I GZ 169/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Marzenna Zielińska po rozpoznaniu w dniu 5 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia L. L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 stycznia 2016 r. sygn. akt V SA/Wa 1727/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi L. L. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w [...] z dnia [...] lutego 2015 r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 18 stycznia 2016 r. (sygn. akt V SA/Wa 1727/15) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.; dalej powoływanej jako "p.p.s.a."), odmówił skarżącemu L. L. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych - w sprawie ze skargi z dnia 9 marca 2015 r. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w [...] dnia [...] lutego 2015 r. (nr [...]) w przedmiocie podatku akcyzowego. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący oświadczył, iż rachunki bankowe, jak również inne składniki majątku (w tym mieszkanie) zostały zajęte przez organy egzekucyjne i w konsekwencji nie posiada środków nawet na bieżące utrzymanie. Wnioskodawca jako dochody wskazał czynsz dzierżawny w łącznej wysokości 200 zł, dodając że pomaga mu sporadycznie żona (przekazując środki pieniężne na utrzymanie), z którą pozostaje w rozdzielności majątkowej i nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego. Skarżący wskazał również, że stara się uczestniczyć w wychowaniu dwóch synów (mieszkających z matką), lecz z powodu sytuacji finansowej nie współuczestniczy w ponoszeniu kosztów ich utrzymania. Zarządzeniem z dnia 25 września 2015 r. skarżący został wezwany do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. W odpowiedzi wnioskodawca nadesłał: 1) umowę majątkową małżeńską zawartą z żoną w dniu [..] marca 2007 r., 2) umowę najmu z 1 października 2015 r., 3) pismo z dnia 4 maja 2015 r. wzywające skarżącego do opuszczenia nielegalnie zajmowanej nieruchomości, 4) postanowienia Naczelnika Urzędu Celnego w [...] (z [...] i [...] lutego, [...] kwietnia i [...] czerwca 2014 r.) w sprawie nadania rygoru natychmiastowej wykonalności decyzjom nieostatecznym określającym zobowiązania w podatku akcyzowym, 5) decyzje Dyrektora Izby Celnej w [...] (z [...] lutego, [...] kwietnia i [...] listopada 2014 r.) orzekające o zabezpieczeniu wykonania zobowiązań podatkowych na majątku skarżącego, 6) informacje o wysokości dochodu (straty) z pozarolniczej działalności gospodarczej w roku podatkowym 2014 oraz zeznanie podatkowe za 2014 r. Ponadto skarżący oświadczył, że: 1) nie jest zarejestrowany jako bezrobotny i nie korzysta z pomocy socjalnej, 2) nie posiada otwartych rachunków bankowych i w związku z ich zamknięciem nie ma do nich dostępu elektronicznego, a uzyskanie zaświadczenia o zamknięciu rachunku bankowego oraz historii rachunku jest odpłatne (30 zł za wyciąg z jednego miesiąca), 3) na podstawie umowy najmu uzyskuje obecnie dochód w wysokości 1000 zł, 4) zajmuje lokal bez tytułu prawnego, ale właściciel tej nieruchomości żąda, aby skarżący opuścił ten lokal, 5) sporadyczna pomoc finansowa od żony wynosi 50 - 100 zł w miesiącu, 6) żona odmówiła udostępnienia swoich zeznań podatkowych. Zdaniem Sądu pierwszej instancji (rozpoznającego sprawę wskutek sprzeciwu złożonego przez skarżącego od postanowienia referendarza sądowego z dnia 16 listopada 2015 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie), skarżący nie wykazał, że w odniesieniu do niego wystąpiła przesłanka przyznania prawa pomocy określona w art. 246 § 1 p.p.s.a. Powodem takiego stanowiska był brak załączenia przez skarżącego dokumentacji uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy. Sąd stwierdził, że dla dokonania oceny możliwości płatniczych strony potrzebne były dokumenty, do złożenia których skarżący został wezwany na podstawie art. 255 p.p.s.a. Niewykonanie tego wezwania utrudnia prowadzenie postępowania, bowiem Sąd nie ma możliwości, jak również nie jest zobowiązany do prowadzenia z urzędu dochodzeń w tej materii. Brak udzielenia pełnej odpowiedzi na postawione pytania (w formularzu, dodatkowym wezwaniu oraz w sprzeciwie) uniemożliwił dokonanie pełnej oceny możliwości ponoszenia przez skarżącego kosztów sądowych. W takiej sytuacji Sąd pierwszej instancji uznał oświadczenie skarżącego za nierzetelne, budzące wątpliwości, a zatem niewiarygodne, aby na jego podstawie dokonać właściwej oceny sytuacji materialnej skarżącego. Odnosząc się do kwestii umowy o rozdzielności majątkowej małżeńskiej, Sąd pierwszej instancji uznał, że umowa ta odnosi się do majątków