II GZ 853/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Krystyna Anna Stec po rozpoznaniu w dniu 14 września 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia P. M. – wspólnika spółki cywilnej A. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 czerwca 2016 r. sygn. akt VIII SAB/Wa 86/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi P. M. – wspólnika spółki cywilnej A. na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w B. w sprawie przyznania płatności z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 16 czerwca 2016 r., sygn. akt VIII SAB/Wa 86/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił P. M. – wspólnikowi spółki cywilnej A., przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie z jego skargi na przewlekłe prowadzenie przez Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w B. postępowania w przedmiocie przyznania płatności z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania za 2009 rok. Przedstawiając stan sprawy Sąd I instancji wskazał m. in., że we wniosku skarżący oświadczył, iż nie posiada żadnych nieruchomości, posiada dwie działki o łącznej powierzchni 0,0205 ha, które zostały zajęte przez komornika. Nadto nie posiada żadnych oszczędności, czy przedmiotów wartościowych. P. M. podał, że jego dochód z tytułu zatrudnienia i "rolniczy" wynosi miesięcznie 1.425,00 zł, zaś wydatki kształtują się następująco: 743,50 zł tytułem czynszu za mieszkanie, 431,24 zł za energię elektryczną, 16 zł za odpady komunalne, 100 zł na środki czystości i 800 zł na wyżywienie. W uzasadnieniu wniosku skarżący podniósł, że jako wspólnik spółki cywilnej nie posiada środków na poniesienie kosztów sądowych. Jego dochody nie są wystarczające na pokrycie kosztów utrzymania i bieżące wydatki oraz na spłatę wymaganych zobowiązań. Stan zajęć komorniczych na rachunkach bankowych, ruchomościach oraz nieruchomościach od kilku lat nie zmalał. Majątek jest zajęty w całości. Do wniosku skarżący załączył kopię zeznania podatkowego za 2014 r., kopię sporządzonego przez komornika sądowego planu podziału środków z kont bankowych, faktury za energię elektryczną, dowody wpłat za gospodarowanie odpadami komunalnymi, zaświadczenie o wysokości opłat czynszowych, zaświadczenia o dochodach z tytułu zatrudnienia na stanowisku pracownika biurowego oraz prezesa zarządu, a także wyciąg z rachunku bankowego w [...] z 31 grudnia 2012 r. oraz w [...] za okres od 1 do 31 stycznia 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, uzasadniając swoje rozstrzygnięcie w sprawie stwierdził, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd uznał, że okoliczności ujawnione przez skarżącego w treści rozpoznawanego wniosku oraz wynikające z przedstawionych przez niego dokumentów wskazują, że oświadczenia złożone przez skarżącego w sposób wybiórczy i niekompletny odnoszą się do jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. Kwota stałych wydatków miesięcznych P. M. (tj. 2.090,74 zł) znacząco przewyższa bowiem kwotę uzyskiwanego dochodu (925 zł miesięcznie brutto plus 500 zł z tytułu działalności rolniczej), co w ocenie WSA rodzi pytanie o źródła czerpania przez skarżącego środków na pokrycie tych wydatków. Nadto wskazany we wniosku katalog wydatków skarżącego (obejmujący opłaty związane z wynajmowanym mieszkaniem, zakupem środków czystości oraz żywności) nie jest kompletny, skoro nie zostały w nim uwzględnione np. wydatki konsumpcyjne na zdrowie, odzież, transport czy chociażby łączność. Powyższe wskazuje w ocenie WSA, że wysokość dochodu rozporządzalnego przez skarżącego jest w istocie wyższa, niż ujawniona w złożonym wniosku o prawo pomocy. Nadto wątpliwości Sądu budziło oświadczenie skarżącego, że uzyskuje on dochód z tytułu działalności rolniczej w wysokości 500 zł rocznie, podczas gdy w sprawie