w wysokości 54 864,00 zł, – art. 166 w zw. z art. 133 § 2 p.p.s.a., które miało wpływ na wynik sprawy, polegające na oparciu rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku o częściową pomoc prawną na okolicznościach dotyczących stanu majątkowego wnioskodawcy, do których uzupełnienia i udokumentowania nie był on wzywany. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 p.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Słusznie Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżący nie spełnił warunków do przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W świetle art. 243 § 1 zdanie pierwsze p.p.s.a. postępowanie w przedmiocie prawa pomocy jest postępowaniem wnioskowym, podejmowanym na wniosek osoby, w której interesie jest wypełnienie przesłanek przyznania tego prawa. Zgodnie z tym przepisem prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Oznacza to, że wyłączona jest na gruncie omawianej instytucji zasada oficjalności, czyli działania sądu z urzędu, więc to wnioskodawca winien przekonać sąd administracyjny o swojej sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej i ją odpowiednio uwiarygodnić, sąd zaś ma dokonać jedynie oceny przedstawionej sytuacji. Niewątpliwie im bardziej wnioskodawca zobrazuje, udokumentuje tę sytuację, tym większe możliwości wnikliwej oceny ma sąd administracyjny. W przeciwnym razie strona musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami braku wykazania przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie bowiem z tym przepisem ciężar dowodu spoczywa na stronie, która wnosi o przyznanie prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zasadniczo zależy, od tego jak sąd oceni to, co zostanie przez stronę wykazane. Strona wnosząca o przyznania prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.), który ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji materialnej wnoszącego. W razie pojawiania się wątpliwości co do przedstawionych w formularzu danych sąd może wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego oraz aktualnej sytuacji finansowej. W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji ponownie rozpoznając sprawę, wykonując zalecenia NSA wskazane w postanowieniu z 11 czerwca 2015 r., sygn. akt I FZ 164/15, wezwał na podstawie art. 255 p.p.s.a. skarżącego o nadesłanie dodatkowych dokumentów, a także wskazał jakie to mają być dokumenty. Czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Celem tego przepisu jest danie Sądowi wiedzy na temat możliwości płatniczych wnioskodawcy, na które składają się nie tylko jego własne dochody i zobowiązania, ale także osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym (rodziny). Osoby te mają bowiem obowiązek przyczyniać się do zaspokajania potrzeb wnioskodawcy, w tym związanych z toczącymi się z jego udziałem postępowaniami sądowymi. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji prawidłowo uznał, że uchylanie się przez skarżącego od wypełnienia należycie wezwania wyklucza przyznanie mu jakiejkolwiek pomocy od Skarbu Państwa. Nieprzedłożenie wszystkich żądanych dokumentów źródłowych, nie pozwoliło zweryfikować możliwości finansowych skarżącego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżący pozbawił w ten sposób sąd możliwości wnikliwej i szczegółowej oceny jego sytuacji materialnej. Rację ma Sąd pierwszej instancji wskazując na lakoniczność jego oświadczenia. Informacje przedstawione przez skarżącego były niewystarczające do wydania korzystnego dla niego rozstrzygnięcia, nie przedstawiały bowiem całościowego obrazu sytuacji finansowej skarżącego. Zauważyć należy, iż skarżący wezwany do uzupełnienia oświadczenia winien z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. W interesie strony leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Skoro skarżący nie przedstawił wszystkich żądanych dokumentów, które wskazywałyby w sposób niebudzący wątpliwości jaka jest jego sytuacja majątkowa, to Sąd pierwszej instancji miał pełne podstawy ocenić wniosek jako niezasadny, bowiem nie mógł przeprowadzić pełnej analizy posiadanych przez niego środków. W takiej sytuacji skarżący powinien liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jego oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym przyjęcia, że wykazał przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Skoro skarżący twierdzi, że potrzebuje pomocy w realizacji jego praw, to istnieje konieczność oceny czy może sfinansować swój udział w postępowaniu. Nieudzielanie przez skarżącego wskazanych w wezwaniu informacji uniemożliwiło sądowi administracyjnemu pierwszej instancji przeprowadzenie rzetelnej analizy sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy. Przyznanie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywający. Nie sposób przyjąć, że sąd, będący w postępowaniu w przedmiocie prawa pomocy dysponentem środków publicznych, będzie decydował o sfinansowaniu udziału skarżącego w postępowaniu sądowoadministracyjnym, opierając się na nieprecyzyjnych i fragmentarycznych danych przedstawionych przez wnioskodawcę. Odnosząc się do argumentacji zażalenia warto zauważyć, iż przepisy prawa rodzinnego nakładają na małżonków i członków najbliższej rodziny obowiązki w zakresie udzielania pomocy i wsparcia finansowego członków rodziny. Stosownie do art. 27 ustawy z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788), małżonkowie są obowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zgodnie z art. 23 krio małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Innymi słowy na małżonkach spoczywa ciężar wzajemnej pomocy i alimentacji, w tym także obowiązek ponoszenia kosztów postępowania w sytuacji, gdy jeden z małżonków nie jest w stanie pokryć ich z własnego majątku. Bezzasadne jest zatem stanowisko skarżącego, iż rozciąganie okoliczności dotyczących stanu majątkowego wnioskodawcy również na wszystkich domowników skarżacego jest nieuzasadnione. Podkreślić należy ponownie, iż udzielenie informacji o stanie rodzinnym, dochodach i majątku osób pozostających ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym jest niezbędne dla oceny zasadności wniosku. Wymóg udzielenia takich informacji wynika także z art. 252 p.p.s.a., zgodnie z którym oświadczenie strony, powinno zawierać dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym. W świetle powyższego, skoro skarżący we wniosku wskazał, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, to nieudzielenie informacji dotyczących jej stanu majątkowego uniemożliwia dokonanie oceny, czy skarżący jest w stanie ponieść koszty postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy również podkreślić, że argumentem w niniejszej sprawie nie może być powołanie się przez skarżącego na wielość spraw sądowych i konieczność uiszczenia wielu wpisów. Sam bowiem fakt prowadzenia wielu postępowań nie może spowodować automatycznie zwolnienia strony z ponoszenia kosztów sądowych. Powyższej oceny nie zmienia okoliczność, iż w wezwaniu sądu z 14 lipca 2015 r., nie wskazano tak konkretnie dokumentów dotyczących stanu majątkowego, jak Sąd uczynił to w zaskarżonym postanowieniu. Skarżący bowiem nie wykazał nawet tych okoliczności, co do których Sąd pierwszej instancji go wzywał, jak chociażby wyciągów i wykazów posiadanych rachunków bankowych skarżącego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, ponoszonych przez skarżącego miesięcznych wydatków związanych z bieżącym utrzymaniem. Reasumując należy uznać, że skoro to skarżącego obciążał obowiązek wykazania zaistnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., z którego to obowiązku w rzetelny sposób się on nie wywiązał, nie realizując wezwania skierowanego do niego w trybie z art. 255 p.p.s.a., należy uznać, że były podstawy do uznania, że nie wykazał on, by spełniał przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Ze wskazanych przyczyn, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.