I OZ 1499/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec po rozpoznaniu w dniu 27 listopada 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia C.K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 3 września 2015 r. sygn. akt II SAB/Po 144/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi C.K. na bezczynność Komendanta Miejskiego Policji [...] w przedmiocie udostępnienia informacji publicznej postanawia oddalić zażalenie. C.K. zwróciła się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu o przyznanie jej w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku powołała się na stan materialny i zdrowotny swój oraz syna, który znajduje się na jej całkowitym utrzymaniu, uniemożliwiający ponoszenie dodatkowych kosztów bez uszczerbku dla zdrowia i życia. Wskazała, że pobiera emeryturę w wysokości 1.790 zł miesięcznie i prowadzi gospodarstwo domowe wraz z synem, leczącym się od lipca 2011 r., którego utrzymuje. Z w/w emerytury kwotę 900 zł przeznacza na leki i leczenie syna, do tego dochodzą – poza kosztami utrzymania – wydatki związane z wizytami w ośrodku zdrowia, rehabilitacji i u lekarzy specjalistów skarżącej i jej syna. Oświadczyła, że posiada dom o powierzchni [...] m² w okolicach [...]. Wskazała, że syn nie posiada żadnych wartościowych przedmiotów, nieruchomości, gruntów czy papierów wartościowych. Z uwagi na przewlekłość schorzeń nie może podjąć żadnej pracy. Podkreśliła, że sytuacja materialna i zdrowotna jej rodziny uniemożliwia ponoszenie dodatkowych kosztów. Uzupełniając powyższy wniosek pismem dnia 10 kwietnia 2015 r. skarżąca powtórzyła, że jedynym źródłem dochodów stałych, jak i dorywczych, jest jej emerytura w wysokości 1.790 zł. Ponosi pełne koszty utrzymania i leczenia syna, który nie może podjąć zatrudnienia. Oświadczyła, że syn, z uwagi na brak zatrudnienia, stan zdrowia oraz brak możliwości zarejestrowania się w urzędzie pracy jako bezrobotny, korzysta wyłącznie z prywatnej pomocy lekarskiej. Skarżąca korzysta z pomocy publicznej służby zdrowia. Obroty na posiadanym przez skarżącą rachunku bankowym sprowadzają się do uzyskiwania emerytury i jej wydatkowania. Nie ma kredytów, pożyczek, ani zajęć komorniczych, nie posiada również samochodu. Ponadto przedłożyła kserokopie wyciągów z jej rachunku bankowego za okres od dnia 8 marca 2014 r. do dnia 1 września 2014 r., na którym stan środków na dzień 3 marca 2014 r. wynosił 15.837,78 zł, 5 kwietnia 2014 r. wynosił 14.174,07 zł, 5 maja 2014 r. wynosił 14.261,47 zł, 4 czerwca 2014 r. wynosił 13.643,67 zł, 7 lipca 2014 r. wynosił 13.708,54 zł, 5 sierpnia 2014 r. wynosił 13.432,28 zł, 1 września 2014 r. wynosił 13.374,87 zł. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu postanowieniem z dnia 1 czerwca 2015 r. sygn. akt II SAB/Po 144/14 odmówił C.K. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, uznając, że nie wykazała ona spełnienia ustawowych przesłanek do jego przyznania. C.K. wniosła w ustawowym terminie sprzeciw od powyższego postanowienia. W jego uzasadnieniu wskazała, że błędnie zarzuca się jej dysponowanie niezmienną od kilku miesięcy kwotą oszczędności, jakie zgromadziła na rachunku bankowym. Naruszono przy tym zasadę instytucji prawa pomocy wynikającą z art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej, stanowiącego, że w ramach prawa do skutecznego środka prawnego i dostępu do bezstronnego sądu, obywatele mają również możliwość uzyskania porady pranej, skorzystania z obrońcy i przedstawiciela, a osobom które nie posiadają wystarczających środków, jest udzielana pomoc prawna w zakresie w jakim jest ona konieczna dla zapewnienia skutecznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Referendarz sądowy wadliwie, jako rzekome oszczędności, przypisuje gromadzenie środków pochodzących ze zlikwidowanej przez syna skarżącej jego polisy ubezpieczeniowej z przeznaczeniem na zabiegi ratujące życie i zdrowie C.K. w obliczu śmiertelnej i nieuleczalnej choroby. W celu dokonania aktualnej sytuacji finansowej skarżącej, Sąd wezwał, w oparciu o przepis art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012, poz. 270 ze zm., dalej w skrócie p.p.s.a.), o uzupełnienie wniosku o prawo pomocy, poprzez przedłożenie aktualnych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych – kopii wyciągów z rachunków bankowych posiadanych przez skarżącą oraz jej syna M.K. za okres od maja do czerwca 2015 r. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżąca nadesłała kopie wyciągów z posiadanego przez nią rachunku bankowego z okres od lutego 2015 r. do lipca 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 3 września 2015 r. sygn. akt II SAB/Po 144/14 odmówił C.K. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia podał, że celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu i możliwości obrony swoich racji osobom, które znajdują się w sytuacji finansowej uniemożliwiającej poniesienie kosztów z tym związanych. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa w sytuacji wystąpienia uzasadnionych powodów do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli i powinno mieć miejsce tylko w okolicznościach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe ze względu na wyjątkowo trudną sytuację materialną. Stwierdził, że z przedłożonych przez stronę materiałów źródłowych wynika, iż jest ona w stanie ponieść koszty sądowe bez uszczerbku w koniecznych wydatkach bieżącego utrzymania skarżącej i jej syna. Z nadesłanych wyciągów z rachunku bankowego wynika, że emerytura skarżącej wystarcza na pokrycie wszystkich kosztów koniecznego utrzymania skarżącej i jej syna. C.K. od kilku miesięcy posiada na własnym rachunku bankowym kwotę oscylująca w ostatnim półroczu od 15.547,55 zł (6 luty 2015 r.) do 12.954,24 zł (3 sierpnia 2015 r.) Stałe miesięczne salda rachunku wskazują, że skarżąca w niewielkim stopniu posiłkuje się środkami pozyskanymi z likwidacji polisy ubezpieczeniowej. Emerytura skarżącej w wysokości 1819.37 zł (stan na lipiec 2015 r.) starcza na pokrycie niezbędnych wydatków jej samej oraz jej syna, a także kosztów wykraczających poza pojęcie wydatków niezbędnych, takich jak na przykład opłata abonamentu telewizji cyfrowej ([...]). Skarżąca sama korzysta z publicznej służby zdrowia, a jednocześnie nie przedstawiła dokumentacji potwierdzającej odpłatne leczenie syna, ani potwierdzającej wydatki na leki i leczenie w kwocie 900 zł miesięcznie. Z wyciągów z rachunku bankowego nadesłanych do Sądu wynika, iż większość transakcji dokonywanych była z rachunku w formie bezgotówkowej (karta płatnicza i przelewy) z tego wysokość transakcji dokonanych w aptekach w okresie od dnia 6 lutego 2015 r. do dnia 3 sierpnia 2015 r. wynosiła łącznie 230,49 zł. W okresie tym dokonano też wypłat gotówki z rachunku w wysokości 221,30 zł. Z wyciągów nie wynika, aby pozostałe transakcje, dokonywane z rachunku bankowego, były związane z ponoszeniem kosztów leczenia. Brak jest zatem dowodu, aby w okresie ostatnich kilku miesięcy koszty ponoszone przez skarżącą i jej syna na leczenie faktycznie wynosiły 900 zł miesięcznie. Odnosząc się natomiast do znacznej kwoty zgromadzonej na rachunku bankowym skarżącej oraz jej twierdzeniu dotyczącym konieczności ponoszenia w przyszłości wydatków i przeznaczenia tej kwoty na cel związany z leczeniem, Sąd pierwszej instancji wskazał, że ocenia sytuację majątkową i osobistą strony na datę złożenia wniosku, nie jest zaś uprawniony do prowadzenia symulacji przyszłej sytuacji uczestniczki i na tej podstawie przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 24 lipca 2015 r. sygn. akt II OZ 715/15). Zgromadzone środki mają charakter oszczędności, którymi strona może swobodnie dysponować. Z istoty prawa pomocy wynika natomiast, że z tego dobrodziejstwa nie może skorzystać strona, która dysponuje jakimikolwiek oszczędnościami wykraczającymi poza środki wystarczające na niezbędne wydatki i koszty koniecznego utrzymania. Powyższe postanowienie stało się przedmiotem zażalenia C.K. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraziła niezadowolenie z rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji i wniosła o jego uchylenie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ustawodawca użył w tym przepisie zwrotu "gdy wykaże", co oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji w nim określonej (por. "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym – komentarz"; B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek; wydanie II – Kantor Wydawniczy Zakamycze 2006; str. 554). Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżąca nie wykazała, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia z obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Miesięczne dochody gospodarstwa domowego prowadzonego przez skarżącą wraz z synem nie dają bowiem podstaw do uznania, iż nie jest ona w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego utrzymania rodziny. Uwzględniając uzyskiwany przez skarżącą dochód oraz posiadane oszczędności, jak również wskazane przez nią bieżące wydatki, nie można przyjąć, iż prawo pomocy powinno zostać jej przyznane. Sąd pierwszej instancji szczegółowo przeanalizował miesięczne wydatki skarżącej i prawidłowo wskazał, że może ona poczynić stosowne oszczędności w celu opłacenia wszczętego przez nią postępowania sądowego. Kwota zgromadzona na rachunku bankowym skarżącej jest na tyle wysoka, że pozwala na poniesienie kosztów postępowania w niniejszej sprawie, które na obecnym etapie obejmują jedynie wpis od skargi w kwocie 100 zł. Twierdzenie skarżącej, iż zgromadzone oszczędności mają być przeznaczone na inne cele, aniżeli m.in. uiszczenie kosztów sądowych, jest jej własnym wyborem i fakt ten nie może wpływać na przyznanie jej prawa pomocy. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu trafnie wywiódł, iż w niniejszej sprawie nie zachodziły przesłanki do zastosowania wobec skarżącej art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., a w konsekwencji, że wniosek C.K. o przyznanie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.