I OZ 571/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska po rozpoznaniu w dniu 17 marca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Z. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 2 grudnia 2016 r., sygn. akt IV SA/Wr 168/15 o umorzeniu postępowania sądowego wszczętego wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w całości w sprawie ze skargi Z. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...] w przedmiocie przyznania dodatku mieszkaniowego postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 2 grudnia 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu umorzył w całości postępowanie sądowe wszczęte wnioskiem Z. R. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z jego skargi na decyzję SKO w W w przedmiocie przyznania dodatku mieszkaniowego. W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji podał, że postępowanie wszczęte wnioskiem skarżącego z dnia 19 października 2016 r. o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata i zwolnienie od kosztów sądowych podlegało umorzeniu na podstawie art. 249a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 716 ze zm., dalej jako: P.p.s.a.), gdyż rozpoznanie wniosku stało się zbędne. Sąd zauważył, że rozpoznawany obecnie wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu jest kolejnym (trzecim) wnioskiem o przyznanie pełnomocnika z urzędu. Pierwszy wniosek z dnia 7 września 2015 r. został rozpoznany postanowieniem Sądu z dnia 1 października 2015 r. odmawiającym w pkt II sentencji przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 10 grudnia 2015 r. sygn. akt I OZ 1605/15 oddalił zażalenie na to postanowienie. Postępowanie wszczęte drugim wnioskiem z uwzględnieniem pism skarżącego z dnia 18 lutego 2016 r., 5 i 13 kwietnia 2016 r. o przyznanie prawa pomocy zostało umorzone postanowieniem Sądu dnia 22 lipca 2016 r. z uwagi, na to, że skarżący w dalszym ciągu nadużywa prawa do przyznania mu prawa pomocy i jest zwolniony z kosztów sądowych z mocy ustawy. Sąd wskazał, iż w rozpoznawanym obecnie wniosku z dnia 19 października 2016 r. skarżący nie powołał żadnych nowych okoliczności uzasadniających jego uwzględnienie. Oceniając zasadność tego wniosku Sąd ponownie stwierdził, że charakter rozstrzygnięć poddanych kontroli sądowej i liczba wniesionych spraw oraz liczba wniosków o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczeń kończących postępowanie sądowe (zakończonych postanowieniami o odrzuceniu tych skarg), a także liczba wniosków o dokonanie wykładni tych orzeczeń i wstrzymanie ich wykonania oraz systematyczny wzrost liczby skarg wniesionych przez skarżącego, a przy tym i wniosków o przyznanie prawa pomocy do tych skarg dowodzą, iż w dalszym ciągu celem skarżącego nie jest faktyczna obrona swych praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym lecz inicjowanie postępowań sądowych, stanowiące cel sam w sobie. Okoliczności te świadczą o tym, że skarżący nadal nadużywa prawa do przyznania mu prawa pomocy. Ponadto w wielu sprawach skarżący niemal każdorazowo po wyznaczeniu rozprawy składa wniosek o przyznanie prawa pomocy i towarzyszący mu wniosek o odroczenie rozprawy. Podobnie skarżący postąpił w niniejszej sprawie składając dnia 7 września 2015 r. wniosek o ustanowienie adwokata po otrzymaniu zawiadomienia o wyznaczeniu terminu pierwszej rozprawy na dzień 17 września 2015 r. Powołane przez skarżącego we wniosku z dnia 19 października 2016 r. okoliczności dotyczące jego trudnej sytuacji materialnej, braku dochodu, postępowań sądowych o zapłatę, czynszu, gazu, prądu i odcięcia dostawy prądu nie zmieniają więc oceny, iż skarżący nadużywa prawa do przyznania mu prawa pomocy. Zdaniem Sądu, przedstawione okoliczności uprawniały do stwierdzenia, że domaganie się przez skarżącego prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w tej sprawie stanowi nadużycie tego prawa i uzasadnia umorzenie postępowania wszczętego kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata. Nową okolicznością uzasadniającą zmianę powyższego stanowiska nie jest bowiem fakt wydania przez Sąd w dniu 19 października 2016 r. wyroku oddalającego skargę. Nadużycie prawa pomocy może zostać stwierdzone przez Sąd na każdym etapie postępowania sądowego, w tym również po wydaniu wyroku i skutkować odmową przyznania tego prawa nawet wtedy, gdy skarżący składa wniosek o prawo pomocy w celu zaskarżenia orzeczenia kończącego postępowanie sądowe. W konkluzji Sąd stwierdził, że umorzenie postępowania w zakresie wniosku o ustanowienie adwokata nastąpiło w niniejszej sprawie na podstawie jednej z przesłanek określonych w powołanym wyżej przepisie art. 249a P.p.s.a., tj. z powodu przesłanki odnoszącej się do sytuacji, gdy rozpoznanie wniosku o prawo pomocy jest zbędne, która to przesłanka zachodzi m. in. wtedy, gdy strona składa kolejny wniosek o prawo pomocy, a okoliczności dotyczące rozpoznania tego wniosku nie uległy zmianie w porównaniu do okoliczności związanych z rozpoznaniem poprzedniego wniosku. Również postępowanie wszczęte wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, podlega umorzeniu, gdyż rozpoznanie tego wniosku okazało się zbędne, na podstawie art. 249a P.p.s.a., skoro skarżący jest zwolniony z obowiązku ich ponoszenia na podstawie przepisu art. 239 § 1 pkt 1 lit "h" P.p.s.a., Zażalenie na powyższe postanowienie złożył Z. R. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Podstawą zaskarżonego postanowienia był art. 249a P.p.s.a., zgodnie z którym postępowanie w przedmiocie przyznania prawa pomocy umarza się jeśli strona cofnie wniosek lub rozpoznanie wniosku stało się zbędne. Przepis ten może znaleźć zastosowanie w postępowaniach toczących się w trybie art. 165 P.p.s.a., a więc wówczas, gdy strona powtórnie wnosi o przyznanie prawa pomocy po uprzednim oddaleniu jej wniosku w tym przedmiocie (zob. M. Jagielska, J. Jagielski, P. Gołaszewski [w:] R. Hauser, M Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, 3. wydanie, Warszawa 2015, str. 989). W tej sprawie powodem umorzenia przez Sąd pierwszej instancji postępowania w przedmiocie kolejnego już wniosku o przyznanie prawa pomocy, była ocena, że rozpoznanie wniosku było zbędne, a więc druga z przywołanych przesłanek art. 249a P.p.s.a. WSA uznał bowiem, że nadal aktualna pozostaje ocena, iż skarżący nadużywa prawa do przyznania mu prawa pomocy, które to stwierdzenie legło u podstaw negatywnego rozpatrzenia poprzednich wniosków strony o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Koncepcja zakazu nadużycia prawa do sądu jest przyjmowana w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, głównie w sprawach właśnie z zakresu prawa pomocy. Zakłada się, że działania skarżącego, dla którego inicjowanie postępowań sądowych nie służy ochronie naruszonych praw, a stanowi cel sam w sobie, uznane być musi za nadużycie prawa do sądu (zob. postanowienie NSA z dnia 18 marca 2014 r., I OZ 175/14). Podkreśla się jednak słusznie, że ocena działań stron postępowania sądowoadministracyjnego pod kątem nadużycia prawa wymaga każdorazowo wnikliwej analizy, tak, by mieć pewność, że rzeczywiste prawo do sądu nie doznaje żadnego uszczerbku (zob. m.in. postanowienie NSA z dnia 26 lipca 2013 r., II FZ 512/13; postanowienie NSA z dnia 19 grudnia 2014 r., I OZ 1171/14; postanowienie NSA z dnia 3 lutego 2015 r., I OZ 61/15; postanowienie z dnia 12 czerwca 2015 r., I OZ 439/15). Pierwszoplanową rolę odgrywa w tym zakresie element funkcjonalny (zob. Z. Kmieciak, Nadużycie prawa do środka odwoławczego w postępowaniu sądowoadministracyjnym, "Państwo i Prawo" 2011, nr 10, s. 24). Zatem niezasługującym na ochronę w demokratycznym państwie prawnym (art. 2 Konstytucji) nadużyciem prawa jest wykorzystywanie instytucji prawnej wbrew jej celowi i funkcji (zob. postanowienie NSA z dnia 16 października 2015 r., I OSK 1992/14). W niniejszej sprawie Sąd I instancji przeprowadził wymaganą analizę. Sąd skrupulatnie opisał praktykę inicjowania przez skarżącego postępowań, które obiektywnie nie służą ochronie konkretnych praw czy wolności. WSA we Wrocławiu rozważył sytuację skarżącego i zasadnie uznał, że żądanie przyznania prawa pomocy przez skarżącego stanowi nadużycie prawa do sądu. Ilość i charakter spraw podlegających kontroli sądowoadministracyjnej jednoznacznie dowodzi, że celem skarżącego nie jest faktyczna obrona swoich praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym, lecz inicjowanie postępowań sądowych, które stanowią cel sam w sobie. Jak słusznie zauważył Sąd w zaskarżonym postanowieniu, w okresie od 2009 r. do 2015 r. skarżący wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu kilkaset skarg i wniosków wszczynających postępowanie sądowe. W większości rozpoznanych spraw, skargi strony zostały odrzucone, a więc nie doszło do ich merytorycznego rozpoznania. W tym samym okresie skarżący złożył również kilkaset wniosków o przyznanie prawa pomocy, przy czym część wniosków pozostawiono bez rozpoznania, a część wniosków oddalono na podstawie art. 247 P.p.s.a. z uwagi na oczywistą bezzasadność skargi. W wielu sprawach umorzono postępowanie wszczęte wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, jak również postępowanie wszczęte wnioskiem o przyznanie pełnomocnika z urzędu. Analiza akt spraw zawisłych i rozpoznanych przed kontrolowanym sądem, w których reprezentował skarżącego wyznaczony z urzędu pełnomocnik dowodzi także tego, że w większości tych spraw składał on opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej. Skarżący wypowiadał również pełnomocnictwa wyznaczonym z urzędu pełnomocnikom. Biorąc powyższe pod uwagę, Naczelny Sąd Administracyjny podzielił stanowisko Sądu I instancji, iż rozpoznanie kolejnego wniosku strony o ustanowienie w tej sprawie profesjonalnego pełnomocnika stało się zbędne w rozumieniu art. 249a P.p.s.a. Nadal aktualne pozostaje bowiem stanowisko wyrażone w wydanych w tej sprawie postanowieniach, iż skarżący nadużywa prawa do sądu, co wyklucza możliwość przyznania mu prawa pomocy. Z tego względu zaskarżone postanowienie Sądu I instancji o umorzeniu postępowania w zakresie wniosku o ustanowienie adwokata z urzędu, należało uznać za prawidłowe. Naczelny Sąd Administracyjny podziela również stanowisko Sądu I instancji co do zasadności umorzenia postępowania sądowego w zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, skoro skarżący jest od nich zwolniony w sprawie z mocy prawa. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 197 § 2 w zw. z art. 184 P.p.s.a.