I OSK 1773/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Czesława Nowak-Kolczyńska Sędziowie: Sędzia NSA Elżbieta Kremer (spr.) Sędzia del. WSA Rafał Wolnik Protokolant starszy asystent sędziego Iwona Ścieszka po rozpoznaniu w dniu 20 czerwca 2018 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej K. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 15 stycznia 2016 r. sygn. akt IV SA/Gl 189/15 w sprawie ze skargi K. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 15 stycznia 2016 r., sygn. akt IV SA/Gl 189/15 oddalił skargę K. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wyrok zapadł na tle następujących okoliczności sprawy: Decyzją z dnia [...] października 2014 r., nr [...] Prezydent Miasta Ruda Śląska orzekł o zwrocie przez dłużnika alimentacyjnego K. B. należności w kwocie 3.600 zł z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na rzecz dziecka D. B. za okres od dnia 1 października 2013 r. do dnia 30 września 2014 r. i zobowiązał K. B. do zwrotu tych należności wraz z ustawowymi odsetkami naliczanymi od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego do dnia spłaty w wysokości 13%, w terminie nieprzekraczającym 14 dni od dnia odbioru decyzji, w terminie czternastu dni od daty odbioru decyzji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ I instancji wskazał, że decyzją Prezydenta Miasta Ruda Śląska z dnia [...] października 2013 r., nr [...] przyznano świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz D. B. na okres od dnia 1 października 2013 r. do dnia 30 września 2014 r. w wysokości 300 zł miesięcznie. Na tej podstawie na rzecz osoby uprawnionej w wymienionym okresie wypłacona została kwota 3.600 zł. Powołując się na art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm.) organ wskazał, że K. B. na pokrycie zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie dokonał żadnej wpłaty. Powstanie zadłużenia oraz obowiązek jego uregulowania jest następstwem niewywiązywania się ww. z obowiązku alimentacyjnego wobec dziecka ustanowionego wyrokiem sądowym zasądzającym alimenty, a jednocześnie egzekucja świadczeń alimentacyjnych prowadzona przez Komornika Sądowego okazała się bezskuteczna. Od powyższej decyzji K. B. wniósł odwołanie. Decyzją z dnia [...] stycznia 2015 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy wyjaśnił, że decyzją z dnia [...] października 2013 r. na rzecz D. B. zostało przyznane świadczenie z funduszu alimentacyjnego w kwocie po 300 zł miesięcznie na okres od dnia 1 października 2013 r. do dnia 30 września 2014 r. oraz, że przedmiotowa decyzja została wykonana w całości. W związku z tym Kolegium uznało za prawidłową decyzję Prezydenta Miasta Ruda Śląska. Kolegium zauważyło natomiast, że wskazany w sentencji tej decyzji termin wykonania nałożonego na skarżącego obowiązku powinien być liczony od dnia, w którym decyzja stanie się ostateczna, a nie od dnia jej doręczenia, co wynika z art. 130 § 1 k.p.a. Odnosząc się do okoliczności podniesionych w odwołaniu, Kolegium wyjaśniło, że z procedury cywilnej nie wynika, by wyrok zaoczny miał inną moc wiążącą niż wyroki zapadłe w postępowaniu prowadzonym z udziałem pozwanego. Ponadto wskazano, że dopóki wyrok alimentacyjny nie zostanie wzruszony, jest on wiążący zarówno dla organów egzekucyjnych, komornika jak i organów administracji publicznej. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wniósł K. B. Następnie w piśmie procesowym z dnia 17 września 2015 r. wyznaczony pełnomocnik z urzędu zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie prawa materialnego oraz procesowego, które miały wpływ na wynik sprawy, tj.: - art. 28 k.p.a. oraz art. 130 § 1 k.p.a.; - art. 25 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez niedoręczenie skarżącemu decyzji o przyznaniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego zgodnie z art. 20 ust. 2 tej ustawy, czym uniemożliwiono mu jej zaskarżenie oraz naruszono art. 15 k.p.a.; - art. 3 ust. 5 i art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w zw. z art. 7 i art. 77 k.p.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalając skargę wskazał, że wypłata na rzecz uprawnionych do alimentów z funduszu alimentacyjnego nie likwiduje obowiązku dłużnika alimentacyjnego i nie zastępuje tego obowiązku w sposób bezzwrotny. Z chwilą wypełnienia obowiązku alimentacyjnego w miejsce dłużnika przez organ wypłacający świadczenie organ ten staje się wierzycielem wobec dłużnika alimentacyjnego i jest ustawowo zobligowany do żądania zwrotu wypłaconych środków pieniężnych za okres świadczeniowy. Decyzja wydana w postępowaniu prowadzonym w trybie art. 27 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów rozstrzyga jedynie o kwestii zwrotu należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu osobie uprawnionej. W postępowaniu w sprawie zwrotu takich należności organ zobowiązany jest więc jedynie ustalić, czy