II SA/Ol 306/15

Dnia 19 maja 2015 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Bogusław Jażdżyk Sędziowie sędzia WSA Beata Jezielska sędzia WSA Ewa Osipuk (spr.) Protokolant specjalista Wojciech Grabowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 maja 2015 roku sprawy ze skargi B. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie specjalnego zasiłku opiekuńczego oddala skargę. Decyzją z dnia 22 grudnia 2014 r., Wójt Gminy L. odmówił B.K. świadczenia w formie specjalnego zasiłku opiekuńczego, wnioskowanego na K.K. W uzasadnieniu, organ pomocy społecznej podniósł, że wnioskodawca ubiegał się o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad babcią K.K. K.K. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji i pracy. Choruje na "[...]"i porusza się na wózku inwalidzkim. Obecnie, od dnia 1 lipca 2013 r., opiekę nad nią sprawuje wnioskodawca, pomagając we wszystkich czynnościach życia codziennego. Jak ustalono, w okresie 18 - 21 listopada 2014 r., pracował on na umowę zlecenie, jednak był zmuszony zrezygnować z pracy, gdyż jego żona nie dawała rady sama zająć się babcią. Wnioskodawca nie jest zarejestrowany w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna. Ustalono ponadto, że K.K. jest wdową i ma czworo dzieci: "[...]", które oświadczyły, że nie mogą sprawować osobistej opieki nad matką. T.K. pracuje zawodowo i nie ma możliwości opiekować się matką. Z.K. choruje, jest po trzeciej operacji kręgosłupa, więc sama potrzebuje pomocy, a ponadto stawała na komisję lekarską w sprawie przyznania renty, a sprawa jest w toku. J.K. choruje na cukrzycę i jaskrę, ponadto jest po udarze i pobiera rentę chorobową, gdyż jest osobą okresowo całkowicie niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym, wobec czego nie jest w stanie zająć się matką. M.K. oświadczył natomiast, że posiada gospodarstwo rolne o powierzchni "[...]"ha i zajmuje się hodowlą trzody chlewnej. Praca w gospodarstwie zajmuje mu dużo czasu i z uwagi na to, nie jest w stanie zająć się matką. Organ pierwszej instancji wyjaśnił, że zgodnie z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Stosownie natomiast do art. 129 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej, natomiast krewnymi w linii bocznej są osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej. Uwzględniając powyższe, organ pierwszej instancji uznał, że na wnioskodawcy nie ciąży bezpośrednio obowiązek alimentacyjny względem babci, gdyż ma ona czworo dzieci, które są w stanie sprawować nad nią opiekę. Zgodnie natomiast z art. 16a ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1456, z późn. zm.), powoływanej dalej jako "ustawa", specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 z późn. zm.), ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, jeżeli rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie leczenia, rehabilitacji i edukacji. W odwołaniu, złożonym od decyzji organu pierwszej instancji, B.K. stwierdził, że dzieci babci nie są w stanie opiekować się babcią. Wyjaśnił, że syn M. opiekował się matką, lecz od momentu, gdy przestała ona chodzić, nie był już w stanie zapewnić jej całodobowej opieki. Odwołujący się stwierdził, że musiał zrezygnować z pracy, gdyż jego matka i żona nie były w stanie opiekować się babcią. Podniósł, że inne osoby, znajdujące się w podobnej do jego sytuacji, otrzymały przedmiotowe świadczenie. Wskazał ponadto, że w 2013 r., organ pierwszej instancji odmówił mu przyznania przedmiotowego zasiłku argumentując, że jego żona jest na urlopie wychowawczym. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w "[...]", decyzją z dnia 2 lutego 2015 r., utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Kolegium oceniło, że zgromadzono w sprawie pełny materiał dowodowy, pozwalający na ustalenie bezspornego stanu faktycznego sprawy. Stwierdziło, że zgodnie z art. 16a ust. 1 ustawy, warunkiem przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego jest ciążenie na osobie ubiegającej się o przyznanie tego świadczenia obowiązku alimentacyjnego względem osoby wymagającej opieki oraz zaniechanie podejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, bądź też rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania stałej opieki. Przyznanie tego świadczenia uzależnione zostało także od spełnienia kryterium dochodowego. Kolegium wyjaśniło, że obowiązek opieki nad członkiem rodziny wywodzony jest z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Z art. 128 – art. 133 wynika, że obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej, rodzeństwo, małżonka oraz rodziców względem dziecka. Z art. 617 § 1 Kodeksu wynika, że krewnymi w linii prostej są zstępni (syn, córka, wnuk, prawnuk) oraz wstępni (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie). Stosownie zaś do art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Kolegium uznało za bezsporne, że K.K. posiada znaczny stopień niepełnosprawności i wymaga opieki osoby trzeciej od 2008 r. Wyjaśniło, że odwołujący się mógłby być uznany za osobę podmiotowo uprawnioną do otrzymania specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad niepełnosprawną babcią wyłącznie w razie