III SA/Po 822/15

Dnia 24 listopada 2015 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marek Sachajko Sędziowie WSA Beata Sokołowska WSA Mirella Ławniczak (spr.) Protokolant: st. sekr. sąd. Janusz Maciaszek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 listopada 2015 roku przy udziale sprawy ze skargi A. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. przyznaje adw. T. K. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu kwotę 533,60,- (pięćset trzydzieści trzy i 60/100) złotych uwzględniającą podatek od towarów i usług w kwocie 96,60,- (dziewięćdziesiąt sześć i 60/100) złotych tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej stronie skarżącej z urzędu. A. K. złożył w dniu 6 listopada 2012 r do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek o umorzenie zadłużenia z tytułu nieuregulowanych składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne oraz na Fundusz Pracy za okres od 1 listopada 2011 do 30 listopada 2012 r. Zakład przeprowadził postępowanie administracyjne, zakończone wydaniem w dniu 12.02.2013 r. decyzji odmawiającej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne. W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, że w sprawie nie zachodzi żadna z przesłanek umorzenia należności określonych w art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 oraz art. 28 ust. 3a ustawy z 13.10.1998 r. - O systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 11 z 2007 r., poz. 74 ze zm.), w oparciu o te bowiem przesłanki strona wnosiła o umorzenie należności. Organ ustalił, że zobowiązany prowadzi działalność gospodarczą jako taksówkarz. W roku 2010 osiągnął przychód 36 491,93 zł, w roku 2011 32 553,37 zł, za okres od 01.01.2012 do 31.10.2012 przychód w kwocie 18 334,14 zł. Mieszka w jednym pokoju w mieszkaniu utrzymywanym przez jego siostry. Nie ponosi wydatków na leczenie z powodu braku środków finansowych, chociaż ma problemy zdrowotne z kręgosłupem. Posiada zobowiązanie kredytowe w banku z ratą 184,48 zł miesięcznie i kartę kredytową zadłużoną na 28.241,18 zł. Ma ustalone alimenty w kwocie 675 zł miesięcznie – zaległości alimentacyjne wynoszą 5.042,76 zł plus odsetki. Jest właścicielem pojazdu Renault Megane z 1997 r. Organ wyjaśnił , że umorzenie na podstawie cytowanej wyżej ustawy ma charakter uznania administracyjnego co pozwala organowi po wszechstronnym wyjaśnieniu sprawy odmówić umorzenia nawet w przypadku spełnienia ustawowych przesłanek przez zobowiązanego. Powołane wyżej okoliczności uzasadniają odmowę. Wskazano, że nie zaistniała żadna z przesłanek nieściągalności wskazanych przez stronę. Ustalono, że nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne z tytułu zaległości wobec ZUS, a jedynie z tytułu zobowiązań alimentacyjnych, przy czym postępowanie to nie zostało jeszcze umorzone. Organ badał również zasady umorzenia w oparciu o rozporządzenie Ministra Gospodarki ,Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 roku w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Uznał ,że sytuacja materialna A. K. jest trudna i nie pozwala na jednorazowe uregulowanie całej kwoty zadłużenia, jednakże okoliczność, że reguluje on zobowiązania cywilnoprawne pozwala przyjąć, że ma on zdolność regularnego ich spłacania. Ostatecznie organ uznał, że skarżący prowadzi działalność gospodarczą, nie korzysta z pomocy Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej i nie wykazał w sposób nie budzący wątpliwości, że jego sytuacja jest drastycznie ciężka. Strona złożyła do ZUS wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazując nowe okoliczności. Mianowicie fakt zakończenia działalności gospodarczej, zarejestrowania jako osoba bezrobotna z odmową przyznania prawa do zasiłku, wreszcie fakt korzystania z pomocy Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w postaci zasiłku celowego. Decyzją z dnia [...].04.2013 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w [...] utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Organ II instancji rozpoznając wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy przyjął, iż skarżący zarejestrowany jest jako osoba bezrobotna, nie posiadająca prawa do zasiłku. Otrzymuje zasiłek celowy na zakup żywności w kwocie 250 zł, a od lutego 2013 roku do 30 kwietnia 2013 r zasiłek okresowy w kwocie 271 zł miesięcznie. W pozostałym zakresie organ podzielił ustalenia organu I instancji. Ponownie rozważono przesłanki umorzenia wskazane w art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 