II GZ 368/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Rysz po rozpoznaniu w dniu 21 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia J.G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 11 czerwca 2015 r. sygn. akt V SA/Wa 267/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J.G. na decyzję Dyrektora M. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] października 2014 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. postanowieniem z dnia 11 czerwca 2015 r. odmówił J.G. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora M. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. z dnia [...] października 2014 r. w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego. J.G. we wniosku o przyznanie prawa pomocy wskazał, że jest współwłaścicielem mieszkania o powierzchni 60 m.kw., właścicielem siedliska o powierzchni około 150 m.kw. i nieruchomości rolnej o powierzchni 10 ha. Obecnie uzyskuje dochód z działalności rolniczej w wysokości 1000 – 1500 zł miesięcznie, w latach 2013 – 2014 roczny dochód wyniósł około 15000 zł. Skarżący wskazał, że nie posiada żadnych oszczędności pieniężnych, korzysta z pomocy udzielanej przez matkę i brata, jest prowadzone przeciwko niemu postępowanie egzekucyjne o zwrot dopłat pobranych w latach 2007 – 2011 w łącznej kwocie około 200.000 zł. Dodał, że zamierza sprzedać siedlisko aby pokryć zobowiązania wobec Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Skarżący odpowiadając na wezwanie skierowane do niego w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. wyjaśnił, że wydzierżawił nieodpłatnie gospodarstwo rolne, nie posiada majątku o znacznej wartości, prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, nie korzysta z pomocy społecznej. Wyjaśnił, że udzielane corocznie dopłaty do gruntów rolnych podlegają zajęciu. Wymienił miesięczne wydatki do których zaliczył alimenty na rzecz córki w wysokości 500 zł miesięcznie, opłaty na utrzymanie: żywność - 700 zł, składka ubezpieczenia kosztów leczenia - 164 zł, opłaty związane z utrzymaniem gospodarstwa rolnego – 600 zł, podatek rolny, opłata śmieciowa. Wskazał również, że stan jego zdrowia wymaga ponoszenia dodatkowych kosztów leczenia. Wyjaśnił, że posiada jeden rachunek bankowy, nie posiada lokat i oszczędności pieniężnych, utrzymuje się z prac polowych oraz okazyjnie udzielanych lekcji jazdy konnej. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 28 kwietnia 2015 r. odmówiono stronie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Z kolei WSA w W., po rozpoznaniu sprawy wskutek wniesionego sprzeciwu, uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie podał, że analiza złożonych przez skarżącego dokumentów oraz wyjaśnień prowadzi do wniosku, że nie są one wiarygodne. Odpowiadając na wezwanie do złożenia dodatkowych dokumentów i wyjaśnień wskazał, że gospodarstwo wydzierżawił nieodpłatnie, przedstawił skan umowy dzierżawy nieruchomości o pow. 3,8235 ha zawartej 16 lutego 2015 r., a wcześniej skarżący oświadczył, że posiada nieruchomość rolną o powierzchni około 10 ha. Skarżący nie wyjaśnił, jak wykorzystuje posiadaną nieruchomość rolną i prowadzone gospodarstwo rolne – w części nieobjętej dzierżawą. Nie wskazał rodzaju prowadzonej działalności, czy hoduje zwierzęta, czy prowadzi uprawę roślin. Wyjaśnił jedynie, że nieodpłatnie wydzierżawił gospodarstwo rolne. Równocześnie wskazał, że w miesiącu wydaje około 600 zł na jego prowadzenie, a z formularza PPF wynika, że działalność rolnicza (1000 – 1500 zł miesięcznie) stanowi podstawę utrzymania skarżącego. Następnie skarżący oświadczył, że utrzymuje się z prac polowych i okazyjnie udzielanych lekcji jazdy konnej – nie określając wysokości uzyskiwanych dochodów. Sąd uznał, że pomimo licznych informacji i dokumentów przedstawionych przez skarżącego nie jest możliwe określenie uzyskiwanych przez niego miesięcznych dochodów. Wykazane w formularzu PPF dochody nie zostały udokumentowane, a złożone wyjaśnienia budzą wątpliwości, czy wnioskodawca utrzymuje się z prowadzonego gospodarstwa, czy posiada inne dochody. Skarżący wyjaśnił, że gospodarstwo nieodpłatnie wydzierżawia, ale z akt sprawy wynika również, że ponosi koszty jego prowadzenia, w tym opłaca podatek rolny. Sąd uznał, że analiza złożonych przez wnioskodawcę oświadczeń uniemożliwia dokonanie rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez niego kosztów postępowania sądowego. Rozpoznając wniosek w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, Sąd stwierdził, że brak reprezentacji wnioskodawcy przez profesjonalnego pełnomocnika nie wpływa na dostęp do sądu administracyjnego rozpoznającego skargę w pierwszej instancji, ponieważ art. 134 § 1 p.p.s.a. gwarantuje stronie działającej bez adwokata lub radcy prawnego wszechstronne rozpatrzenie jej sprawy w postępowaniu sądowym. W zażaleniu skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy w całości, ewentualnie w części. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie: - art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka poprzez ograniczenie prawa do sądu; -art. 246 § 1 p.p.s.a. poprzez odmowę udzielenia pomocy prawnej w sytuacji, gdy wnioskodawca wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; ewentualnie, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny; - art. 245 p.p.s.a. przez nieudzielanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sytuacji, gdy Sąd uznał, że brak jest podstaw do przyznania prawa pomocy w całości pomimo zawarcia w formularzy PPF wniosku alternatywnego o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 260 p.p.s.a. w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym (zdanie pierwsze). Naczelny Sąd Administracyjny kontroluje w niniejszym postępowaniu zaskarżone zażaleniem postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 11 czerwca 2015 r., nie badając zasadności wydanego w tej sprawie postanowienia referendarza, które zgodnie z treścią powołanego wyżej art. 260 p.p.s.a. straciło moc. Jednak dokonując kontroli instancyjnej zaskarżonego postanowienia nie sposób nie zauważyć, że merytoryczna część uzasadnienia postanowienia Sądu I instancji jest w zasadzie powieleniem uzasadnienia postanowienia referendarza. Powyższe spostrzeżenie wywołuje uzasadnioną wątpliwość, czy Sąd I instancji dokonał samodzielnej oceny wniosku, czy bezkrytycznie podzielił stanowisko referendarza sądowego i posłużył się argumentacją przez niego przytoczoną. Co do zasady Sąd I instancji ma oczywiście możliwość wydania identycznego rozstrzygnięcia jak referendarz sądowy, a także może przytoczyć w uzasadnieniu podobną, a nawet identyczną argumentację na poparcie swojego stanowiska, jednakże powinno to zostać poprzedzone dokładnym zbadaniem materiału znajdującego się w aktach sprawy, a następnie samodzielną analizą, czy zachodzą przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W niniejszej sprawie istotne znaczenie ma okoliczność, że w obu uzasadnieniach widoczne są te same niedokładności, zatem można odnieść wrażenie, że Sąd I instancji nie dokonywał samodzielnej oceny materiału znajdującego się w aktach sprawy, a jedynie przyjął to co ustalił referendarz sądowy. W obu uzasadnieniach zawarta jest informacja odnośnie gospodarstwa rolnego, zgodnie z którą skarżący "w miesiącu wydaje ok. 600 zł na jego prowadzenie. Zarówno referendarz jak i Sąd I