I GZ 5/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Cezary Pryca po rozpoznaniu w dniu 31 stycznia 3017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia J. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 28 listopada 2016 r.; sygn. akt III SA/Gl 1318/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] czerwca 2015 r.; nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z [...] listopada 2016 r., sygn. akt III SA/Gl 1318/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił skarżącemu J. P. przyznania prawa pomocy obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Katowicach z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy (dołączonym do skargi kasacyjnej od wyroku WSA w Gliwicach z 1 czerwca 2016 r. oddalającego skargę) skarżący oświadczył, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i dwiema małoletnimi córkami, mieszkając w domu o pow. 118 m² (stanowiącym własność córek). Wnioskodawca wskazał, że jedynym źródłem utrzymania rodziny jest wynagrodzenie za pracę żony w wysokości 3.620,00 zł netto. Jako wydatki związane z utrzymaniem wskazano: 777,00 zł (podatek od nieruchomości – opłata roczna), 40,00 zł (wywóz śmieci), 4.000,00 zł (opłata roczna za opał), 200,00 zł (energia elektryczna), 65,00 zł (telefon i internet), 70,00 zł (woda). Dodatkowo wskazano, że na wyżywienie wydatkują średnio 1.700,00 zł, a na środki czystości i higieny osobistej 500,00 zł miesięcznie, zakup paliwa ok. 500,00 zł, a na leczenie 150,00 zł. Skarżący wskazał, że ponieważ strata prowadzonej przez skarżącego działalności za pierwszy kwartał 2015 r. wynosiła 65.451,54 zł, zawiesił jej prowadzenie 31 maja 2015 r. Od 22 września 2015 r. jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Ze względu na trudną sytuację materialną korzysta z pomocy rodziny. Na potwierdzenie złożonych oświadczeń zostały nadesłane dokumenty w postaci: wyciągów z rachunków bankowych skarżącego i jego żony, zeznań podatkowych za 2015 r., zaświadczenia o zameldowaniu, faktury za telefon w sieci Orange, potwierdzenia opłat za energię elektryczną, internetu, podateku od nieruchomości, wodę i przedszkole młodszej córki. Dodatkowo przedłożono: zaświadczenie o zarobkach żony, wydruk z CEIDG, postanowienie SR Katowice-Wschód z dnia 9 września 2015 r. w sprawie oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku z uwagi na brak wystarczających środków na zaspokojenie kosztów postępowania, wypis z kartoteki budynków dla działki nr [...] oraz wydruk z księgi wieczystej nr [...]. Dodatkowo w piśmie przewodnim z dnia [...] września 2016 r. pełnomocnik procesowy wnioskodawcy wyjaśnił, że skarżący nie może przedłożyć oświadczeń rodziców w przedmiocie udzielanej przez nich pomocy z obawy o stan ich zdrowia. Ponadto w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego z dnia [...] września 2016 r. (odmawiającego przyznania prawa pomocy), pełnomocnik strony stwierdził, że w 21 sprawach skarżący uiścił wpisy od skarg, w łącznej kwocie 18.000,00 zł. Zdaniem WSA w Gliwicach uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie. Zarządzeniem Sądu z dnia [...] października 2016 r. pełnomocnik skarżącego został wezwany do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy w szczególności poprzez wykazanie właściwymi dokumentami (aktualne zaświadczenie z Urzędu Pracy – maksymalnie 3-miesięczne), że skarżący J. P. nadal jest osobą bezrobotną, w przeciwnym razie w przypadku prowadzenia działalności gospodarczej przedłożenie dokumentacji księgowej za ostatnie 6 miesięcy w postaci: deklaracji VAT-7, raportu kasowego za ostatnie 6 miesięcy oraz nadesłanie dokumentacji