ustawy - O systemie ubezpieczeń społecznych przyjmując, że nie nastąpił wypadek nieściągalności objęty dyspozycją wskazanych punktów art. 28 ust. 3. Dalej organ przyjął, że nie wystąpiły także okoliczności związane z trudną sytuacją osobistą, majątkową i zdrowotną wskazaną w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Ostatecznie organ przyjął, że aktualna sytuacja finansowa A. K. jest trudna, jednakże nie ma ona charakteru trwałego, ponieważ poprzez zarejestrowanie wykazał czynną postawę w kierunku podjęcia zatrudnienia, co umożliwi spłatę zadłużenia w dłuższym okresie czasu. W skardze do WSA skarżący powtórzył argumenty dotyczące jego ciężkiej sytuacji finansowej i życiowej (status bezrobotnego bez prawa do zasiłku, zasiłek okresowy z MOPR w wysokości 271 zł miesięcznie). Podkreślił, iż przez ponad 5 miesięcy pozostaje bez pracy. Wskazał na problemy związane ze znalezieniem zatrudnienia ze względu na swój wiek – w PUP nie otrzymał żadnej propozycji pracy. Sytuacja w jakiej się znalazł spowodowała, że wobec braku zatrudnienia na umowę o pracę nigdy nie będzie w stanie uregulować zadłużenia i zmuszony będzie zawsze utrzymywać się z zasiłków społecznych. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, powołując się na uzasadnienie swojej decyzji. Na rozprawie w dniu 06.11.2014 r. skarżący stwierdził, że pracuje na umowę zlecenia, otrzymując ostatecznie 1300 zł netto. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 6 listopada 2013 r. o sygn. akt III SA/Po 908/13 oddalił skargę. Sąd podzielił stanowisko organu, że skarżący ma perspektywę na zatrudnienie w przyszłości i możliwości zarobkowania, skoro nie powoływał się na czynniki zdrowotne. Wskazano w uzasadnieniu wyroku, że organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego twierdząc, iż skarżący nie wykazał przesłanek całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 2 ustawy z 13.10.1983 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (posiada aktualnie stały dochód).Podkreślono, że skarżący nie wykazał, iż w sprawie zachodzą przesłanki z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), w szczególności dotyczące złej sytuacji majątkowej czy zdrowotnej zobowiązanego, gdyż nie udokumentował on kwestii kosztów dotyczących jego utrzymania. Zdaniem Sądu skarżący nie wykazał skutecznie w toku prowadzonego postępowania, iż jego sytuacja rodzinna, zdrowotna i majątkowa wyczerpuje przesłanki do umorzenia należności. Organ dokonał wobec tego prawidłowych ustaleń faktycznych i ich trafnej oceny pod kątem braku możliwości umorzenia przedmiotowych należności publicznoprawnych. Obecna sytuacja skarżącego pozwala mu na dokonanie spłaty zadłużenia w dłuższej perspektywie czasowej. Pełnomocnik skarżącego wniósł skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zarzucił Sądowi I instancji naruszenie przepisów prawa materialnego polegająca na niezasadnym uznaniu, że organ nie przekroczył granic tzw. uznania administracyjnego. Jako zarzut skargi kasacyjnej podniesiono także naruszenie przepisów postępowania polegające na dowolnej, a nie swobodnej ocenie zebranego materiału dowodowego. Podkreślono, że skarżący w toku całego postępowania przedstawiał dokumenty na dowód swojej bardzo ciężkiej sytuacji finansowej. Wszystkie one dowodzą, że obciążające go należności są całkowicie nieściągalne, a fakt chwilowego zatrudnienia z tak niskim wynagrodzeniem w żaden sposób sytuacji tej nie zmienia. Wskazano, że organ nie przedstawił dostatecznych dowodów dla odmowy umorzenia zaległości. Zarzucono organom uchylenie się od wnikliwego rozważenia przesłanek umorzenia wskazanych w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej "w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek". Za całkowicie błędne i nieuzasadnione uznał pełnomocnik twierdzenia organu o perspektywie zarobkowej skarżącego. Naczelny Sąd Administracyjny w dniu 19 czerwca 2015 r. uchylił zaskarżony wyrok. W uzasadnieniu wskazano, że wbrew twierdzeniu Sądu I instancji decyzje uznaniowe wymagają szczególnie wnikliwej oceny przesłanek umorzenia oraz okoliczności sprawy, czego zabrakło w przedmiotowym postępowaniu. Wskazano, że dokonano dowolnej oceny materiału dowodowego z pominięciem sytuacji życiowej i majątkowej skarżącego. W ocenie NSA organy winny rozpoznając wniosek, ustalić i uzasadnić, czy istnieje nieściągalność spowodowana okolicznościami wskazanymi przez wnioskodawcę, a wskazanymi w art. 28 ust.3 u.s.u.s. Winien też rozważyć okoliczności określone w § 