została wydana ostateczna decyzja o przyznaniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego i czy świadczenia te na podstawie tej decyzji zostały wypłacone. Pozytywne ustalenia w tym zakresie oznaczają, że organ ma obowiązek wydać decyzję nakazującą zwrot przez dłużnika alimentacyjnego wypłaconych świadczeń na rzecz osoby uprawnionej. Sąd podkreślił, że w niniejszej sprawie bezsporne jest przyznanie uprawnionemu wierzycielowi prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a także wysokość wypłaconych mu należności. Z akt sprawy jednoznacznie wynika, że decyzja uprawniająca wierzyciela do świadczeń alimentacyjnych została wydana i uzyskała walor ostateczność, a także została w całości zrealizowana za okres świadczeniowy w niej określony. Ponadto na poczet wypłaconych należności dłużnik nie dokonał żadnych wpłat. Tym samym zostały spełnione przesłanki nakazujące wydanie decyzji o obowiązku zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Sąd zgodził się z zarzutem skargi, co do wadliwego określenia w decyzji organu I instancji terminu spłaty należności, na co także zwrócił uwagę organ odwoławczy. Wadliwość ta nie jest jednak istotna, bowiem egzekwowanie należności do zwrotu określonych w tej decyzji może mieć miejsce dopiero, gdy decyzja stanie się ostateczna. Nie ma to również wpływu na naliczanie odsetek, gdyż te naliczane są od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty. Wbrew stanowisku skargi w postępowaniu prowadzonym w trybie art. 27 cyt. ustawy nie ma podstaw do badania sytuacji majątkowej dłużnika alimentacyjnego, bądź jego możliwości spłaty zobowiązania. Kwestia ta stanowi przedmiot wyjaśnienia dopiero w odrębnym postępowaniu prowadzonym w trybie art. 30 ust. 2 ustawy, zainicjowanym przez dłużnika alimentacyjnego po wydaniu decyzji o zwrocie należności. Brak było także podstaw do przeprowadzenia wywiadu alimentacyjnego na podstawie art. art. 3 ust. 5 i art. 4 ust. 1 powołanej ustawy, gdyż podjęcie takich działań nie dotyczy postępowania prowadzonego z urzędu w trybie art. 27 ustawy. Na etapie wydawania decyzji z art. 27 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ nie może także badać prawidłowości ani zasadności przyznania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Decyzja ta ma walor decyzji ostatecznej i zgodnie z art. 16 § 1 k.p.a. uchylenie lub zmiana takich decyzji, stwierdzenie ich nieważności lub wznowienie postępowania może nastąpić tylko w przypadkach przewidzianych w kodeksie lub ustawach szczególnych. Zatem dopóki decyzja ostateczna nie zostanie wyeliminowana z obrotu prawnego w jednym z nadzwyczajnych trybów postępowania administracyjnego, to wiąże zarówno organy administracji publicznej jak i Sąd. Stąd też zarzut naruszenia art. 28 i 25 k.p.a., poprzez brak udziału skarżącego, jako strony w postępowaniu w sprawie przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, czy też zarzut dotyczący zasadności przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego w związku z sytuacją dochodową rodziny uprawnionego, w niniejszym postępowaniu nie mogły odnieść zamierzonego skutku. Także kwestie związane z postępowaniem przed Sądem Rejonowym zakończonym wyrokiem zaocznym w sprawie zasądzenia alimentów są bezprzedmiotowe. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł K. B., zarzucając: 1) naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię: - art. 27 ust. 1 i 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w zw. z art. 28 k.p.a., polegającą na błędnym i nietrafnym przyjęciu, że wymienione przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie przewidują aktywnej roli dłużnika alimentacyjnego w postępowaniu o przyznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego i nie pozwalają na uznanie, że skarżący posiadał status strony w przedmiotowym postępowaniu, które to postępowanie nakłada na skarżącego obowiązek zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego; 2) przepisów postępowania, które miało wpływ na treść wydanego orzeczenia: - art. 134 P.p.s.a. w zw. z art. 25 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w zw. z art. 28 k.p.a. przez uznanie, że skarżący nie posiadał statusu strony w postępowaniu w sprawie przyznania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na uprawnionego oraz niedoręczenie skarżącemu decyzji o przyznaniu prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na uprawnionego, co skutkowało, że skarżący nie mógł kwestionować w drodze odwołania rozmiaru swego przyszłego zobowiązania kreowanego z mocy prawa przez art. 27 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W związku z powyższymi zarzutami skarżący kasacyjnie wniósł o: 1) uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi na podstawie art. 188 P.p.s.a lub o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach do ponownego rozpoznania; 2) zasądzenie na rzecz pełnomocnika kosztów pomócy prawnej udzielonej z urzędu, które to koszty nie zostały uiszczone w całości ani w części. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach wniosło o jej oddalenie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), dalej powoływanej jako "P.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznawaniu sprawy na skutek wniesienia skargi kasacyjnej związany jest jej granicami, a z urzędu bierze pod uwagę tylko nieważność postępowania. W sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Skargę kasacyjną oparto na obu podstawach określonych w art. 174 P.p.s.a., tj. naruszeniu prawa materialnego (pkt 1) i przepisów postępowania (pkt 2). Z zasady w pierwszej kolejności Naczelny Sąd Administracyjny odnosi się do zarzutów dotyczących naruszenia przepisów postępowania, jednak w rozpoznawanej sprawie zasadne jest w pierwszej kolejności odniesienie się do zarzutu dotyczącego naruszenia prawa materialnego, albowiem prawidłowa jego wykładnia ma zasadnicze znaczenie dla oceny zasadności podniesionych zarzutów naruszenia przepisów postępowania. Zgodnie z art. 27 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji, dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. W tym celu organ właściwy wierzyciela wydaje, po zakończeniu okresu świadczeniowego lub po uchyleniu decyzji w sprawie przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, decyzję administracyjną w sprawie zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Powołane przepisy nakładają zatem na organ wierzyciela obowiązek wydania wobec dłużnika alimentacyjnego decyzji o zwrocie wypłaconych świadczeń alimentacyjnych, jeżeli wypłata tych świadczeń nastąpiła na podstawie uprzedniej decyzji o przyznaniu takiej pomocy osobie uprawnionej. Dopóki zatem decyzja o przyznaniu pomocy w tym zakresie nie zostanie wzruszona, bądź też wypłata świadczeń nie zostanie oceniona jako wypłata nienależnego świadczenia, to na organie wierzyciela spoczywa obowiązek wydania decyzji o zwrocie przez dłużnika wypłaconych świadczeń alimentacyjnych. Z treści art. 27 ust. 1 wynika obowiązek zwrotu przez dłużnika tych świadczeń alimentacyjnych, które zostały wypłacone osobie uprawnionej z funduszu alimentacyjnego. Natomiast w art. 27 ust. 2 określono termin i tryb zrealizowania przez dłużnika ustawowego obowiązku zwrotu wypłaconego świadczenia, poprzez wydanie przez właściwy organ decyzji konkretyzującej ten obowiązek po ustaleniu zaistnienia okoliczności określonych w art. 27 ust. 1 i 2. W orzecznictwie sądów administracyjnych, jak zasadnie wskazał Sąd I instancji, utrwalony jest pogląd, że w postępowaniu, o którym mowa w art. 27 ust. 2 ustawy organ ocenia jedynie, czy wydano w przeszłości decyzję pozytywną dla wierzyciela i czy doszło do wypłaty świadczenia z funduszu alimentacyjnego (por. np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie: z dnia 5 października 2011 r., sygn. akt I OSK 800/11, LEX nr 1069681; z dnia 9 listopada 2011 r., sygn. akt I OSK 1070/11 oraz z dnia 5 października 2011 r., sygn. akt I OSK 793/11; dostępne w bazie orzeczeń sądów administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Warunkiem wydania decyzji o obowiązku zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest zatem uprzednie wydanie decyzji o przyznaniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W rozpoznawanej sprawie bezsporne jest, że decyzją Prezydenta Miasta Ruda Śląska z dnia [...] października 2013 r. przyznano świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz D. B. na okres od dnia 1 października 2013 r. do dnia 30 września 2014 r. w wysokości 300 zł miesięcznie, a także że świadczenia te wypłacono. Prawidłowo zatem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uznał, że zachodziły podstawy do zastosowania art. 27 ust. 7 pkt 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Na uwzględnienie nie zasługuje również zarzut naruszenia art. 134 P.p.s.a. w zw. z art. 25 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w zw. z art. 28 k.p.a. Przedmiotem postępowania w niniejszej sprawie nie była decyzja o przyznaniu pomocy osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego lecz decyzja o zobowiązaniu dłużnika do zwrotu należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Ewentualne niedopełnienie obowiązku przekazania dłużnikowi alimentacyjnemu informacji o przyznaniu osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego pozostaje zatem bez wpływu na legalność decyzji o zwrocie należności. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji. Odnosząc się do wniosku o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu wyjaśnić należy, że wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu na zasadzie prawa pomocy, należne od Skarbu Państwa (art. 250 § 1 P.p.s.a.), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu unormowanym w przepisach art. 254 § 1 i art. 258 - 261 P.p.s.a.