obrazującej operacje księgowe w zakresie działalności gospodarczej za 6 ostatnich miesięcy lub w przypadku umowy o pracę zaświadczenia z zakładu pracy o wysokości uzyskiwanych dochodów za 6 miesięcy. W celu uzupełnienia danych skarżący załączył do sprzeciwu od postanowienia Referendarza Sądowego wydruk z Centralnej Ewidencji Działalności Gospodarczej skarżącego, wskazujący na zawieszenie prowadzonej działalności oraz oświadczenie o nie prowadzeniu przez skarżącego działalności gospodarczej i niepodleganiu zatrudnieniu. Skarżący wyjaśnił, że jest osobą bezrobotną niezarejestrowaną w urzędzie pracy. Zdaniem Sądu pierwszej instancji w sprawie należało odmówić przyznania prawa pomocy, bowiem pozostaje w niej wiele niewyjaśnionych kwestii dotyczących sytuacji majątkowej skarżącego, ze szczególnym wskazaniem na wątpliwości związane z brakiem złożenia (na wezwanie) wyciągu z rachunków bankowych żony wnioskodawcy. WSA wskazał, że wynagrodzenie żony skarżącego w porównaniu do składanego wcześniej wniosku nie uległo pogorszeniu lecz poprawie, albowiem wynosi ono nie 2.700,00 zł, a 3.620,00 zł. Do akt sprawy nadesłano jedynie dwa – spośród trzech rachunków bankowych posiadanych przez żonę wnioskodawcy wyciąg z rachunku bankowego o nr [...], na który 12 lipca 2016 r. żona skarżącego przeksięgowała kwotę 1.000,00 zł, nie został przedłożony. W ocenie Sądu w sprzeczności z nadesłanymi do akt sprawy dokumentami pozostaje także oświadczenie skarżącego zawarte w formularzu PPF, odnoszące się do braku posiadanych oszczędności, albowiem saldo dostępne na koncie bankowym jego żony po opłaceniu ponoszonych wydatków na dzień 2 lipca 2016 r. wynosiło 4.988,38 zł, z kolei 3 sierpnia 2016 r. kształtowało się na poziomie 1.751,69 zł, a 3 września 2016 r. wynosiło 2.724,91 zł; Poza tym Sąd wskazał, że choć skarżący zawiesił prowadzoną działalność to jego żona w zeznaniu podatkowym za 2015 r. wykazała poza dochodami ze stosunku pracy przychód z prowadzonej na własne nazwisko działalności, który wynosił 206.338,28 zł. Nie nadesłano również dokumentów wskazujących czy działalność ta nadal jest kontynuowana, jak również oświadczeń członków rodziny o udzielaniu pomocy finansowej. Dotyczy to również zaciągniętych pożyczek, co oznacza, że fakt posiadania zadłużenia, na które powoływano się w treści wniosku, nie został w ogóle udowodniony, ani nawet w żaden sposób uprawdopodobniony. Ponadto Sąd zwrócił uwagę, że nie bez znaczenia jest również fakt darowania córkom [...] marca 2015 r. nie tylko nieruchomości o pow. 0,2406 ha (vide: księga wieczysta nr [...]), lecz także nieruchomości o pow. 0,3335 ha, na podstawie umowy darowizny z dnia [...] kwietnia 2015 r. (vide: księga wieczysta nr [...]), albowiem z treści w/w ksiąg wieczystych wynika, że poprzednimi właścicielami obu nieruchomości byli skarżący i jego żona. Po podziale majątku wspólnego w 2013 r., który przypadł U. P., podpisali oni umowę o ustanowienie prawa do bezpłatnego i dożywotniego użytkowania całej nieruchomości przez J. P., jednakże [...] marca 2015 r. złożył on oświadczenie o zrzeczeniu się użytkowania nieruchomości o pow. 0,3335 ha, którą następnie darowano córkom. Natomiast odnośnie nieruchomości o pow. 0,2406 ha, brak było jakichkolwiek danych, choć umowa użytkowania również jej dotyczyła. Sąd stwierdził, że w tej sytuacji nie można przyjąć, że skarżący ubiegając się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych dołożył należytej staranności w wykazaniu, że nie jest w stanie ich ponieść. Ponadto Sąd zwrócił uwagę, że (na wezwanie) nadesłano jedynie znany już wcześniej wydruk z CEDiG (wątpliwy w