II FZ 552/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Jerzy Rypina, , , po rozpoznaniu w dniu 10 sierpnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia W. R. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 19 maja 2015 r. sygn. akt I SA/Po 1106/14 w zakresie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi W. R. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia 26 sierpnia 2014 r. nr ... w przedmiocie zaliczenia nadpłaty na poczet zaległości podatkowej postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 19 maja 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu (sygn.akt I SA/Po 1106/14) oddalił wniosek W. R. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie z jego skargi na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu w przedmiocie zaliczenia nadpłaty z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych na poczet zaległości podatkowej. Wpis w niniejszej sprawie jest stały i wynosi 100 zł. Ze stanu sprawy przedstawionego przez Sąd pierwszej instancji wynika, że podatnik w uzasadnieniu wniosku o pomoc publiczną podał, że jest inwalidą z orzeczeniem inwalidzkim. Wskazał, że jego jedynym źródłem dochodu jest renta. Wnioskodawca podał, że choruje. Skarżący oświadczył, że z tytułu renty uzyskuje dochód miesięczny w wysokości 1.400 zł netto. Na wezwanie Sądu z dnia 23 lutego 2015 r. do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący przedłożył kserokopię swojego zeznania podatkowego za 2013 r. Wnioskodawca oświadczył, że pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej małżeńskiej i wobec tego nie przedłożył odpisu jej zeznania rocznego podatkowego. Skarżący wyjaśnił, że nie posiada konta bankowego. Wnioskodawca podał, że świadczenie rentowe, które otrzymuje w wysokości 1.400 zł przeznacza na następujące koszty miesięcznego utrzymania, tj. czynsz, ogrzewanie, wodę, energię elektryczną, inne koszty. Podał, że nie spłaca zaciągniętych kredytów w wysokości 1.200,00 zł w Santander Consumer Bank. Skarżący oświadczył, że nie posiada udziałów w spółkach. Podał, że pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej. Oświadczył, że nie korzysta z pomocy społecznej. Skarżący wyjaśnił, że nie posiada pojazdu mechanicznego, nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Wskazał, że budynek, w którym mieszka jest własnością żony, która dzierżawi w/w nieruchomość od Zarządu Ogrodów Działkowych. Do pisma załączył kserokopię zeznania rocznego podatkowego za 2013 r., z którego wynika, że z tytułu renty uzyskał dochód w wysokości 28.617,42 zł, kserokopię umowy majątkowej ustanawiającej rozdzielność majątkową z dnia 8 sierpnia 2011 r. oraz kserokopię umowy częściowego podziału majątku wspólnego z dnia 08 sierpnia 2011 r., z której wynika, że małżonka skarżącego nabyła w całości spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego oraz na wyłączną własność samochód osobowy marki Volkswagen Polo, rok prod. 2004, skarżący natomiast nabył w całości przedsiębiorstwo prowadzone pod firmą Zakład Budowlany R. W. z siedzibą w S., kserokopię orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia 19 lutego 2015 r. Postanowieniem z dnia 10 kwietnia 2015 r. referendarz sądowy oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd pierwszej instancji po rozpoznaniu sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego, doszedł do przekonania, że wnioskodawca nie wykazał przesłanek do przyznania jemu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Sąd uznał, że treść oświadczenia skarżącego złożonego na urzędowym formularzu była niewystarczająca do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy dlatego wezwał podatnika do uzupełnienia wniosku. Następnie wobec wybiórczego potraktowania przez skarżącego skierowanego do niego wezwania o uzupełnienie wniosku Sąd stwierdził, że nie miał możliwości dokonania rzetelnej oceny jego sytuacji majątkowej i finansowej. W ocenie Sądu twierdzenia skarżącego, że spełnia warunki do uzyskania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie były nie tylko nieprzekonujące, ale przede wszystkim nie znajdywały potwierdzenia w przedłożonych przez stronę dokumentach i oświadczeniach. W tym kontekście, wskazał, że skarżący nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z innymi osobami, wnioskodawca pozostaje jednak w związku małżeńskim, pomiędzy małżonkami istnieje od 8 sierpnia 2011 r. rozdzielność majątkowa małżeńska. Skarżący mieszka w budynku, który jest własnością jego żony. Małżonka dzierżawi nieruchomość od Zarządu Ogrodów Działkowych. Skarżący jest rencistą, otrzymuje rentę w wysokości 1.400 zł netto. Wnioskodawca podał, że z renty ponosi koszty miesięcznego utrzymania, tj. opłaty za czynsz, ogrzewanie, wodę, energię elektryczną i inne koszty, ma zaciągnięty kredyt w Santander Consumer Bank, którego nie spłaca. Skarżący mimo wezwania nie podał jednak w jakiej wysokości ponosi poszczególne koszty miesięcznego utrzymania, tj. koszty wyżywienia, koszty leczenia i zakupu lekarstw, opłat za media, czynsz, czy inne wydatki. Nie wiadomo również kiedy, w jakiej wysokości i na co skarżący zaciągnął kredyt w Santander Consumer Bank, od kiedy nie spłaca rat kredytu, czy toczy się wobec niego postępowanie windykacyjne. Z oświadczeń skarżącego wynika, że nie posiada nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro, pojazdów mechanicznych podlegających obowiązkowi rejestracji. Wnioskodawca podał, że nie korzysta z pomocy opieki społecznej. Mimo wezwania skarżący nie podał jednak jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa