I GZ 317/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Andrzej Kisielewicz po rozpoznaniu w dniu 9 czerwca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia R. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w K. z dnia 16 marca 2015 r. sygn. akt I SO/Kr 34/14 w zakresie oddalenia wniosku R. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego w sprawie skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] sierpnia 2014 r., nr [...] w przedmiocie zobowiązania w podatku akcyzowym z tytułu wewnątrzwspólnotowego nabycia samochodu osobowego postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 16 marca 2015 r., sygn. akt I SO/Kr 34/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w K. oddalił wniosek R. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego. Sąd I instancji stwierdził, że z wniosku R. K. z dnia 16 września 2014 r. o przyznanie prawa pomocy, a także z jego oświadczenia oraz dołączonych dokumentów wynika, że strona nie pozostaje w związku małżeńskim i samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. R. K. zatrudniony jest w K. na podstawie umowy o pracę. Jego wynagrodzenie z powodu potrąceń wynikających z prowadzonego postępowania egzekucyjnego ulega pomniejszeniu i w październiku 2014 r. wynosiło 1813,81 zł netto, a w listopadzie 2014 r. – 2 050,89 zł netto. Wnioskodawca korzysta z pomocy finansowej ojca, która w listopadzie 2014 r. wyniosła 1700 zł. Wnioskodawca płaci czynsz za lokal mieszkalny w wysokości 1100 zł miesięcznie, dodatkowo opłata za energię elektryczną wynosi 59,91 zł, a za gaz 63,48 zł. Wydatki na żywność, odzież, środki czystości, przejazdy komunikacją miejską oraz koszty korzystania z samochodu użyczonego R. K. przez ojca wynoszą łącznie ok. 1400 zł miesięcznie. R. K. podał, że nie posiada oszczędności, nieruchomości czy przedmiotów wartościowych. Postanowieniem z dnia 30 stycznia 2015 r. referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w K. zwolnił R. K. od kosztów sądowych, a w pozostałym zakresie wniosek o przyznanie prawa pomocy oddalił. R. K. wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia, w którym podniósł, że pomoc finansowa ojca nie ma regularnego charakteru. W grudniu 2014 r. ojciec przekazał mu bowiem jedynie 500 zł. Sąd I instancji podkreślił następnie, że ponoszenie przez stronę kosztów udziału w postępowaniu, w tym również wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika, powinno być zasadą. W orzecznictwie przyjmuje się, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do zwolnienia od kosztów sądowych, czy też prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej. Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny, strona postępowania nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa. W ocenie Sądu I instancji sytuacja zarobkowa i rodzinna wnioskodawcy nie uzasadniała przyznania mu prawa pomocy ani w zakresie całkowitym, ani nawet częściowym. Co prawda strona ponosi wysokie koszty utrzymania, a znaczna część jej wynagrodzenia jest zajmowana w drodze egzekucji, jednak korzysta z pomocy ojca, który w znacznym stopniu pokrywa koszty utrzymania oraz koszty sądowe. Oznacza to, że wnioskodawca może z takiej pomocy skorzystać również w toku postępowania przed sądem administracyjnym. Dodatkowo Sąd stwierdził, że wniosek w rozpoznawanej sprawie dotyczy decyzji wydanej w sierpniu 2014 r. R. K. miał zatem do dyspozycji dostatecznie dużo czasu, aby poczynić stosowne oszczędności celem pokrycia kosztów związanych z udziałem w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Wnioskodawca złożył zażalenie na powyższe postanowienie, wnosząc o jego zmianę poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie wniosku do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu R. K. podniósł, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w K., wydając zaskarżone postanowienie naruszył zakaz reformationis in peius. Pierwotnie bowiem referendarz sądowy postanowieniem zwolnił go w całości od kosztów sądowych, jednak na skutek wniesienia sprzeciwu Sąd oddalił wniosek o przyznanie prawa pomocy w całości. Tym samym, wniesienie środka zaskarżenia spowodowało wydanie orzeczenia zawierającego rozstrzygnięcie mniej korzystne aniżeli zawarte w orzeczeniu pierwotnym. Ponadto wnioskodawca stwierdził, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, w związku z czym uważa za nieuprawnione oddalenie przez Sąd I instancji wniosku o przyznanie prawa pomocy w związku z nieregularną i zróżnicowaną co do wysokości pomocą finansową jego ojca. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie jako nieuzasadnione podlega oddaleniu. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; powoływanej dalej jako p.p.s.a.) strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, ocena wniosku o przyznanie prawa pomocy przeprowadzona przez Sąd I instancji została dokonana prawidłowo. Odnosząc się do przedstawionego w zażaleniu zarzutu naruszenia zakazu reformationis in peius (art. 134 § 2 p.p.s.a.) należy zauważyć, że wnioskodawca upatruje tego naruszenia w mniej korzystnym rozstrzygnięciu Sądu I instancji niż rozstrzygnięcie wydane przez referendarza sądowego. Zarzut ten jest bezzasadny. Należy przypomnieć, że zgodnie z treścią art. 259 § 1 p.p.s.a. od postanowień referendarza sądowego przysługuje sprzeciw, którego wniesienie skutkuje utratą mocy orzeczenia referendarza w całości (art. 260 p.p.s.a.). Skoro zatem rozstrzygnięcie referendarza traci moc, to również nie wywołuje jakichkolwiek skutków w stosunku do jego adresata, zaś wydane postanowienie sądu, będące wynikiem wniesionego sprzeciwu, stanowi niejako pierwsze i nowe rozstrzygnięcie odnoszące się do uprawnień strony, o których przyznanie się ona ubiega. Wobec utraty mocy rozstrzygnięcia wydanego przez referendarza sądowego zasada reformationis in peius nie ma zatem zastosowania. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo rozpatrując wniosek o przyznanie prawa pomocy, uwzględnił możliwości uzyskania pomocy przez wnioskodawcę ze strony członków najbliższej rodziny. Dla oceny, czy strona jest w stanie ponieść koszty postępowania, istotne znaczenie mają okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej i majątkowej oraz wysokość dochodów strony i jej rodziny. Strona musi wykazać nie tylko swoją sytuację majątkową, lecz również podać dokładne dane o swoim stanie rodzinnym (art. 252 § 1 p.p.s.a.). Przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego regulujące stosunki między małżonkami i między rodzicami i dziećmi nakładają na małżonków, rodziców i dzieci określone obowiązki alimentacyjne (art. 128 K.r.o.). W orzecznictwie zarówno sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych do obowiązków tych zalicza się nie tylko utrzymanie, ale również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1989 r., sygn. akt II CZ 80/89, opubl. w Lex pod nr 8963 i z dnia 5 maja 1967 r., sygn. akt I CZ 37/67, opubl. w Lex pod nr 6155, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, opubl. w ONSA i WSA z 2005 r., nr 1, poz. 8). Obowiązek alimentacyjny nie został w żaden sposób ograniczony w czasie przez ustawodawcę i występuje także po uzyskaniu przez dziecko pełnoletności. Rodzice i dzieci obowiązani są bowiem wspierać się wzajemnie, zgodnie z treścią art. 87 K.r.o. Także art. 128 K.r.o. stanowi, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Jak wynika z oświadczenia strony uzyskuje ona pomoc od ojca, która była m.in. przeznaczana na pokrywanie kosztów sądowych. Z nadesłanych przez wnioskodawcę dokumentów nie wynika również, by pomoc taka nie mogła zostać udzielona również na potrzeby niniejszego postępowania. Biorąc pod uwagę wysokość uzyskiwanego przez wnioskodawcę wynagrodzenia za pracę (pomimo dokonywanych z tego wynagrodzenia potrąceń) w połączeniu z możliwością uzyskania pomocy ze strony członków rodziny, a także wysokość wykazanych miesięcznych wydatków, należy stwierdzić, że w sprawie nie zostało wykazane, by wnioskodawca nie był w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.