małżonków, a nie wzajemnych obowiązków małżonków, wynikających z ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 2082), w tym polegających na udzielaniu współmałżonkowi pomocy finansowej, także w zakresie prowadzonego postępowania sądowego. Sąd zaznaczył przy tym, że skarżący nie wspomniał nic o orzeczonym rozwodzie bądź separacji, które uzasadniałyby zwolnienie z obowiązków przewidzianych w art. 13 i art. 27 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zażalenie na postanowienie Sądu pierwszej instancji złożył L. L. Wniósł o zmianę tego orzeczenia i przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, ewentualnie - o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Wnoszący zażalenie zarzucił zaskarżonemu postanowieniu naruszenie art. 246 § 1 p.p.s.a. przez odmowę zwolnienia strony od konieczności uiszczenia opłaty od skargi, w sytuacji gdy z przedstawionych dokumentów i oświadczeń jednoznacznie wynika zasadność jego wniosku. Skarżący podniósł, że z uwagi na swoją sytuację finansową nie jest w stanie ponieść wysokich kosztów niniejszego postępowania. Podkreślił, że dokumenty nie są jedynym sposobem "wykazania" jego sytuacji finansowej, zaś głównym i podstawowym środkiem dowodzącym sytuacji finansowej są oświadczenia składane przez skarżącego. W ocenie skarżącego, przedstawione przez niego dokumenty i oświadczenia jak najbardziej pozwalają ocenić jego sytuację majątkową i zestawić ją z wysokością wpisu od przedmiotowej skargi. Skarżący podkreślił ponadto że sprawa wprost dotyczy tylko jego majątku osobistego, a nie majątku żony, a w związku z tym żona nie ma najmniejszych podstaw, aby uczestniczyć w przedmiotowej sprawie, nawet w zakresie dotyczącym jedynie uiszczenia za skarżącego wpisu od skargi. W ocenie wnoszącego zażalenie, w każdym uzasadnionym przypadku - jeżeli koszty sądowe miałyby stanowić tamę do sądowego rozpatrzenia sprawy - sąd jest obowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach, które umożliwi stronie realnie prowadzenie sprawy przed sądem. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Na wstępie Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że sprawa sądowoadministracyjna, w której został złożony przedmiotowy wniosek o przyznanie prawa pomocy została wszczęta przed datą wejścia w życie nowelizacji ustawy procesowej, wprowadzonej ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), na mocy której został zmieniony m.in. art. 260 p.p.s.a. Mając na uwadze tę okoliczność oraz treść art. 2 ustawy nowelizującej, przyjąć należy, że w stosunku do wniosku strony o przyznanie prawa pomocy w tej sprawie zastosowanie znajdował art. 260 p.p.s.a. w brzmieniu dotychczasowym (sprzed nowelizacji). Oznacza to, że po wniesieniu przez stronę sprzeciwu postanowienie referendarza sądowego, którego sprzeciw ten dotyczył utraciło moc, zaś wniosek o przyznanie prawa pomocy podlegał rozpoznaniu przez Sąd pierwszej instancji na posiedzeniu niejawnym, a od wydanego przez ten Sąd orzeczenia stronie przysługiwało zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżone postanowienie - mimo częściowo błędnego uzasadnienia - odpowiada prawu. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W przedmiotowej sprawie Sąd pierwszej instancji oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, uznając przede wszystkim, że nie było możliwe dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej strony, bowiem skarżący - mimo wezwania - nie przedstawił wszystkich dokumentów obrazujących jego aktualną sytuację majątkową. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy, uznając w efekcie, że skarżący nie wykazał w sposób należyty, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wprawdzie skarżący zawarł we wniosku o przyznanie prawa pomocy szereg oświadczeń dotyczących jego sytuacji majątkowej, jednakże uniemożliwił Sądowi dokonanie weryfikacji wiarygodności niektórych z tych oświadczeń. Mimo wezwania z dnia 6 października 2015 r. (wystosowanego w wykonaniu zarządzenia referendarza sądowego z dnia 25 września 2015 r. wydanego na podstawie art. 255 p.p.s.a.), skarżący nie przedłożył bowiem w szczególności wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych oraz kont i lokat w tym dewizowych, bądź - w przypadku ich likwidacji - dokumentu potwierdzającego ten fakt wraz z historią rachunku z ostatnich 3 miesięcy. Złożone przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczenia, że nie ma środków na bieżące utrzymanie i że jego rachunki bankowe zostały zajęte przez organy egzekucyjne mogło budzić wątpliwości, skoro z