jego żony. Skarżący, mimo wezwania, nie złożył zeznań rocznych podatkowych żony za 2013 r., nie wyjaśnił nawet czy zeznanie roczne podatkowe za 2013 r. składała, nie podał w jakiej wysokości i z jakiego tytułu uzyskuje ona miesięczne dochody, nie wyjaśnił, czy małżonka korzysta z pomocy opieki społecznej, czy posiada pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, czy posiada ona nieruchomości, oszczędności, papiery wartościowe, przedmioty o wartości powyżej 3.000 euro. Skarżący wprawdzie podniósł, że pomiędzy nim i jego żoną istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, jednakże Sąd wskazał, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm. – dalej: "K.r.o.") małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych. Ponadto Sąd podniósł, że oświadczenie skarżącego zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz złożone później, na wezwanie referendarza sądowego, dodatkowe informacje uznać należy za niepełne. To samo dotyczy informacji wskazanych przez skarżącego w uzasadnieniu sprzeciwu. Sąd podkreślił, że skoro strona twierdzi, iż potrzebuje pomocy państwa w realizacji swoich praw, to istnieje konieczność oceny, czy ewentualna pomoc udzielona stronie przez jej rodzinę mogłaby być wystarczająca do zaspokojenia tej potrzeby. Skarżący wniósł zażalenie na opisane wyżej postanowienie Sądu. W jego uzasadnieniu wskazał, że nie posiada środków finansowych pozwalających na poniesienie kosztów sądowych oraz kosztów pełnomocnika. Dodał, że jest osobą niepełnosprawną i nie prowadzi z małżonką gospodarstwa domowego co powoduje, że nie może udzielić rzetelnej informacji o jej sytuacji finansowej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada odpłatności drogi sądowej. Jednak jej realizacja nie powinna uniemożliwić realizacji prawa obywateli do sądu. Z tej przyczyny powstała instytucja zwolnienia od kosztów sądowych, której realizację stanowią przepisy dotyczące przyznania prawa pomocy. Zgodnie z art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. tekst jedn. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej P.p.s.a.) prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. W myśl art. 245 § 1 i § 2 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej, zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przyznanie prawa pomocy po wykazaniu przez wnioskodawcę ziszczenia się przesłanek do skorzystania z niego jest dla sądu obligatoryjne. Ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa jednak na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Ponadto należy wskazać na pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 września 1984 r. (II CZ 104/84, Lex Polonica nr 321129), że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Osoba obiegająca się o taką pomoc powinna, więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazałyby się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa. Innymi słowy strona powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, nawet gdyby miało to nastąpić z uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny. Skoro w orzecznictwie powyższa konstatacja nie budzi wątpliwości, to oczywista wydaje się odmowa przyznania prawa pomocy przez WSA w zakresie całkowitym skarżącemu, który poza posiadanym majątkiem, dysponuje wraz z małżonką stałym miesięcznym dochodem. Trafnie wskazano również w rozstrzygnięciu Sądu pierwszej instancji, że przy ocenie możliwości finansowych skarżącego poboczną kwestią jest rozdzielność majątkowa istniejąca między małżonkami. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego małżonków. Zgodnie z art. 27 K.r.o., oboje małżonkowie zobowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Powoływana przez wnioskodawcę okoliczność zniesienia wspólności ustawowej między małżonkami nie może zwalniać ich z powyższych obowiązków. Ponadto stosownie do art. 23 K.r.o. w trakcie trwania małżeństwa małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i z tej powinności nie może zwalniać ich pozostawianie w rozdzielności majątkowej. Obowiązek pomocy wobec współmałżonka odnosi się również do prowadzonych przez niego spraw sądowych. Ustanowienie rozdzielności w drodze umowy kształtuje stosunki majątkowe pomiędzy małżonkami w ten sposób, że każde z nich zarządza samodzielnie swoim majątkiem, jednak nie ma wpływu na obowiązek wzajemnej pomocy w ponoszeniu kosztów sądowych. Za właściwe należało więc uznać stanowisko wyrażone przez Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym postanowieniu, że wysokość osiąganych przez małżonkę skarżącego dochodów, jej sytuacja materialna wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez każdego z małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. Skarżący chcąc wykazać, że zasługuje na przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie przedstawił, że jest rencistą, otrzymującym miesięcznie rentę w wysokości 1.400 zł, z której się utrzymuje, mieszka w dzierżawionej od gminy przez małżonkę nieruchomości, ma zaciągnięty komercyjny kredyt, którego nie spłaca, nie korzysta z pomocy opieki społecznej. Podatnik nie przedstawił jednak jak kształtuje się sytuacja majątkowa i finansowa jego żony – jakie uzyskuje ona dochody i z jakiego tytułu, czy ma majątek o znacznej wartości. W sytuacji kiedy małżonkowie mają obowiązek wzajemnej pomocy w ponoszeniu kosztów sądowych konieczne jest poznanie jej sytuacji majątkowej i finansowej, w kontekście partycypowania przez nią w kosztach sądowych męża. Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.