o sygn. akt VIII SA/Wa 979/15, VIII SA/Wa 4/16 i VIII SA/Wa 5/16 wskazał, że jest to 500 zł miesięcznie. Okolicznością, która zdaniem WSA świadczyć może o tym, że skarżący poza wykazanymi, osiąga jeszcze inne dochody jest to, że z zeznania podatkowego (PIT-36) za 2014 r. wynika, że P. M. uzyskał również przychód z najmu lub dzierżawy w kwocie 57.928,78 zł - być może dochody z tego tytułu uzyskuje nadal. Ponadto, w sprawie VIII SA/Wa 979/15 skarżący oświadczył, że na jego konto w dniu 21 sierpnia 2015 r. wpłynęła kwota 101.608,38 zł. Dodatkowo, w sprawach wniesionych do Sądu skarżący, występujący jako wspólnik spółek cywilnych, oświadczył, że zostały mu wypłacone środki finansowe z tytułu płatności rolnych (por. sprawy o sygn. akt VIII SAB/Wa: 101/15; 102/15; 115 – 117/15; 107 – 109/15). Sąd I instancji podkreślił, że przyznanie prawa pomocy uzależnione jest od przeprowadzenia rzetelnej analizy zdolności finansowej wnioskodawcy, a ta jest możliwa jedynie w oparciu o wysokość rzeczywiście uzyskiwanych dochodów i ponoszonych wydatków. Uznając zatem, że informacje przedstawione w rozpoznawanym wniosku oraz wynikające z załączonych dokumentów wskazują na przedstawienie sytuacji finansowej w sposób fragmentaryczny i nierzetelny, mając na uwadze treść art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; dalej: ppsa), Sąd ocenił, że skarżący nie wykazał, iż poniesienie przez niego kosztów postępowania w jakimkolwiek zakresie wiązać się będzie z uszczerbkiem utrzymania koniecznego. Zażalenie na to postanowienie wniósł P. M. – jako wspólnik spółki cywilnej. Wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez jego uchylenie i orzeczenie o przyznaniu zwolnienia od kosztów sądowych. Sądowi I instancji zarzucił oparcie rozstrzygnięcia na przypuszczeniach niewynikających z akt sprawy, a w szczególności, że skarżący osiąga nadal przychody z tego samego źródła, co w 2014 r. oraz, że oświadczenia skarżącego są niekompletne, czy wybiórcze. Sąd powołał się na akta innych spraw nie zważając jednak na składane tam zaświadczenia o gigantycznym zadłużeniu skarżącego w spółdzielni mieszkaniowej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest, stosownie do art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.; dalej: ppsa), ponoszenie przez stronę kosztów sądowych związanych ze swym udziałem w sprawie. Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 2 ppsa przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Ponadto niedopełnienie przez wnioskodawcę obowiązku przedstawienia na podstawie art. 255 ppsa dodatkowych wyjaśnień odnośnie swojej sytuacji majątkowej, gdy ta w oparciu o przedłożone dotychczas informacje jest uznawana za niepełną bądź budzącą wątpliwości, uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie postępowania prawa pomocy nie może bowiem zostać oparte na ustaleniach faktycznych o charakterze fragmentarycznym lub hipotetycznym. Strona, która nie realizuje obowiązków wynikających z wezwania sądu, nie ma podstaw, by oczekiwać rozstrzygnięcia zgodnego ze złożonym wnioskiem (por. postanowienie NSA z 20 stycznia 2006 r., sygn. akt I OZ 1551/05). Jedynie zatem szczegółowe i wiarygodne zestawienie dochodów i wydatków pozwala na rzetelną ocenę sytuacji skarżącego. Tymczasem w niniejszej sprawie sytuacja finansowa skarżącego, mimo prawidłowego wezwania go, w trybie art. 255 ppsa, do uzupełnienia dokumentów w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy, mogła wzbudzić uzasadnione wątpliwości Sądu I instancji. WSA wziął pod uwagę złożone przez skarżącego oświadczenia oraz dokumenty odnoszące się do jego sytuacji majątkowej. Suma zadeklarowanych stałych wydatków miesięcznych P. M. (tj. 2.090,74 zł), jak trafnie spostrzegł Sąd I instancji, przewyższa kwotę uzyskiwanego przez skarżącego dochodu – z