II FZ 469/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Jerzy Rypina, , , po rozpoznaniu w dniu 22 czerwca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. R. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 21 kwietnia 2015 r. sygn. akt I SA/Po 1200/14 w zakresie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi M. R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia 6 października 2014 r. nr ... w przedmiocie umorzenia zaległości podatkowych postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 21 kwietnia 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu (sygn. akt I SA/Po 1200/14) oddalił wniosek M. R. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w przedmiocie umorzenia zaległości podatkowych. Ze stanu sprawy przedstawionego przez Sąd pierwszej instancji wnika, że podatnik ubiegając się o przedmiotową pomoc wskazał, że od ponad roku pozostaje bez żadnego źródła dochodu, nie posiada też żadnego majątku. Ponadto posiada różne zobowiązania wobec ZUS, orzeczoną karę grzywny, które to zobowiązania spłaca jego rodzina. Dalszych obciążeń rodzina wnioskodawcy nie może i nie jest w stanie spłacać. Skarżący oświadczył, że nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości pow. 3.000 euro. Skarżący podał, że nie ma informacji o stanie majątkowym osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Wnioskodawca wskazał, że od lipca 2009 r. w jego małżeństwie obowiązuje rozdzielność majątkowa i nie posiada informacji o dochodach żony. W odpowiedzi z dnia 12 marca 2015 r. na wezwanie z dnia 9 lutego 2015 r. do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący oświadczył, że nie złożył jeszcze zeznania rocznego podatkowego za 2014 r. Wnioskodawca poinformował, że prowadzona przez niego działalność gospodarcza została zawieszona z końcem lutego 2014 r. i od tego czasu nie posiada żadnego dochodu. Skarżący podał, że nie posiada aktywnych rachunków, ani lokat bankowych. Nie posiada również żadnych kart kredytowych. Wskazał, że z uwagi na brak dochodu nie ponosi żadnych kosztów utrzymania, pomoc w tym zakresie otrzymuje od rodziny. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada udziałów w spółkach, nie pełni też funkcji w spółkach i nie uzyskuje z tego tytułu żadnych dochodów. Skarżący podał, że nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy, ani też nie otrzymuje żadnego zasiłku i nie korzysta z żadnych form pomocy społecznej. Powodem nie zarejestrowania jest przede wszystkim poczucie wstydu, w tak małej społeczności w jakiej zamieszkuje, stałoby się to informacją znaną i naraziłoby go to na ostracyzm ze strony osób, z którymi wiąże nadzieję na zdobycie pracy. Skarżący oświadczył, że nie posiada ani też nie użytkuje żadnych pojazdów mechanicznych podlegających obowiązkowi rejestracji. Dom, w którym mieszka, stanowi wyłączną własność jego żony. Skarżący podał, że nie dysponuje wiedzą na temat sytuacji finansowej małżonki. Skarżący wyjaśnił, że pomoc otrzymuje głównie od żony, która ponosi koszty utrzymania, a także opłaca jego zobowiązania na rzecz ZUS, Urzędu Skarbowego, wynikające z jego udziału w kredytach zaciągniętych przez nich przed orzeczeniem rozdzielności majątkowej, łączna wysokość tych wpłat to ok. 3.000 zł miesięcznie. Do pisma załączył kserokopie: zeznania rocznego podatkowego za 2013 r., z którego wynika, że przychód skarżącego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej wyniósł 257.732,24 zł, koszty uzyskania przychodów 204.088,51 zł, dochód 53.643,73 zł, wyroku Sądu Rejonowego w S. z dnia 4 listopada 2013 r. sygn. akt ... o ustanowieniu rozdzielności majątkowej i to z dniem 31 lipca 2009 r., postanowienia Sądu Rejonowego w S. z dnia 7 listopada 2014 r. sygn. akt ...o zatwierdzeniu ugody zawartej w dniu 13 października 2014 r. przed mediatorem ugody w sprawie podziału majątku wspólnego. Postanowieniem z dnia 16 marca 2015 r. referendarz sądowy oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Sąd pierwszej instancji oddalił wniosek podatnika. W ocenie Sądu, skarżący nie wykazał przesłanek do zwolnienia go od kosztów sądowych. Wyjaśnił, że mimo wezwania skarżący nie podał jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa jego żony, wskazał natomiast, że nie dysponuje wiedzą na temat sytuacji finansowej małżonki. Skarżący wyjaśnił, że pomiędzy nim i jego żoną istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska. Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm., dalej: K.r.o.) małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. W konsekwencji Sąd stwierdził, że skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, to małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych. Wobec powyższego wysokość osiąganych przez małżonkę skarżącego dochodów, jej sytuacja materialna wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez każdego z małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. Strona wniosła zażalenie na opisane wyżej postanowienie domagając się jego uchylenia. W jego uzasadnieniu wyjaśnił, że z powodu jego uzależnienia od alkoholu żona wystąpiła do Sądu o ustanowienie rozdzielności majątkowej. W konsekwencji nie ma on dostępu do żadnych spraw finansowych i majątkowych małżonki. Do zażalenia załączył PIT-36 za 2014, z którego wynika, że przychód z pozarolniczej działalności gospodarczej wyniósł 12.618,03 zł, koszty jego uzyskania 17.149,39 zł. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada odpłatności drogi sądowej. Jednak jej realizacja nie powinna uniemożliwić realizacji prawa obywateli do sądu. Z tej przyczyny powstała instytucja zwolnienia od kosztów sądowych, której realizację stanowią przepisy dotyczące przyznania prawa pomocy. Zgodnie z art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. tekst jedn. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej P.p.s.a.) prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. W myśl art. 245 § 1 i § 2 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej, zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przyznanie prawa pomocy po wykazaniu przez wnioskodawcę ziszczenia się przesłanek do skorzystania z niego jest dla sądu obligatoryjne. Ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa jednak na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Ponadto należy wskazać na pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 września 1984 r. (II CZ 104/84, Lex Polonica nr 321129), że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Osoba obiegająca się o taką pomoc powinna, więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazałyby się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa. Innymi słowy strona powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, nawet gdyby miało to nastąpić z uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny. Skoro w orzecznictwie powyższa konstatacja nie budzi wątpliwości, to oczywista wydaje się odmowa przyznania prawa pomocy przez WSA w zakresie całkowitym skarżącemu, który poza posiadanym majątkiem, dysponuje wraz z małżonką stałym miesięcznym dochodem. Trafnie wskazano również w rozstrzygnięciu Sądu pierwszej instancji, że przy ocenie możliwości finansowych skarżącego poboczną kwestią jest rozdzielność majątkowa istniejąca między małżonkami. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego małżonków. Zgodnie z art. 27 k.r.o., oboje małżonkowie zobowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Powoływana przez wnioskodawcę okoliczność zniesienia wspólności ustawowej między małżonkami nie może zwalniać ich z powyższych obowiązków. Ponadto stosownie do art. 23 k.r.o. w trakcie trwania małżeństwa małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i z tej powinności nie może zwalniać ich pozostawianie w rozdzielności majątkowej. Obowiązek pomocy wobec współmałżonka odnosi się również do prowadzonych przez niego spraw sądowych. Ustanowienie rozdzielności w drodze umowy kształtuje stosunki majątkowe pomiędzy małżonkami w ten sposób, że każde z nich zarządza samodzielnie swoim majątkiem, jednak nie ma wpływu na obowiązek wzajemnej pomocy w ponoszeniu kosztów sądowych. Za trafne należało więc uznać stanowisko wyrażone przez Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym postanowieniu, że wysokość osiąganych przez małżonkę skarżącego dochodów, jej sytuacja materialna wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez każdego z małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. Skarżący chcąc wykazać, że zasługuje na przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie przedstawił jedynie zeznania podatkowe za lata 2013-2014, nie przedstawił w ogóle jakie ponosi wydatki (wskazał, że w związku z brakiem dochodów jest na utrzymaniu rodziny), nie przedstawił żadnych dokumentów źródłowych, z których można by było wyczytać jak kształtują się dochody małżonki. Jednakże należy podkreślić, że sam skarżący w odpowiedzi na wezwanie Sądu wyjaśnia, że pomoc otrzymuje głównie ze strony żony, która opłaca koszty utrzymania, a także opłaca jego zobowiązania na rzecz ZUS, Urzędu Skarbowego, wynikające z jego udziału w kredytach zaciągniętych przez małżonków przed orzeczeniem o rozdzielności majątkowej. Łączna wysokość wpłat jakie dokonuje żona skarżącego wynosi ok. 3.000 zł. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego suma, którą przeznacza małżonka na zapłatę wymienionych przez skarżącego zobowiązań jest znaczna – dlatego konieczne jest poznanie jej sytuacji majątkowej i finansowej, w kontekście partycypowania przez nią w kosztach sądowych męża. Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.