I FZ 378/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marek Zirk-Sadowski, po rozpoznaniu w dniu 16 listopada 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia G. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 26 sierpnia 2015 r. sygn. akt I SA/Po 386/15 w zakresie prawa pomocy w sprawie ze skargi G. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 15 grudnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie odpowiedzialności członka zarządu za zaległości podatkowe spółki w podatku od towarów i usług postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z 26 sierpnia 2015 r., I SA/Po 386/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił wniosek G. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej Ppsa. W motywach orzeczenia zauważono, że treść oświadczenia skarżącego złożonego na urzędowym formularzu okazała się niewystarczająca do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Wobec wybiórczego potraktowania przez skarżącego skierowanego do niego wezwania o uzupełnienie wniosku Sąd nie miał możliwości dokonania rzetelnej oceny jego sytuacji majątkowej i finansowej. Skarżący wprawdzie uzupełnił na etapie sprzeciwu brakujące dokumenty (m.in. poprzez złożenie harmonogramu spłat pożyczki [k. 117 akt sąd.] i wyciągu z rachunku bankowego za okres od 5 maja do 31 lipca 2015 r. [k. 118 - k. 122 akt sąd.]), ale tylko w części, przy czym pominął kluczowe w sprawie dokumenty w zakresie ustalenia jego rzeczywistej sytuacji finansowej, tj. nie przedłożył wyciągów z rachunku bankowego żony, nie wyjaśnił nawet, czy żona rachunek bankowy posiada, nie przedłożył również zeznań rocznych podatkowych żony za 2013 r. i 2014 r. oraz zaświadczenia o zatrudnieniu i wysokości wynagrodzenia jakie uzyskała małżonka w okresie ostatnich miesięcy. Wybiórcze działanie skarżącego potwierdzają ponadto inne dokumenty znajdujące się w aktach sprawy. W złożonym wniosku skarżący oświadczył, że z uwagi na stan zdrowia oraz leczenie ma ograniczoną możliwość podjęcia zatrudnienia, a jego jedynym źródłem dochodu jest świadczenie rentowe w wysokości 1.740 zł. W toku postępowania, na wezwanie referendarza, skarżący przedłożył natomiast dokumenty (zeznania podatkowe PIT-37 za lata 2013 i 2014 oraz wydruki z rachunku bankowego), z których wynika, że w latach 2013 i 2014 osiągał także dochody ze stosunku pracy (odpowiednio 26.082,57 zł i 25.996,21 zł). Ponadto z zaświadczenia o dochodach z 2 stycznia 2015 r. wystawionego przez pracodawcę skarżącego wynika, że jest zatrudniony w spółce R.-S. na podstawie umowy o pracę, na stanowisku dyrektora operacyjnego od 17 lutego 2011 r. W zakresie wezwania do zobrazowania sytuacji majątkowej małżonki skarżący wskazał jedynie, że od 12 kwietnia 2007 r. w jego małżeństwie istnieje ustrój rozdzielności majątkowej, na którą to okoliczność przedłożył akt notarialny. Jednakże powyższe nie wyłącza obowiązku wzajemnej pomocy małżonków. Wobec tego brak dostarczenia przez wnioskodawcę szczegółowych informacji odnośnie do sytuacji majątkowej i finansowej jego żony nie pozwala na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania mu prawa pomocy w żądanym zakresie. W konkluzji Sąd podkreślił, że uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy. Skoro skarżący, pomimo wezwania, nie udzielił pełnych wyjaśnień, to nie jest możliwe dokonanie rzetelnej i obiektywnej oceny jego stanu majątkowo-finansowego. W zażaleniu na powyższe postanowienie wniesiono o jego zmianę i przyznanie prawa pomocy bądź ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, zarzucając naruszenie: - art. 245 § 1-2 oraz art. 246 §1 Ppsa poprzez odmowę przyznania prawa pomocy mimo zasadności przedmiotowego wniosku, - art. 2 Kro poprzez uznanie, że małżonka skarżącego ma obowiązek przy zniesieniu wspólności majątkowej przekazywania wszystkich danych o swoich dochodach oraz wspomagania skarżącego, mimo że małżonkowie znajdują się w faktycznej separacji, - brak zastosowania art. 51 i art. 54 Kro, które wskazują na skutki ustania wspólności majątkowej, - błąd w ustaleniach faktycznych przejawiający się w uznaniu, że skarżący mógł mieć wpływ na decyzję małżonki odmawiającej mu podania zaświadczenia o zarobkach, podczas gdy w sytuacji rozdzielności nie ma obowiązku informowania współmałżonka o wysokości dochodów, - naruszenie art. 6 i art. 13 Konwencji z 4.11.1950 r. poprzez odmowę prawa do sądu i do skutecznego odwołania się. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. W zażaleniu skarżący podkreśla w dalszym ciągu swoją trudną sytuację majątkową (s. 2) nie bacząc na to, że twierdzenie to wymaga weryfikacji przez Sąd w postępowaniu wpadkowym dotyczącym przyznania prawa pomocy i że ochrona prawa do sądu, którą ma realizować wskazana instytucja, przysługuje tym wnioskodawcom, którzy wykażą istnienie przesłanek określonych w art. 246 Ppsa poprzez wyczerpujące i rzetelne przedstawienie swojej sytuacji materialnej (post. NSA z 12 stycznia 2015 r., I FZ 474/14, CBOSA). Skarżący nie kwestionuje przy tym aprobowanego przez Sąd poglądu, że uchylenie się od przedłożenia dokumentów i oświadczeń umożliwiających poczynienie stosownych ustaleń w zakresie sytuacji materialnej strony stanowi przeszkodę wykluczającą przyznanie prawa pomocy (por. np. post. NSA z 8 listopada 2006 r., II OZ 1112/06, ONSAiWSA 2007/4/79). Twierdzi jednak, że wszystkie dokumenty przedstawił i podważa stanowisko, zgodnie z którym powinien przedłożyć informacje dotyczące sytuacji materialnej małżonki. Poglądowi temu przeczy tymczasem treść art. 255 Ppsa, zgodnie z którym "jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego". Z przepisu tego wynika, że ubiegający się o prawo pomocy powinien w drodze oświadczenia lub stosownego udokumentowania przedstawić (na wezwanie) swój stan majątkowy lub rodzinny. Celem tego przepisu jest danie Sądowi wiedzy na temat możliwości płatniczych wnioskodawcy, na które składają się nie tylko jego własne dochody i zobowiązania, ale także osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym (rodziny). Osoby te mają bowiem obowiązek przyczyniać się do zaspokajania potrzeb wnioskodawcy, w tym związanych z toczącymi się z jego udziałem postępowaniami sądowymi, co wynika m.in. z przywołanych w zaskarżonym orzeczeniu przepisów prawa rodzinnego (por. s. 7). W przeciwnym razie wzywanie o dodatkowe oświadczenia (dokumenty) dotyczące stanu rodzinnego wnioskodawcy pozbawione byłoby sensu. Wszak stan ten rzutuje nie tylko na dochody, ale i koszty utrzymania wnioskodawcy, co znajduje też odzwierciedlenie w przesłankach przyznania pomocy finansowej w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Przypomnieć bowiem w tym miejscu należy, że np. w art. 246 § 1 pkt 2 Ppsa jest mowa o wykazaniu, że wnioskodawca nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, "bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny". Rację ma wprawdzie skarżący, że brak jest rozwiązań prawnych, które obligowałyby jego małżonkę do udostępnienia dokumentów (oświadczeń) obrazujących jej możliwości płatnicze. Tym niemniej, jak zauważył Sąd pierwszej instancji, art. 246 Ppsa jednoznacznie obciąża wnioskodawcę obowiązkiem wykazania istnienia przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w tym przepisie. Natomiast skarżący nie wskazał na okoliczności, które uniemożliwiałyby mu uzyskanie żądanych informacji. Jakkolwiek bowiem w osnowie zażalenia pojawiają się zarzuty nawiązujące ogólnikowo do faktycznej separacji małżonków i odmowy małżonki w zakresie przedłożenia zaświadczenia o zarobkach, to nie doczekały się one doprecyzowania w motywach środka odwoławczego. Przeciwnie, uzasadniając ww. zarzuty skarżący kwestionuje co do zasady stanowisko Sądu odnośnie do żądania informacji o statusie majątkowym żony wskazując, że "małżonka posiadając rozdzielność majątkową nie ma obowiązku przedstawiania zaświadczeń o swych dochodach". Zasadniczy nacisk kładzie zatem skarżący w tym zakresie na pozbawiony – w świetle art. 27 Kro, a zwłaszcza art. 246 i art. 255 Ppsa – znaczenia fakt rozdzielności majątkowej małżonków. Przekonaniu o braku (a limine) podstaw do oceny sytuacji finansowej małżonki skarżący dawał też wyraz na wcześniejszych etapach postępowania (por. s. 2 in fine sprzeciwu). W istocie skarżący ogranicza się więc do podtrzymania stanowiska o niedopuszczalności domagania się przedstawienia kompletnej sytuacji majątkowej małżonków, nie rozwijając twierdzeń, które wskazywałaby na wątpliwości co do możliwości pozyskania stosownej dokumentacji od małżonki. Przy tak sformułowanej argumentacji, przeczącej lakonicznym oświadczeniom o braku możliwości przedłożenia pełnej informacji statusie materialnym małżonki skarżącego, Sąd odwoławczy nie miał podstaw do tego, by dać im wiarę. Należy wobec tego podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, że skarżący jedynie pozornie (wybiórczo) realizował obowiązki wynikające z art. 255 Ppsa, uchylając się w istocie od rzetelnego przedstawienia możliwości płatniczych rodziny, co potwierdzają dodatkowo sprzeczności w informacjach dotyczących samego skarżącego, np. odnośnie do kwestii zatrudnienia (zob. s. 6 zaskarżonego postanowienia). W tym stanie rzeczy należało orzec jak w sentencji, mając na uwadze treść art. 184 w zw. z art. 197 § 2 Ppsa.