tytułu zatrudnienia oraz dochodu rolniczego. W tej sytuacji źródło środków na pokrycie wszystkich stałych wydatków pozostaje nieznane. Co więcej, wydatki zadeklarowane przez skarżącego nie obejmują wszystkich niezbędnych wydatków dnia codziennego, jak np. transport czy łączność. WSA zasadnie dopatrzył się też niekonsekwencji w deklaracji wysokości dochodu z tytułu działalności rolniczej, wskazując, że w innych sprawach skarżący zadeklarował 500 zł miesięcznie, a w niniejszej sprawie 500 zł rocznie. Sąd I instancji trafnie zwrócił też uwagę, że w sprawie o sygn. akt VIII SA/Wa 979/15 skarżący oświadczył, że na jego konto w dniu 21 sierpnia 2015 r. wpłynęła kwota 101.608,38 zł, a w sprawach wniesionych do Sądu skarżący, występujący jako wspólnik spółek cywilnych, oświadczył, że zostały mu wypłacone środki finansowe z tytułu płatności rolnych, tu Sąd wskazał na sprawy o sygn. akt VIII SAB/Wa: 101/15; 102/15; 115 – 117/15; 107 – 109/15. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd uznał, że skarżący przedstawił swoją sytuację w sposób fragmentaryczny i nierzetelny. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w powyższym zakresie nie można skutecznie zarzucić naruszenia swobodnej oceny dowodów. Wykazanie sytuacji majątkowej na potrzeby skorzystania z instytucji prawa pomocy powinno zostać szczególnie wiarygodnie udokumentowane, a tymczasem w sprawie poddane swobodnej ocenie Sądu pozostały oświadczenia i dane zasadnie uznane za wybiórcze, niekompletne. Naczelny Sąd Administracyjny zaznacza przy tym, że nie było przeszkód do dokonania oceny sytuacji materialnej skarżącego przez Sąd I instancji na podstawie materiału zgromadzonego w aktach innych spraw, szczególnie, że okolicznościom tam wskazanym skarżący nie przeczy. W ocenie NSA przedstawione rozumowanie Sądu I instancji jest spójne, logiczne i przekonujące. Już z tego powodu wniosek skarżącego o przyznanie mu prawa pomocy zasługiwał na oddalenie. Ponadto Sąd kasacyjny zauważa, że do wniosku o przyznanie prawa pomocy z marca 2016 r. skarżący załączył wskazujący na blokadę środków wyciąg bankowy jednak z dnia 31 grudnia 2012 r. (k. 111) oraz wyciąg z innego rachunku bankowego z dnia 1 lutego 2016 r., z którego co prawda wynika fakt blokady, jednak nic poza tym, choćby jej wysokość. Ponadto wezwany do informacji o wynagrodzeniu wypłacanym na rzecz pełnomocnika i źródeł jego finansowania, skarżący również nie udzielił odpowiedzi. Biorąc pod uwagę powyższe nieścisłości i braki w argumentacji, wykazanie sytuacji skarżącego w sposób, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 ppsa nie mogło zostać uznane za rzetelne. Należy jeszcze raz podkreślić, że jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium finansowe. Do określenia sytuacji finansowej wnioskodawcy niezbędne jest dysponowanie danymi o całokształcie sytuacji majątkowej wnioskodawcy – nie tylko o jego wydatkach i zadłużeniu, ale i o jego dochodach. Dane przedstawione przez skarżącego, mimo prawidłowego wezwania dokonanego przez Sąd I instancji, zasadnie ocenione jako niekompletne i przez to nierzetelne, uniemożliwiły Sądowi odtworzenie rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego, a w konsekwencji dokonanie jej oceny. Mając na uwadze powyższe oraz fakt, że prawo pomocy – prawo ubogich - powinno być udzielane przede wszystkim osobom, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe, osobom samotnym, pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na prowadzenie procesu z jakichkolwiek źródeł (por. postanowienie NSA z dnia 12 grudnia 2013 r., sygn. akt II FZ 1179/13), Sąd negatywnie ocenił wybiórczo wykazaną sytuację majątkową. W tym stanie sprawy za zasadne należy uznać rozstrzygnięcie Sądu I instancji. Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i § 2 ppsa.