3 ust.1 pkt 1 rozporządzenia MGPiPS z dnia 31 lipca 2003 r. Dopiero te ustalenia pozwolą na skonfrontowanie sytuacji materialnej strony z wysokością należności i w konsekwencji uznanie, czy spłata zaległości wobec ZUS jest realna. Naczelny Sąd Administracyjny nakazał uwzględnienie stanu faktycznego aktualnego na dzień wydania zaskarżonej decyzji i ponowną ocenę materiału dowodowego z jednoczesnym uwzględnieniem interesu obywatela, a przede wszystkim właściwym wyważeniu interesu społecznego i interesu wnioskodawcy. Przed ponownym rozpoznaniem sprawy przez WSA w Poznaniu pełnomocnik skarżącego złożył pismo procesowe z dnia 12 listopada 2015 roku, w którym złożył wnioski dowodowe, a nadto wskazał, że umorzono postępowanie egzekucyjne wobec skarżącego z tytułu zadłużenia wobec banku z uwagi na bezskuteczność egzekucji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie. W pierwszej kolejności zauważyć należy, że sprawa jest rozpoznawana po uchyleniu przez Naczelny Sąd Administracyjny wcześniej wydanego w tej sprawie wyroku przez sąd pierwszej instancji. Oznacza to, że sąd rozpoznający sprawę po raz kolejny jest związany orzeczeniem NSA z uwagi na treść art.190 i art.170 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012, poz.270 ze zm.), dalej p.p.s.a. Zgodnie z treścią art. 190 p.p.s.a sąd, któremu sprawa została przekazana związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Związanie wykładnią prawa dotyczy zarówno przepisów prawa materialnego, jak i przepisów postępowania. Zawęża to również "granice danej sprawy" w rozumieniu art.134 § 1 p.p.s.a dla sądu pierwszej instancji, któremu sprawa została przekazana, gdyż w takim przypadku granice te wyznacza wyrok NSA wydany na podstawie art.185 § 1 p.p.s.a. Poza ustaleniami, które z mocy wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego wiążą sąd rozpoznający sprawę, uwzględnić jeszcze należy przy konstruowaniu stanu faktycznego, że skarżącemu już w lutym 2013 roku, a więc dwa miesiące po zamknięciu działalności gospodarczej przyznano zasiłek okresowy, przesądzając tym samym, że jego dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samodzielnie gospodarującej. Przyznano go z tytułu bezrobocia, był więc on jego wyłącznym dochodem. Skarżący będąc świadomym swej sytuacji niezwłocznie zarejestrował się jako bezrobotny i wystąpił o zasiłek. Organ w uzasadnieniu z jednej strony wskazuje, że to strona musi wykazać swoje położenie, z drugiej zaś, że nie wystarczy wskazać na uciążliwości i trudności w spłacie narosłych należności. Tymczasem skarżący aktywnie i bez zwłoki wskazywał na wszelkie okoliczności obrazujące jego sytuację materialną, przede wszystkim zaś, że nie jest w stanie w ogóle ich spłacać, a nie, że stanowią one dla niego pewną tylko dolegliwość. Przewidziane w art. 28 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. – O systemie ubezpieczeń społecznych (t. j. Dz. U. z 2009, Nr 205, poz.1585 ze zm. zwana dalej u.s.u.s.) uzależnienie umorzenia należności z tytułu składek od całkowitej ich nieściągalności nie dotyczy ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na ubezpieczenie społeczne. Do nich zalicza się również przedsiębiorców prowadzących działalność gospodarczą, jak skarżący, zobowiązanych do opłacania składek na swoje ubezpieczenie społeczne. Przy umarzaniu nieopłaconych przez nich należności nie stosuje się wymogu zaistnienia precyzyjnie określonych ustawą przesłanek całkowitej nieściągalności, lecz zawsze ocenia niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny po ewentualnym opłaceniu należności, z uwzględnieniem jego stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej. Niemniej przesłanki te winny być brane pod uwagę i to nie tylko w zakresie wskazanym we wniosku. W niniejszym postępowaniu organ przyjął, iż wniosek zawiera prośbę o rozważenie przesłanek nieściągalności określonych w pkt 5 i 6 ust.3 art. 28 u.s.u.s. Tymczasem w ocenie sądu, organ administracji nie jest związany podstawą prawną wskazaną we wniosku zwłaszcza sporządzonego nieprecyzyjnie i bez profesjonalnego pełnomocnika. Organ zobowiązany jest rozpoznać sprawę, gdy mieści się ona w zakresie jego właściwości rzeczowej (patrz NSA z dnia1 września 2011, sygn. Akt I OSK 1466/10) czyli ustalić, czy załatwienie sprawy jest możliwe na podstawie przepisów prawa materialnego. Winny być ocenione wszystkie przesłanki nieściągalności na podstawie przedłożonej przez stronę dokumentacji, bo taka była przecież intencja strony. Organy w ogóle