świetle powyższych okoliczności) oraz złożono oświadczenie o pozostawaniu wnioskodawcy bez pracy i braku rejestracji w charakterze bezrobotnego. W konsekwencji Sąd pierwszej instancji wskazał, że nie można przyjąć, iż skarżący ubiegając się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych dołożył należytej staranności w wykazaniu, że nie jest w stanie ich ponieść. Zdaniem WSA, w przedłożonej przez skrzącego dokumentacji aktualnego stanu majątkowego znajduje się wiele istotnych luk. Zażalenie na postanowienie Sądu pierwszej instancji złożył J. P. (zastępowany przez adwokata). W zażaleniu zarzucił Sądowi pierwszej instancji naruszenie: 1. art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sdami administracyjnymi ( dalej: p.p.s.a.), poprzez nieprawidłowe jego zastosowanie będące skutkiem błędnej wykładni, przez co wnioskodawcy odmówiono przyznania prawa pomocy, podczas gdy na podstawie przedstawionych dokumentów wnioskodawca spełnia przesłanki przyznania mu prawa pomocy, 2. art. 245 § 3 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie, będące skutkiem błędnej oceny sytuacji materialnej i możliwości finansowych wnioskodawcy, a w konsekwencji odmowa przyznania prawa pomocy, 3. art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej: KRiO), poprzez nieprawidłowe jego zastosowanie, będące skutkiem błędnej wykładni, przez co Sąd błędnie uznał, że żona wnioskodawcy ma obowiązek ponoszenia kosztów związanych z toczącym się postępowaniem, podczas gdy obowiązek ten dotyczy jedynie realizacji celów rodziny. 4. błędną ocenę materiału dowodowego przedstawionego przez wnioskodawcę, skutkującego nieprawidłowym ustaleniem sytuacji finansowej wnioskodawcy i odmową przyznania prawa pomocy w sytuacji spełnienia ustawowych przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Na wstępie Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że sprawa sądowoadministracyjna, w której został złożony przedmiotowy wniosek o przyznanie prawa pomocy została wszczęta przed datą wejścia w życie nowelizacji ustawy procesowej, wprowadzonej ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), na mocy której został zmieniony m.in. art. 260 p.p.s.a. Mając na uwadze tę okoliczność oraz treść art. 2 ustawy nowelizującej, przyjąć należy, że w stosunku do wniosku strony o przyznanie prawa pomocy w tej sprawie zastosowanie znajdował art. 260 p.p.s.a. w brzmieniu dotychczasowym (sprzed nowelizacji). Oznacza to, że po wniesieniu przez stronę sprzeciwu postanowienie referendarza sądowego, którego sprzeciw ten dotyczył utraciło moc, zaś wniosek o przyznanie prawa pomocy podlegał rozpoznaniu przez Sąd pierwszej instancji na posiedzeniu niejawnym, a od wydanego przez ten Sąd orzeczenia stronie przysługiwało zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W przedmiotowej sprawie Sąd pierwszej instancji oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, uznając przede wszystkim, że nie było możliwe dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej strony, bowiem skarżący - mimo wezwania - nie przedstawił wszystkich dokumentów obrazujących jego aktualną sytuację majątkową. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy, uznając w efekcie, że skarżący nie wykazał w sposób należyty, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wprawdzie skarżący zawarł we wniosku o przyznanie prawa pomocy szereg oświadczeń dotyczących jego sytuacji majątkowej, jednakże uniemożliwił Sądowi dokonanie weryfikacji wiarygodności niektórych z tych oświadczeń. Mimo wezwania (wystosowanego w wykonaniu zarządzenia referendarza sądowego, wydanego na podstawie art. 255 p.p.s.a.) skarżący nie przedstawił bowiem dokumentów i informacji szczegółowo wyliczonych w zaskarżonym postanowieniu. Sąd pierwszej instancji trafnie również zwrócił uwagę na sprzeczności i wątpliwości rysujące się wskutek analizy tej części dokumentacji, którą skarżący przedstawił. Za uwzględnieniem zażalenia nie mogły również przemawiać zarzuty wskazujące na pominięcie przez Sąd pierwszej instancji okoliczności, że skarżący uiścił już opłaty sądowe w łącznej kwocie 18 000 zł i że ma obowiązek uiszczenia tego rodzaju opłat jeszcze w 76 innych sprawach. Odniesienie sytuacji majątkowej i finansowej strony domagającej się przyznania prawa pomocy do ciążących na tej stronie kosztów wszystkich postępowań sądowych przez nią zainicjowanych może bowiem (i powinno) nastąpić, jednak dopiero wówczas, gdy wspomniana sytuacja majątkowa i finansowa została w sposób rzetelny i wiarygodny przedstawiona. Tymczasem skarżący nie udokumentował w pełni swojej sytuacji majątkowej, do czego był zobowiązany. Za uchyleniem zaskarżonego postanowienie nie przemawiał również zarzut naruszenia art. 23 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie zwalnia małżonków z obowiązku ponoszenia wzajemnej pomocy i współdziałania dla dobra rodziny, podejmowania starań w celu zapewnienia potrzeb bytowych rodziny i wzajemnego wspierania się małżonków w wypełnianiu obowiązków małżeńskich i rodzinnych. W toku postępowania o przyznaniu prawa pomocy dopuszczalne (a niekiedy konieczne) jest domaganie się od wnioskodawcy - z powołaniem się na art. 23 i art. 27 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - przedłożenia dokumentów odnoszących się do sytuacji majątkowej i finansowej małżonka osoby wnioskującej o przyznanie prawa pomocy. Niemniej jednak celem tego wezwania powinna być ocena, czy w konkretnym przypadku można obiektywnie oczekiwać, że wsparcie małżonka (związane - co wskazano wyżej - przede wszystkim z zapewnieniem środków utrzymania) pozwoli stronie zobowiązanej do poniesienia kosztów postępowania na poczynienie oszczędności na poczet tych kosztów, co niewątpliwie miałoby znaczenie z punktu widzenia przyznania prawa pomocy (zob. m.in. postanowienia NSA: z 15 kwietnia 2016 r. o sygn. akt I GZ 170/16, z 17 sierpnia 2016 r. o sygn. akt I GZ 472/16, z 30 sierpnia 2016 r. o sygn. akt I GZ 505/16). Na tle tego zarzutu podkreślenia wymaga, że z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, iż powodem odmowy przyznania prawa pomocy tylko w niewielkim zakresie były braki związane ze zobrazowaniem kondycji finansowej małżonki skarżącego, zaś zasadnicze argumenty Sądu pierwszej instancji odnosiły się jednak do nierzetelnego przedstawienia przez skarżącego informacji i dokumentów dotyczących przede wszystkim jego sytuacji finansowej i majątkowej. Wbrew konkluzji zażalenia, w okolicznościach niniejszej sprawy nie można przyjąć, że odmowa przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych narusza prawo do sądu określone w art. 45 ust. 1 Konstytucji. Do naruszenia tego przepisu mogłoby dojść wówczas, gdyby sąd odmówił stronie przyznania prawa pomocy mimo ustalenia, że strona nie ma środków finansowych niezbędnych dla wypełnienia wymogów formalnych warunkujących dostęp do sądu. Tymczasem w niniejszej sprawie do takiego ustalenia nie doszło, bowiem skarżący nie przedstawił Sądowi pierwszej instancji wszystkich dokumentów niezbędnych dla weryfikacji składanych przez niego oświadczeń o trudnej sytuacji finansowej, a przez to nie wykazał skutecznie, że w takiej trudnej sytuacji rzeczywiście się znajduje. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.