I FZ 312/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marek Zirk-Sadowski, po rozpoznaniu w dniu 9 września 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia B. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 14 maja 2015 r. sygn. akt I SA/Kr 1999/14 w zakresie prawa pomocy w sprawie ze skargi B. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 20 października 2014 r. nr [...] w przedmiocie odpowiedzialności za zaległości podatkowe spółki w podatku od towarów i usług postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z 14 maja 2015 r., I SA/Kr 1999/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie odmówił B. B. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Jak zauważono w motywach orzeczenia, skarżąca została wezwana do przedłożenia dokumentów obrazujących sytuację finansową jej i jej męża, w tym spisu miesięcznych wydatków rodziny związanych z bieżącymi potrzebami oraz zeznania podatkowego za 2014 r. lub zaświadczenia z odpowiedniego urzędu skarbowego o wysokości uzyskanych dochodów w 2014 r. Mimo szczegółowego wezwania skarżąca nie przedłożyła żądanych dokumentów obrazujących sytuację finansową jej i jej męża. Nie wyjaśniła ile wynoszą miesięczne wydatki rodziny, nie podała jakie były jej i męża dochody w 2014 r. Sąd zauważył w tym kontekście, że okoliczność rozdzielności majątkowej między małżonkami nie ma znaczenia dla oceny wniosku skarżącej; przepisy prawa rodzinnego nakładają bowiem na małżonków i członków najbliższej rodziny obowiązki w zakresie udzielania pomocy i wsparcia finansowego. Obowiązek wzajemnej pomocy między małżonkami rozciąga się również na prowadzenie postępowania sądowego. Błędem jest zatem założenie, że rozdzielność majątkowa małżeńska zwalnia jednego małżonka z pomocy finansowej na rzecz drugiego w zakresie prowadzonego postępowania sądowego. Majątek i dochody małżonka skarżącej należy również brać pod uwagę przy ocenie jej możliwości płatniczych, tym bardziej że skarżąca prowadzi wspólnie gospodarstwo domowe z mężem i są współwłaścicielami nieruchomości, w której mieszkają. Skarżąca nie podnosiła natomiast żadnych okoliczności, które uniemożliwiałyby jej uzyskanie żądanych informacji, powołując się jedynie na fakt, że małżonek nie ma obowiązku dostarczania stosownych dokumentów. Nie kwestionując tego twierdzenia Sąd wskazał, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W rezultacie brak wykazania tych okoliczności niesie negatywne dla strony skutki; uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania tego prawa. W zażaleniu na powyższe postanowienie wniesiono o jego uchylenie i przyznanie prawa pomocy "w całości", zarzucając błędne przyjęcie, że skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych, oraz że nie przedłożyła wyciągów z rachunku bankowego męża i informacji o jego dochodach, podczas gdy wezwanie zostało skierowane do skarżącej, a nie do jej małżonka. Ponadto zarzucono naruszenie art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego poprzez przyjęcie, że mąż skarżącej jest zobowiązany do pomocy finansowej skarżącej w zakresie ponoszonych przez nią kosztów sądowych. W motywach zażalenia strona wywiodła, że przedłożyła wszystkie dokumenty niezbędne do oceny jej sytuacji majątkowej. Natomiast odnośnie do dokumentów dotyczących statusu majątkowego jej męża, Sąd powinien był skierować stosowne wezwanie do niego (skarżąca nie ma możliwości uzyskania ich we własnym zakresie). Ponadto nie zgodziła się z twierdzeniem Sądu, że rozdzielność majątkowa między małżonkami nie ma znaczenia dla oceny jej wniosku; przeciwnie, małżonkowie pozostający w takim ustroju nie odpowiadają za zobowiązania finansowe drugiego małżonka. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarżąca nie kwestionuje aprobowanego przez Sąd poglądu, że uchylenie się od przedłożenia dokumentów i oświadczeń umożliwiających poczynienie stosownych ustaleń w zakresie sytuacji materialnej strony stanowi przeszkodę wykluczającą przyznanie prawa pomocy (por. np. post. NSA z 8 listopada 2006 r., II OZ 1112/06, ONSAiWSA 2007/4/79). Twierdzi jednak, że wszystkie dokumenty przedstawiła i podważa stanowisko, zgodnie z którym powinna przedłożyć informacje dotyczące wysokości dochodów małżonka, jak i wydatków ponoszonych przez niego na utrzymanie prowadzonego wspólnie gospodarstwa domowego. Poglądowi skarżącej przeczy treść art. 255 Ppsa, zgodnie z którym "jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego". Z przepisu tego wynika, że ubiegający się o prawo pomocy powinien w drodze oświadczenia lub stosownego udokumentowania przedstawić (na wezwanie) swój stan majątkowy lub rodzinny. Celem tego przepisu jest danie Sądowi wiedzy na temat możliwości płatniczych wnioskodawcy, na które składają się nie tylko jego własne dochody i zobowiązania, ale także osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym (rodziny). Osoby te mają bowiem obowiązek przyczyniać się do zaspokajania potrzeb wnioskodawcy, w tym związanych z toczącymi się z jego udziałem postępowaniami sądowymi, co wynika m.in. z przywołanych w zaskarżonym orzeczeniu przepisów prawa rodzinnego. W przeciwnym razie wzywanie o dodatkowe oświadczenia (dokumenty) dotyczące stanu rodzinnego wnioskodawcy pozbawione byłoby sensu. Wszak stan ten rzutuje nie tylko na dochody, ale i koszty utrzymania wnioskodawcy, co znajduje też odzwierciedlenie w przesłankach przyznania pomocy finansowej w postępowaniu sądowoadministracyjnym. W art. 246 § 1 pkt 2 Ppsa jest bowiem mowa o wykazaniu, że wnioskodawca nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, "bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny". Rację ma wprawdzie skarżąca, że brak jest rozwiązań prawnych, które obligowałyby jej małżonka do udostępnienia dokumentów (oświadczeń) obrazujących jego możliwości płatnicze, a mających wpływ na sytuację majątkową osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. Tym niemniej, jak zauważył Sąd pierwszej instancji, art. 246 Ppsa jednoznacznie obciąża wnioskodawcę obowiązkiem wykazania istnienia przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w tym przepisie. Natomiast skarżąca nie wskazała na okoliczności, które uniemożliwiałyby jej uzyskanie żądanych informacji, powołując się jedynie na brak obowiązku dostarczania stosownych dokumentów przez małżonka. Tę argumentację podtrzymuje również w zażaleniu (s. 3), zdawkowo dodając – bez podania przyczyn – że nie ma możliwości uzyskania tych dokumentów we własnym zakresie. Tymczasem ochrona prawa do sądu, którą ma realizować instytucja prawa pomocy, przysługuje tym wnioskodawcom, którzy wykażą istnienie przesłanek określonych w art. 246 Ppsa poprzez wyczerpujące i rzetelne przedstawienie swojej sytuacji materialnej (post. NSA z 12 stycznia 2015 r., I FZ 474/14, CBOSA). Nie można w związku z powyższym za takowego uznać skarżącą, która uchyla się od przedłożenia pełnej informacji o jej stanie rodzinnym (majątkowym we wspólnym gospodarstwie domowym), nie wyjaśniając przyczyn tego stanu rzeczy i zasłaniając się argumentami pozbawionymi znaczenia w świetle ww. art. 255 w zw. z art. 246 Ppsa. Powołane bowiem w powyższym kontekście przez skarżącą stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego – że obowiązek wzajemnej pomocy między małżonkami nie może być utożsamiany z obowiązkiem pokrywania przez małżonka strony postępowania wszelkich kosztów procesu, gdyż w tym ujęciu jest sprzeczny z naturą instytucji rozdzielności majątkowej – trudno odnieść do stanu faktycznego analizowanego w przedmiotowym przypadku. W przywołanym przez stronę orzeczeniu pogląd ten odniesiono do sytuacji, w której wnioskodawca nie mógł uzyskać stosownej dokumentacji od rodziny (która odmawiała współpracy w tym zakresie), podczas gdy w niniejszej sprawie skarżąca co do zasady uznaje za niedopuszczalne domaganie się jakichkolwiek informacji stanie majątkowym jej małżonka. Nadto Sąd odwoławczy zwraca uwagę, że skarżąca nie przedłożyła również wszystkich żądanych dokumentów dotyczących jej sytuacji majątkowej (jak choćby zeznania podatkowego za 2014 r.), nie wyjaśniła ile wynoszą miesięczne wydatki rodziny, nie podała jakie były jej dochody w 2014 r. Niezależnie więc od kwestii jej sytuacji rodzinnej, nie przedstawiła wyczerpującej informacji o swoich możliwościach płatniczych, co już samo w sobie skutkuje uznaniem, że nie wykazała przesłanek przyznania prawa pomocy. Na marginesie Sąd odwoławczy wskazuje, że przedmiotem oceny Sądu pierwszej instancji był wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych (k. 26, 31, 68 i 73 akt sądowych), podczas gdy w motywach orzeczenia jako normatywną podstawę oceny ww. wniosku powołano art. 246 § 1 pkt 1 Ppsa, formułujący przesłankę przyznania prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym (s. 3 i 5 uzasadnienia). Powyższe uchybienie Sądu pierwszej instancji nie miało jednak wpływu na wynik sprawy, jako że do merytorycznej oceny wniosku skarżącej w istocie nie doszło z uwagi na niewywiązanie się w niniejszym postępowaniu wpadkowym z wezwania wystosowanego w trybie art. 255 Ppsa. Sąd wyraźnie (i zarazem poprawnie) stwierdził, że "dopiero zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez skarżącą oraz jej męża dochodów i ponoszonych wydatków pozwolą na ocenę w zakresie spełniania przesłanki przyznania prawa pomocy" (s. 4 uzasadnienia). Na marginesie odnotować też w tym miejscu należy, że żądanie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym pojawiło się w zażaleniu (której to modyfikacji wniosku nie sposób notabene uznać za skuteczną na obecnym etapie postępowania). Z tych powodów orzeczono jak w sentencji, mając na uwadze treść art. 184 w zw. z art. 197 § 2 Ppsa.