instancji błędnie odczytali treść oświadczenie skarżącego, w którym wymieniając miesięczne wydatki podaje on: "opłaty związane z utrzymaniem, w tym utrzymaniem gospodarstwa rolnego 600 zł". Zatem niezasadnie wytknięto skarżącemu, że podał tak wysoką kwotę na utrzymanie gospodarstwa rolnego, skoro w rzeczywistości 600 zł przeznaczone jest na jego utrzymanie a także utrzymanie gospodarstwa. Informacje podane przez skarżącego zostały nietrafnie odczytane przez referendarza, a następnie błąd ten został powielony przez Sąd I instancji. Referendarz zarzucił skarżącemu, że jego oświadczenia nie są niewiarygodne, ponieważ w formularzu PPF wskazał, że posiada gospodarstwo rolne o powierzchni 10 ha, a odpowiadając na wezwanie Sądu do złożenia dodatkowych dokumentów przedstawił skan umowy dzierżawy nieruchomości o powierzchni 3,8235 ha. W sprzeciwie od postanowienia referendarza strona wyjaśniła kwestię niezgodności powierzchni podając, że całe gospodarstwo zostało wydzierżawione na podstawie trzech umów: dwie zostały zawarte 24 października 2014 r. (na okres 5 i 10 lat), a jedna 16 lutego 2015 r. (na okres 10 lat) i ta ostatnia umowa, której skan przesłał, dotyczy działek o łącznej powierzchni 3,8235 ha. Sąd I instancji nie odniósł się w ogóle do tej argumentacji przytoczonej w sprzeciwie i powielił w tym zakresie stanowisko referendarza stwierdzając, że "analiza złożonych przez skarżącego dokumentów oraz wyjaśnień prowadzi do wniosku, że są one niewiarygodne [...] umowa dzierżawy dotyczy nieruchomości o pow. 3,8235 ha. Tymczasem skarżący oświadczył, że posiada nieruchomość rolną o powierzchni około 10 ha." Trzeba również zwrócić uwagę na fakt, że Sąd I instancji odmawiając skarżącemu ustanowienia adwokata powołał się na okoliczność, że brak reprezentacji wnioskodawcy przez profesjonalnego pełnomocnika nie wpływa na dostęp do sądu administracyjnego rozpoznającego skargę w pierwszej instancji, ponieważ art. 134 § 1 p.p.s.a. gwarantuje stronie działającej bez adwokata lub radcy prawnego wszechstronne rozpatrzenie jej sprawy w postępowaniu sądowym. Odnosząc się do tego stanowiska, wskazać należy na treść art. 246 § 1 p.p.s.a., z którego wynika, że jedynym kryterium przyznania prawa pomocy jest sytuacja materialna wnioskodawcy. Brak przymusu adwokackiego w postępowaniu przed sądem I instancji nie może być powodem odmowy przyznania prawa do korzystania z bezpłatnej pomocy prawnej adwokata. W p.p.s.a. brak jest przepisu odpowiadającego treścią art. 117 § 5 K.p.c., zgodnie z którym Sąd uwzględni wniosek, jeżeli udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie uzna za potrzebny (por. np. postanowienie NSA z dnia 9 grudnia 2011 r., sygn. akt I OZ 1004/11, z dnia 13 czerwca 2011 r., sygn. akt II FZ 152/11, z dnia 24 maja 2011 r., sygn. akt I FZ 113/11- treść dostępna w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Mając na uwadze wymienione wyżej uchybienia Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że Sąd I instancji powinien ponownie rozpoznać wniosek skarżącego dokonując samodzielnej oceny informacji zawartych w formularzu PPF oraz oświadczeniu skarżącego z 4 kwietnia 2015 r., a także uwzględnić fakt, że moment składania przez skarżącego wniosku był dla niego przełomowy, do tej pory prowadził gospodarstwo rolne, a od lutego 2015 r. było ono już w całości wydzierżawione. Dlatego też informacje zawarte w formularzu PPF (określające sytuację skarżącego przed wydzierżawieniem całości gospodarstwa) nie pokrywają się w pełni z informacjami zawartymi w złożonym później oświadczeniu. Z tych wszystkich względów działając na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny postanowił jak w sentencji.