ustalenia, że jej dzieci nie są w stanie sprawować stałej opieki nad matką. Kolegium stwierdziło, że przepisy ustawy nie wyjaśniają, w jakich przypadkach należy przyjąć, że osoba spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki "nie jest w stanie" tej opieki świadczyć. Oceny tej okoliczności organy administracji dokonują zatem zgodnie z logiką i zasadami doświadczenia życiowego. Zdaniem Kolegium, przesłanka ta dotyczy okoliczności uniemożliwiających opiekę w sposób obiektywny, a więc niezależny od woli osób spokrewnionych w pierwszym stopniu z osobą niepełnosprawną. Odwołujący się nie udokumentował, że dzieci K.K. nie mogą sprawować opieki nad matką. W ocenie organu odwoławczego praca zawodowa, praca w gospodarstwie rolnym lub choroba nie poparta odpowiednim orzeczeniem nie mogą stanowić takiej przeszkody. Uprawnienie wnuka do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji sprawowania faktycznej opieki nad babcią powstaje, gdy nie ma dzieci babci lub dzieci te nie są w stanie dopełnić swego obowiązku alimentacyjnego wobec rodzica. W skardze, złożonej na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w "[...]"z dnia 2 lutego 2015 r., B.K. podał, że do końca czerwca 2013 r. babcią opiekował się syn babci, M. Z uwagi na fakt, że od lutego 2013 r. przestała ona samodzielnie poruszać się i straciła władzę w rękach - wymagała całodobowej opieki, a syn M. nie był w stanie sprawować tej opieki, którą przejął skarżący. Skarżący zaznaczył, że w 2013 r. odmówiono mu przyznania przedmiotowego zasiłku, gdyż nie zrezygnował z zatrudnienia, a jego żona pozostawała na urlopie wychowawczym. Podał, że od kwietnia 2014 r. opiekuje się babcią, gdyż jego żona podjęła pracę. Wprawdzie skarżący podjął pracę w dniu 18 listopada 2014 r., lecz dnia 21 listopada 2014 r., zrezygnował z niej, gdyż jego żona i matka nie mogły sprawować opieki nad babcią (nie były w stanie podnosić jej). Opiekę nad babcią sprawuje więc skarżący, któremu w niektórych czynnościach pielęgnacyjnych pomaga matka. Skarżący wyjaśnił, że jego matka przeszła 3 operacje kręgosłupa i nie wolno jej dźwigać. Syn Józef również ma zakaz dźwigania i z uwagi na stan zdrowia poobiera rentę chorobową z KRUS. Syn T. pracuje i z tego względu nie jest w stanie zapewnić matce całodobowej opieki. Skarżący zauważył, że przyznawane jest przedmiotowe świadczenie wnukom znajdujących się w podobnych sytuacjach, co skarżący. Stwierdził, że wykazał, iż dzieci babci nie są w stanie sprawować nad nią całodobowej opieki. Zaznaczył, że syn M. pobierał świadczenie pielęgnacyjne, przyznane bezterminowo, więc kwestionowana odmowa jest niezrozumiała. W odpowiedzi na skargę, organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Na wstępie podkreślić należy, że Sąd rozstrzyga o legalności decyzji, to jest o ich zgodności z prawem, na podstawie stanu prawnego i faktycznego istniejącego w dniu wydania zaskarżonej decyzji. Działając zaś w granicach kompetencji wynikających z art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.), zwanej dalej: "p.p.s.a.", Sąd obowiązany jest skontrolować, czy zaskarżona decyzja odpowiada prawu, czy też to prawo narusza i w zależności od tej oceny, orzec w sposób przewidziany w art. 145 lub art. 151 p.p.s.a. Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji, Sąd, nie jest związany granicami skargi (art. 134 p.p.s.a.). Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji według wskazanych wyżej kryteriów wykazała, że nie narusza ona przepisów prawa. Zaskarżoną decyzją Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji z dnia 22 grudnia 2014 r., którą odmówiono przyznania skarżącemu specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu opieki nad niepełnosprawną babcią, wymagającą stałej opieki. Powodem odmowy było uznanie, że na skarżącym nie ciąży obowiązek alimentacyjny wobec babci, gdyż jej dzieci mogą się babcią skarżącego opiekować. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowi art. 16a ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U.z 2015 r., poz. 114). W myśl tego przepisu, specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788, z późn. zm.), ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, jeżeli: 1) nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub 2) rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej - w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Warunkiem przyznania tego zasiłku jest również spełnienie kryterium dochodowego, gdyż zgodnie z ust. 2 art. 16a, świadczenie to przysługuje, jeżeli łączny dochód rodziny osoby sprawującej opiekę oraz rodziny osoby wymagającej opieki w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty, o której mowa w art. 5 ust. 2. W niniejszej sprawie nie jest sporne, że ustawowe kryterium dochodowe zostało spełnione przez skarżącego. Nie jest też kwestionowany warunek posiadania przez osobę wymagającą opieki (babcię skarżącego) orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponadto, organy administracji nie zakwestionowały faktu sprawowania przez skarżącego stałej opieki nad babcią. W niniejszej sprawie przedmiotem sporu jest natomiast to, czy skarżący jest osobą, na której względem niepełnosprawnej babci (wdowy), spoczywa obowiązek alimentacyjny w rozumieniu przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zaznaczyć należy, że art. 16a ust 1 i ustawy o świadczeniach rodzinnych, przez odesłanie do przepisów ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jednoznacznie wskazuje krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji. Z woli ustawodawcy, nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja z zatrudnienia dla jej sprawowania, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną, wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2012 r. poz. 788 z późn. zm.), powoływanej dalej jako "k.r.o.", obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.). Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 § 2 k.r.o.). Zasadą jest również, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo, gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). Z przytoczonych regulacji wynika, że uzyskanie uprawnienia do otrzymania specjalnego zasiłku opiekuńczego przez dalszą osobę (np. wnuka) – w stosunku bliskości względem osoby wymagającej opieki – możliwe jest w sytuacji, gdy brak jest osoby zobowiązanej w bliższej kolejności do alimentacji (np. dzieci), to jest, gdy takiej osoby w ogóle nie ma lub gdy osoba taka nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym (zob. wyrok WSA w Szczecinie z dnia 6 listopada 2013 r., sygn. akt II SA/Sz 1035/13, dostępny w: internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia. nsa.gov.pl, dalej jako: "CBOSA"). Wymaga przy tym podkreślenia, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w rodzinie przez jej członków. Ponadto, obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W niniejszej sprawie jest okolicznością bezsporną, że babcia skarżącego ma czworo dzieci: "[...]". Jak wynika ze złożonych przez te osoby pisemnych oświadczeń, nie sprawują one opieki nad matką. T.K. podał, że pracuje zawodowo i nie ma możliwości opiekować się matką. J.K. podniósł, że jest chory, na rencie i nie jest w stanie zająć się matką, gdyż sam wymaga opieki. Z akt sprawy wynika, że choruje on na cukrzycę, jaskrę, jest po udarze i ma problemy z kręgosłupem. Ponadto, orzeczeniem lekarza rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Placówka Terenowa w "[...]"z dnia 22 października 2014 r. został uznany za okresowo całkowicie niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym. Z.K. oświadczyła, że choruje, jest po trzeciej operacji kręgosłupa i jest na rencie. Nie może dźwigać, więc nie jest w stanie pomóc matce. Natomiast M.K. oświadczył, że posiada gospodarstwo rolne o powierzchni "[...]"ha i zajmuje się hodowlą trzody chlewnej. Praca w gospodarstwie zajmuje mu dużo czasu i z uwagi na to nie jest w stanie zająć się matką. Z ustalonego, niekwestionowanego stanu faktycznego sprawy wynika więc, że ze względu na stan zdrowia, opieki nad matką K.K. nie mogą sprawować J.K. i Z.K. Jednakże, wbrew stanowisku skarżącego, opiekę tę mogą sprawować jej synowie T.K. i M.K. Ich stan zdrowia nie wyklucza bowiem sprawowania takiej opieki, a fakt wykonywania pracy zarobkowej nie może być uznany za wyłączający całkowicie możliwość sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Skoro zatem obowiązek alimentacyjny względem K.K. ciąży na jej dzieciach, jako osobach zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności, to z treści art. 132 k.r.o. jasno wynika, że obowiązek ten - wymagany w świetle art. 16a ust. 1 u.ś.r. - ciążyłby na wnioskodawcy, który jako wnuk (krewny w drugim stopniu) jest zobowiązany do alimentacji względem babci, dopiero w następnej kolejności (art. 129 § 1 k.r.o.). W świetle powyższego, uprawnienie do otrzymywania specjalnego zasiłku opiekuńczego dalsza osoba - w stosunku bliskości względem osoby wymagającej opieki - uzyska dopiero, w sytuacji gdy brak będzie osoby zobowiązanej w bliższej kolejności do alimentacji, tj. gdy takiej osoby nie będzie, albo gdy osoba taka nie będzie w stanie sprawować opieki nad potrzebującą, co w przedmiotowej sprawie nie ma miejsca. Wobec powyższego, zasadnie stwierdzono, że w okolicznościach niniejszej sprawy nie została spełniona przesłanka istnienia obowiązku alimentacyjnego skarżącego wobec jego babci. Z uwagi na brak spełnienia przez skarżącego przesłanki wskazanej w art. 16a ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Wyjaśnić ponadto należy, że w niniejszej sprawie nie ma możliwości stosowania tzw. zasad współżycia społecznego, gdyż są one instytucją prawa cywilnego i do zastosowania ich w innej gałęzi prawa wymagane jest konkretne odesłanie do tych zasad. W analizowanych przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych takiego odesłania nie ma. Wobec tego, mimo iż skarżący sprawuje całodobowa opiekę nad niepełnosprawną babcią, co było przyczyną rezygnacji z pracy zarobkowej, nie ma podstawy prawnej do uwzględnienia jego wniosku o przyznanie z tego tytułu specjalnego zasiłku opiekuńczego, gdyż dwóch synów K.K. może tę opiekę sprawować. W tym stanie rzeczy, wobec braku podstaw do kwestionowania zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, skargę należało oddalić.