oświadczeń tych wynikało, że skarżący - mieszkając w [...] - utrzymuje się z miesięcznego dochodu w wysokości 200 zł i sporadycznej pomocy od żony w wysokości 50 - 100 zł miesięcznie, a z treści akt administracyjnych wynika, że kontrolowane decyzje zostały wydane w związku z prowadzoną przez skarżącego działalnością gospodarczą generującą co do zasady znaczne przychody (związaną z obrotem paliwami). W takiej sytuacji całkowicie zasadne i uprawnione było wezwanie skarżącego na podstawie art. 255 p.p.s.a. do przedłożenia określonych dokumentów źródłowych, które pozwalałyby na zweryfikowanie oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Brak nadesłania tych dokumentów (przede wszystkim wyciągów zawierających historię operacji na rachunkach bankowych z ostatnich miesięcy oraz dokumentu potwierdzającego oświadczenie o zamknięciu tychże rachunków) uniemożliwiał ocenę rzeczywistej sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Wobec tego trafnie Sąd pierwszej instancji uznał, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wbrew twierdzeniom zawartym w zażaleniu, jako wykazanie wystąpienia przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogły zostać uznane wyłącznie oświadczenia skarżącego o jego trudnej sytuacji finansowej i niektóre dokumentów, do wezwania których został wezwany, skoro w kontekście okoliczności wynikających z akt sprawy (jak choćby faktu wypracowania przez skarżącego w 2014 r. przychodu z pozarolniczej działalności gospodarczej w wysokości ponad [...] mln zł) oświadczenia te budziły wątpliwości, zaś wyjaśnienie tych wątpliwości - poprzez przedłożenie stosownych dokumentów - leżało w interesie skarżącego. Usprawiedliwieniem dla odmowy przedstawienia tych dokumentów nie może być podnoszona przez skarżącego okoliczność, że z ich uzyskaniem wiążą się koszty. W takich okolicznościach sprawy Sąd pierwszej instancji zgodnie z prawem uznał, że skarżący nie wykazał w niniejszej sprawie, że w jego przypadku wystąpiła przesłanka przyznanie prawa pomocy określona w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Nietrafne jest natomiast stanowisko Sądu pierwszej instancji jakoby obowiązki małżonków wskazane w art. 23 (błędnie oznaczonym przez WSA jako art. 13) i art. 27 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obejmowały partycypację małżonka strony skarżącej w kosztach postępowania sądowego prowadzonego przez drugiego z małżonków w związku z jego działalnością gospodarczą i to w sytuacji pozostawania małżonków w ustroju rozdzielności majątkowej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie orzekającym w tej sprawie, w sytuacji zawarcia przez małżonków małżeńskiej umowy o rozdzielności majątkowej obowiązek wzajemnej pomocy i współdziałania dla dobra rodziny (art. 23 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego) oraz obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny (art. 27 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego) nie obejmują swym zakresem wyłożenia przez jednego z małżonków środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych w postępowaniach sądowoadministracyjnych prowadzonych w związku z działalnością gospodarczą drugiego z małżonków. Podgląd odmienny jest sprzeczny z celem i naturą instytucji rozdzielności majątkowej (zob. postanowienia NSA: z dnia 28 kwietnia 2010 r. o sygn. akt II GZ 80/10, z dnia 13 maja 2010 r. o sygn. akt II GZ 91/10, z dnia 3 września 2013 r. o sygn. akt I GZ 311/13; treść dostępna w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Błędne uzasadnienie zaskarżonego postanowienia w tym zakresie nie miało jednak wpływu na zgodność tego orzeczenia z prawem. Na koniec zauważyć należy, że trafna jest konkluzja zażalenia, iż w sytuacji, gdy koszty sądowe miałyby stanowić tamę do sądowego rozpatrzenia sprawy, to obowiązkiem sądu jest takie rozstrzygniecie o kosztach sądowych, które zapewni stronie realny dostęp do sądu. Podkreślić jednak trzeba, że do naruszenia prawa do sądu mogłoby dojść wówczas, gdyby sąd odmówił stronie przyznania prawa pomocy mimo ustalenia, że strona nie ma środków finansowych niezbędnych dla wypełnienia wymogów formalnych warunkujących dostęp do sądu. Tymczasem w niniejszej sprawie do takiego ustalenia nie doszło, bowiem skarżący nie przedstawił Sądowi pierwszej instancji wszystkich dokumentów niezbędnych dla weryfikacji składanych przez niego oświadczeń o trudnej sytuacji finansowej, a przez to nie wykazał skutecznie, że w takiej trudnej sytuacji rzeczywiście się znajduje. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. PG