I OZ 361/16

Dnia 15 kwietnia 2016 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Irena Kamińska po rozpoznaniu w dniu 15 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Z.R. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 28 grudnia 2015 r. o sygn. akt IV SA/Wr 413/15 odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu oraz umarzającego postępowanie sądowe wszczęte wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Z.R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia 9 kwietnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania dodatku mieszkaniowego na okres od 1 marca 2015 r. do 30 czerwca 2015 r. oraz przyznania dodatku na okres od 1 lipca 2015 r. do 31 sierpnia 2015 r. postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 3 lipca 2015 r. umorzono postępowanie z wniosku skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych. Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z dnia 4 listopada 2015 r. wyznaczono termin rozprawy na dzień 3 grudnia 2015 r. Pismem z dnia 16 listopada 2015 r. skarżący złożył m. in. wniosek o przyznanie prawa pomocy w całości, w tym o ustanowienie adwokata z urzędu i wniosek o odroczenie wyznaczonej rozprawy do czasu ustanowienia adwokata. Do pisma tego dołączył złożony na urzędowym formularzu z dnia 16 listopada 2015 r. wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu. W uzasadnieniu tego wniosku podał, że domaga się ustanowienia adwokata z uwagi na ciężką sytuację materialną spowodowaną brakiem pracy i dochodów oraz jakiejkolwiek pomocy ze strony MOPS i innych osób. Jest zmuszony głodować, gdyż ostatni dochód jaki otrzymał to było jednorazowe stypendium szkoleniowe z PUP w listopadzie 2013 r. w wysokości 988 zł brutto. Toczą się postępowania sądowe o zapłatę za czynsz i energię. Grozi mu eksmisja na bruk i śmierć z głodu. Decyzją PUP z dnia 28 maja 2015 r. pozbawiono go statusu osoby bezrobotnej bez możliwości ponownej rejestracji mimo, że nigdzie nie pracuje i nie otrzymuje dochodów. Domaga się ustanowienia adwokata, gdyż organ odmówił mu przyznania dodatku mieszkaniowego na pełne sześć miesięcy. Wskazał, że posiada mieszkanie kwaterunkowe i nie posiada innych nieruchomości, ani oszczędności, papierów i przedmiotów wartościowych oraz wierzytelności. Po rozpoznaniu powyższego wniosku o przyznanie prawa pomocy zawartego w piśmie z dnia 16 listopada 2015 r. i w urzędowym formularzu z dnia 16 listopada 2015 r. referendarz sądowy postanowieniem z dnia 19 listopada 2015 r. odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata i umorzył postępowanie sądowe wszczęte wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych. Odmowa ustanowienia pełnomocnika z urzędu została uzasadniona nadużyciem prawa do przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu tego postanowienia referendarz stwierdził m. in., że prawo pomocy stanowiące formę realizacji prawa do sądu, nie może być przyznane podmiotowi, który ze swojego prawa czyni nienależyty użytek. Tak zaś należy oceniać np. działania podmiotu, który inicjuje szereg postępowań sądowych nie w celu ochrony swoich realnych praw, ale dla którego inicjowanie tychże postępowań jest celem samym w sobie. Na poparcie tego stanowiska referendarz sądowy dokonał analizy liczby spraw wszczętych skargami i wnioskami skarżącego i charakteru rozstrzygnięć wydanych przez Sąd i podkreślił, że charakter rozstrzygnięć poddanych kontroli sądowej i liczba wniesionych spraw oraz liczba wniosków o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczeń kończących postępowanie sądowe (zakończonych postanowieniami o odrzuceniu tych skarg), a także liczba wniosków o dokonanie wykładni tych orzeczeń i wstrzymanie ich wykonania oraz systematyczny wzrost liczby skarg wniesionych przez skarżącego, a przy tym i wniosków o przyznanie prawa pomocy do tych skarg dowodzą, że celem skarżącego nie jest faktyczna obrona swych praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym lecz inicjowanie postępowań sądowych, stanowiące cel sam w sobie. Postanowienie to zostało doręczone skarżącemu w dniu 28 listopada 2015 r. Pismem z dnia 30 listopada 2105 r. (k-38) skarżący wniósł sprzeciw od tego postanowienia, w którym podał, że odmówiono mu przyznania prawa pomocy w całości i że domaga się ustanowienia adwokata z urzędu, ponieważ referendarza sądowy "jako członek zorganizowanej grupy przestępczej orzeka w sposób stronniczy w celu dokonania ukartowanego ludobójstwa i eksterminacji jego osoby". Stosownie do art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.); dalej p.p.s.a. od zarządzeń i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, strona lub adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. Sprzeciw wniesiony przez adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego wymaga uzasadnienia. Zaskarżonym postanowieniem WSA we Wrocławiu odmówił przyznania prawa pomocy wnioskodawcy w pkt I w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu, zaś w pkt II. umorzył postępowanie sądowe wszczęte wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd wykazał, że strona postępowania sądowego nadużywa prawa do sądu, co wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy nawet w sytuacji, gdyby strona ta wykazała, że spełnia przesłanki materialne warunkujące przyznanie prawa pomocy uregulowane w art. 246 p.p.s.a Powołane przez skarżącego okoliczności dotyczące jego sytuacji materialnej w tym zaległości czynszowych, braku dochodu, pomocy z MOPOS, utraty statusu osoby bezrobotnej i postępowań sądowych o zapłatę czynszu, gazu i prądu nie zmieniały więc oceny, że skarżący nadużywa prawa do sądu. Z tych względów wniosek skarżącego o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu nie zasługiwał zdaniem Sądu pierwszej instancji na uwzględnienie (pkt I sentencji). Natomiast odnośnie wniosku w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych Sąd wskazał, że skarżący jest zwolniony z obowiązku ponoszenia wszelkich kosztów sądowych na podstawie art. 239 pkt 1 lit. "h" p .p. s. a., z którego wynika, że nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie lub bezczynność organu albo przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu dodatków mieszkaniowych. W tej sytuacji postępowanie wszczęte tym wnioskiem w pkt II sentencji Sąd pierwszej instancji umorzył jako zbędne, na podstawie art. 249a p.p.s.a., zgodnie z którym jeżeli strona cofnie wniosek lub rozpoznanie stało się zbędne, postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się. Zażalenie na powyższe postanowienie wywiódł Z.R. Wskazał, że udział adwokata jest niezbędny, gdyż na orzeczenie sądu ma wpływ przestępstwo administracyjne. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Koncepcja zakazu nadużycia prawa do sądu jest przyjmowana w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, głównie w sprawach właśnie z zakresu prawa pomocy. Zakłada się, że działania skarżącego, dla którego inicjowanie postępowań sądowych nie służy ochronie naruszonych praw, a stanowi cel sam w sobie, uznane być musi za nadużycie prawa do sądu (zob. postanowienie NSA z dnia 18 marca 2014 r., I OZ 175/14). Podkreśla się jednak słusznie, że ocena działań stron postępowania sądowoadministracyjnego pod kątem nadużycia prawa wymaga każdorazowo wnikliwej analizy, tak, by mieć pewność, że rzeczywiste prawo do sądu nie doznaje żadnego uszczerbku (zob. m.in. postanowienie NSA z dnia 26 lipca 2013 r., II FZ 512/13; postanowienie NSA z dnia 19 grudnia 2014 r., I OZ 1171/14; postanowienie NSA z dnia 3 lutego 2015 r., I OZ 61/15; postanowienie z dnia 12 czerwca 2015 r., I OZ 439/15). Pierwszoplanową rolę odgrywa w tym zakresie element funkcjonalny (zob. Z. Kmieciak, Nadużycie prawa do środka odwoławczego w postępowaniu sądowoadministracyjnym, "Państwo i Prawo" 2011, nr 10, s. 24). Mając na uwadze powyższe, ogólnie rzecz ujmując, niezasługującym na ochronę w demokratycznym państwie prawnym (art. 2 Konstytucji) nadużyciem prawa jest zatem wykorzystywanie instytucji prawnej wbrew jej celowi i funkcji (zob. postanowienie NSA z dnia 16 października 2015 r., I OSK 1992/14). Wymaganą analizę przeprowadził Sąd pierwszej instancji. Skrupulatnie opisał on praktykę inicjowania przez skarżącego postępowań, które obiektywnie nie służą ochronie konkretnych praw czy wolności. Prawo pomocy odnosi się zaś do pomocy w konkretnej sprawie. A zatem wniosek o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie nie służył w istocie skarżącemu do realizacji prawa do sądu. Oceny tej nie zmienia powołane w zażaleniu rzekome "przestępstwo administracyjne", gdyż po pierwsze skarżący nie wskazał, o jakie przestępstwo uregulowane przepisami prawa chodzi, a nadto w sprawach przestępstw sąd administracyjny nie jest właściwy. Naczelny Sąd Administracyjny odnotowuje, że Sąd pierwszej instancji nie odniósł się do pisma skarżącego z dnia 26 listopada 2015 r., traktując go jako odrębny wniosek o przyznanie prawa pomocy, jednak nie stanowiło to uchybienia mającego istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż w piśmie tym nie ma okoliczności podważających prawidłowość ustaleń i rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji. Brak jest w nim bowiem okoliczności wskazujących, że postępowanie skarżącego nie stanowi nadużycia prawa do sądu. Zarazem Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji co do zasadności umorzenia postępowania sądowego w zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, skoro skarżący jest od nich zwolniony w sprawie z mocy prawa. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 197 § 2 w zw. z art. 184 p.p.s.a.