nie badały przesłanki nieściągalności określonej w art. 28 ust. 3 pkt 3, nawet wówczas, gdy sytuacja skarżącego uległa zmianie po zaprzestaniu prowadzenia działalności gospodarczej. Niewystarczające jest samo zebranie materiału dowodowego, konieczne jest jeszcze jego wnikliwe rozpatrzenie. Obowiązkiem organu załatwiającego tego rodzaju sprawy w oparciu o uznanie administracyjne jest załatwienie jej zgodnie z żądaniem obywatela, o ile interes społeczny nie stoi temu na przeszkodzie ani nie przekracza to możliwości organu wynikających z przyznanych mu uprawnień i środków. Stanowisko organu musi być więc każdorazowo przekonująco i wyczerpująco uzasadnione, dlaczego stanowisko strony nie zostało uwzględnione. A interes obywatela to także konieczność rozważenia wszelkich możliwych ,przewidzianych ustawą o u.s.u.s rozwiązań i okoliczności. Podkreślić należy iż to, że skarżący może się utrzymać wynika tylko z kwoty przyznanej mu pomocy społecznej. Nawet jeśli jest to sytuacja przejściowa, to jednak utrzymywanie się wyłącznie z pomocy Państwa jest sytuacją wyjątkową, pozbawiającą możliwości godnego życia. A jeżeli jest to jedyne źródło dochodu, to jest rzeczą oczywistą, że nie ma możliwości spłacenia zaległości. Organ nie odniósł się do owej niemożności, a przecież jej konsekwencją winna być ocena, jakie to niesie skutki prawne i faktyczne. Przecież zaległe należności rosną, a nie badano i nie odniesiono się do kwestii, na ile jeszcze ulegnie pogorszeniu jego sytuacja życiowa, gdy będą biegły terminy spłat i odsetek. Ponadto analiza akt dowodzi i wiadomo Sądowi z urzędu, że wniosek z 6 listopada 2012r. nie jest jedynym wnioskiem skarżącego (sprawa zakończona prawomocnym wyrokiem tutejszego Sądu z dnia 30 września 2015 r., o sygn. III SA/Po 823/15). W ocenie sądu rozważenie interesu indywidualnego skarżącego wymaga odniesienia się wprost do kwestii możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych w sytuacji, gdy podejmie on próbę spłaty zaległości. Ale z pola widzenia nie może ujść ich wysokość ani fakt, że istnieją jeszcze inne, do których jest zobowiązany. W ocenie sądu, nawet stwierdzenie "pasywnej postawy" skarżącego nie może stanowić wyłącznej przyczyny odmowy umorzenia należności. Uznanie, że sytuacja była w całości uzależniona od jego inicjatywy jest uproszczeniem, zaprzeczającym konieczności indywidualizacji każdego przypadku. Nawet gdyby przyjąć pewien stan nieporadności życiowej, to nadal aktualna pozostaje ocena sytuacji życiowej, a przede wszystkim możliwości jej poprawy. W uzasadnieniu decyzji zabrakło rozważenia i porównania interesu indywidualnego ze społecznym. Na pewno nie stanowi takiego wyważenia uznanie, że działalność gospodarczą prowadzi się na własne ryzyko, a obowiązek przewidywania pogarszającej się sytuacji na rynku czy też osobistej jest wyłączną miarą owego "uznania" organu. Pisząc o sytuacji szczególnie drastycznej jako uzasadniającej umorzenie należności wskazano jako przykład znikome źródła przychodu na utrzymanie. Czy i dlaczego sam zasiłek okresowy nie został przez organ uznany za taki przychód, nie znalazło odzwierciedlenia w uzasadnieniu. Nie wyjaśnia ono też, skąd stanowisko organu, że spłata jest możliwa. Nie wynika to też z ustaleń faktycznych. Nawet bowiem zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych nie przesądza o takiej możliwości. Przy czym tożsamych argumentów na poparcie stanowiska organu użyto w sytuacji, gdy pomiędzy decyzją I i II instancji sytuacja faktyczna skarżącego uległa istotnej zmianie, bowiem zaprzestał on prowadzenia działalności gospodarczej. Wskazane uchybienia nakazują przyjąć, że ocena wystąpienia przesłanek określonych w art. 28 ust.2, 3 i 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z § 3 ust.1 pkt 1 cyt. rozporządzenia nie została właściwie przeprowadzona i uzasadniona. Tym samym przekracza ona granice uznania administracyjnego. W postępowaniu administracyjnym doszło więc do naruszenia przepisów art.7, 77 § 1 i art. 107 § 3 Kpa, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z tych względów WSA w Poznaniu na podstawie art.145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a uchylił zaskarżoną decyzję. Wynagrodzenie pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu Sąd przyznał na podstawie art. 250 ustawy p.p.s.a oraz § 18 ust.1 pkt 1 lit c oraz § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r w sprawie opłat za czynności adwokackie ponoszone przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu.