I GZ 554/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie Przewodniczący: sędzia NSA Marzenna Zielińska po rozpoznaniu w dniu 21 października 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia J. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 22 sierpnia 2016 r. sygn. akt III SA/Gl 1561/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Katowicach z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 22 sierpnia 2016 r. (sygn. akt III SA/Gl 1561/15) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; dalej powoływanej jako "p.p.s.a."), odmówił skarżącemu J. P. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych - w sprawie ze skargi z dnia 29 lipca 2015 r. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Katowicach dnia [...] czerwca 2015 r. (nr [...]) w przedmiocie podatku akcyzowego. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy (dołączonym do skargi kasacyjnej od wyroku WSA w Gliwicach z 23 lutego 2016 r. oddalającego skargę) skarżący oświadczył, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i dwiema małoletnimi córkami, mieszkając w domu o pow. 112 m² (stanowiącym własność córek). Wnioskodawca wskazał, że jedynym źródłem utrzymania rodziny jest wynagrodzenie za pracę żony w wysokości 2785,26 zł netto. Jako wydatki związane z utrzymaniem wskazano: wywóz śmieci (40 zł), energia elektryczna (200 zł, telefon i Internet (65 zł), woda (70 zł), wyżywienie (1700 zł), środki czystości i higieny (500 zł), zakup paliwa (ok. 500 zł), leczenie (150 zł), podatek od nieruchomości (opłata roczna 777 zł), opał (opłata roczna 4000 zł). Skarżący oświadczył, że z powodu wysokości wydatków jest zmuszony korzystać z pomocy rodziców. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy wynikało ponadto, że skarżący od września 2011 r. prowadził działalność gospodarczą w zakresie sprzedaży hurtowej paliw i produktów pochodnych, jednak od lutego 2014 r. sytuacja strony uległa pogorszeniu, co miało związek z wydanymi przez Naczelnika Urzędu Celnego w [...] decyzjami określającymi zobowiązania podatkowe w podatku akcyzowym z tytułu nabycia wewnątrzwspólnotowego olejów smarowych, które to decyzje zostały zabezpieczone poprzez zajęcie rachunków bankowych skarżącego. W konsekwencji skarżący wskazał, że w dniu 3 czerwca 2015 r. złożył w Sądzie Rejonowym [...] wniosek o ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku. Skarżący dodał, że dotychczas uiszczał wpisy sądowe od składanych skarg, jednak obecnie nie ma już środków finansowych, ani możliwości zaciągania dalszych pożyczek u rodziny i znajomych. Na potwierdzenie złożonych oświadczeń zostały nadesłane dokumenty w postaci: 1) wyciągów z rachunków bankowych skarżącego i jego żony, 2) zeznań podatkowych za 2014 r. i 2015 r., 3) dokumentacji dotyczącej działalności gospodarczej żony skarżącego (informacja dodatkowa do sprawozdania finansowego za 2015 r., zapisy z rejestru, rachunek zysków i strat, wyniki zestawienia bilansu za rok 2015 z wyłączeniem banków i ubezpieczycieli, deklaracje VAT-7 za styczeń, luty i marzec 2016 r.), 4) czterech zaświadczeń o zameldowaniu, 5) oświadczenia w sprawie kredytu w jednym z banków, 6) faktur za telefon za okres lipiec - wrzesień 2015 r., 7) potwierdzenia opłat za energię elektryczną, Internet, podatek od nieruchomości, wodę, przedszkole młodszej córki, 8) wniosku o wyjawienie majątku z dnia 8 lipca 2015 r., 9) zaświadczenia o zarobkach żony skarżącego, 10) wydruku z CEIDG, 11) postanowienia Sądu Rejonowego [...] z dnia 9 września 2015 r. w sprawie oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku z uwagi na brak wystarczających środków na zaspokojenie kosztów postępowania, 12) deklaracji VAT-7 za okres od stycznia do maja 2015 r. oraz za styczeń i marzec 2016 r., 13) zestawienia do zaliczek na rozliczenie roczne za pierwsze pięć miesięcy 2015 r., 14) rachunku zysków i strat - wariant porównawczy za pierwsze pięć miesięcy 2015 r., 15) wypisu z kartoteki budynków dla działki nr [...] oraz wydruku z księgi wieczystej, 16) umowy o pracę żony skarżącego wraz z aneksami, 17) pisma ws. korekty VAT-7 żony skarżącego za styczeń 2016 r., 18) kserokopii decyzji z [...] września 2015 r. o uznaniu skarżącego za osobę bezrobotną bez prawa do zasiłku. Ponadto w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego z dnia 4 lipca 2016 r. (odmawiającego przyznania prawa pomocy), pełnomocnik strony stwierdził, że w 21 sprawach skarżący uiścił wpisy od skarg (w łącznej kwocie 18 000 zł, którą pożyczył od znajomych i rodziny), natomiast obecnie jest zobowiązany do opłacenia pozostałych z 97 skarg. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, w niniejszej sprawie należało odmówić przyznania prawa pomocy z uwagi na uzasadnione wątpliwości co do rzetelności złożonych przez skarżącego oświadczeń oraz przedłożonej w niniejszym postępowaniu dokumentacji. Sąd uznał, że wątpliwości te odnoszą się do: 1) braku złożenia (na wezwanie) rocznego zeznania podatkowego skarżącego, bądź zaświadczenia o braku obowiązku jego złożenia, 2) braku wyciągu z rachunków bankowych dotyczących prowadzonej przez skarżącego działalności "PPHU [...]", a także nie złożenia oświadczenia lub zaświadczenia o ich braku bądź zamknięciu, 3) nienadesłania aktualnego zaświadczenia o zarejestrowaniu jako osobę bezrobotną (bądź o nieposiadania statusu osoby bezrobotnej), 4) załączonych do dokumentacji deklaracji VAT-7 skarżącego, z których wynika, że skarżący pomimo widniejącej w CEiIDG informacji o zawieszeniu działalności w miesiącu styczniu, lutym i marcu nabywał towary (poz. 44) oraz naliczał z tego tytułu podatek VAT do odliczenia, w konsekwencji do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy (aktualnie kwota ta wynosi 29 776 zł), 5) sprzeczności oświadczeń zawartych w piśmie przewodnim z 9 maja 2016 r. z załączoną dokumentacją, w szczególności dotyczące: a) wyciągu z rachunku bankowego (brak firmowego), b) oświadczenia, że skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej. Ponadto Sąd zauważył, że: 1) pomimo wezwania do nadesłania aktualnego zaświadczenia o zarejestrowaniu jako osobę bezrobotną skarżący dołączył decyzję z [...] września 2015 r. o uznaniu za osobę bezrobotną, z której wynika, że po 90 dniach przysługuje mu zasiłek dla bezrobotnych, 2) w styczniu 2016 r. podatek do zwrotu na rachunek bankowy wskazany przez podatnika (żonę skarżącego) wynosił 32 222 zł, jednak zgodnie z dyspozycją skarżącego (jako pełnomocnika żony do występowania w jej imieniu w ramach prowadzonej przez nią działalności gospodarczej) w związku z korektą deklaracji VAT-7 za styczeń 2016 r. wniesiono o przeksięgowanie tej kwoty na zaległości za 2013 r., a pozostałą kwotę (11 221 zł) o przelanie na rachunek bankowy, 3) skarżący wraz z żoną obracają na rachunkach bankowych kwotami pieniężnymi, które wpływają regularnie na rachunek walutowy żony skarżącego w banku [...], po przewalutowaniu trafiają na inny jej rachunek w banku [...], po czym są wypłacane gotówką przez skarżącego (17 000 zł w listopadzie 2015 r., 18 000 zł w styczniu 2016 r., 23 000 zł i 5480 zł w marcu 2016 r., 3.000 zł i 5.600 zł w kwietniu 2016 r., 5100 zł w maju 2016 r.). W konsekwencji Sąd pierwszej instancji uznał, że ogrom niejasności i sprzeczności uniemożliwia ocenę sytuacji finansowej skarżącego. Zdaniem WSA, wybiórcze wykonywanie wezwań połączone ze sprzecznością oświadczeń składanych w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy wyklucza uwzględnienie wniosku skarżącego. Zażalenie na postanowienie Sądu pierwszej instancji złożył J. P. (zastępowany przez adwokata). Zarzucił naruszenie: 1. art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez nieprawidłowe jego zastosowanie będące skutkiem błędnej wykładni, przez co wnioskodawcy odmówiono przyznania prawa pomocy, podczas gdy na podstawie przedstawionych dokumentów wnioskodawca spełnia przesłanki przyznania mu prawa pomocy, 2. art. 245 § 3 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie, będące skutkiem błędnej oceny sytuacji materialnej i możliwości finansowych wnioskodawcy, a w konsekwencji odmowa przyznania prawa pomocy, 3. art. 23 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego poprzez nieprawidłowe jego zastosowanie, będące skutkiem błędnej wykładni, przez co Sąd błędnie uznał, że żona wnioskodawcy ma obowiązek ponoszenia kosztów związanych z toczącym się postępowaniem, podczas gdy obowiązek ten dotyczy jedynie realizacji celów rodziny. 4. błędną ocenę materiału dowodowego przedstawionego przez wnioskodawcę, skutkującego nieprawidłowym ustaleniem sytuacji finansowej wnioskodawcy i odmową przyznania prawa pomocy w sytuacji spełnienia ustawowych przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Autor zażalenia podniósł w szczególności, że WSA błędnie ocenił zebrany materiał dowodowy, co skutkowało nieprawidłową oceną sytuacji finansowej skarżącego, która faktycznie uniemożliwia poniesienie kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Sąd całkowicie pominął kwestię ciążących na skarżącym zobowiązań i ich łączną kwotę oraz to, że skarżący - chcąc przynajmniej częściowo pokryć koszty wniesionych skarg - w 21 sprawach uiścił opłaty w łącznej kwocie 18 000 zł. Skarżący nie ma natomiast środków na opłacenie 76 skarg, zaś rozpatrywanie każdego wniosku w oderwaniu od pozostałych spraw prowadzi do błędnych ustaleń faktycznych (sytuacja majątkowa skarżącego jest bowiem każdorazowo oceniana w kontekście możliwości uiszczenia opłaty od pojedynczej skargi, a nie wszystkich opłat łącznie). Skarżący zwrócił też uwagę, że w związku z rozbiciem całości postępowania na 97 spraw jest zmuszony wielokrotnie ponosić te same koszty w sprawach różniących się jedynie datą wystawionej faktury oraz kwotą widniejącą na niej. Takie postępowanie stanowi tylko dodatkową uciążliwość dla skarżącego i zmusza do ponoszenia kosztów wielokrotnie wyższych niż byłoby to możliwe w przypadku połączenia spraw. Zdaniem autora zażalenia, wniosek o przyznanie prawa pomocy został rozpoznany w sposób nieprawidłowy, z pominięciem wysokości wierzytelności ciążących na skarżącym oraz wysokości opłat, które skarżący jest zmuszony uiścić. Skoro w stosunku do skarżącego bezskutecznie toczą się postępowania egzekucyjne na łączną kwotę przekraczającą 3 500 000 zł, to skarżący nie posiada żadnych środków finansowych (w tym oszczędności), wartościowych ruchomości i nieruchomości oraz bieżących dochodów umożliwiających uiszczenie opłat od skarg na decyzje Dyrektora Izby Celnej w Katowicach. W ocenie autora zażalenia, odmowa przyznania prawa pomocy w przypadku skarżącego jest równoznaczna z pozbawieniem prawa do sądu, które jest jednym z konstytucyjnych praw jednostki. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Na wstępie Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że sprawa sądowoadministracyjna, w której został złożony przedmiotowy wniosek o przyznanie prawa pomocy została wszczęta przed datą wejścia w życie nowelizacji ustawy procesowej, wprowadzonej ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), na mocy której został zmieniony m.in. art. 260 p.p.s.a. Mając na uwadze tę okoliczność oraz treść art. 2 ustawy nowelizującej, przyjąć należy, że w stosunku do wniosku strony o przyznanie prawa pomocy w tej sprawie zastosowanie znajdował art. 260 p.p.s.a. w brzmieniu dotychczasowym (sprzed nowelizacji). Oznacza to, że po wniesieniu przez stronę sprzeciwu postanowienie referendarza sądowego, którego sprzeciw ten dotyczył utraciło moc, zaś wniosek o przyznanie prawa pomocy podlegał rozpoznaniu przez Sąd pierwszej instancji na posiedzeniu niejawnym, a od wydanego przez ten Sąd orzeczenia stronie przysługiwało zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W przedmiotowej sprawie Sąd pierwszej instancji oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, uznając że nie było możliwe dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej strony, bowiem skarżący - mimo wezwania - nie przedstawił wszystkich dokumentów obrazujących jego aktualną sytuację majątkową, zaś w złożonej dokumentacji znalazły się niejasne lub sprzeczne informacje. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy, uznając w efekcie, że skarżący nie wykazał w sposób należyty, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wprawdzie skarżący zawarł we wniosku o przyznanie prawa pomocy szereg oświadczeń dotyczących jego sytuacji majątkowej, jednakże uniemożliwił Sądowi dokonanie weryfikacji wiarygodności niektórych z tych oświadczeń. Mimo wezwania (wystosowanego w wykonaniu zarządzenia referendarza sądowego, wydanego na podstawie art. 255 p.p.s.a.) skarżący nie przedstawił bowiem dokumentów i informacji szczegółowo wyliczonych w zaskarżonym postanowieniu. Sąd pierwszej instancji trafnie również zwrócił uwagę na sprzeczności i wątpliwości rysujące się wskutek analizy tej części dokumentacji, którą skarżący przedstawił. Za uwzględnieniem zażalenia nie mogły również przemawiać zarzuty wskazujące na pominięcie przez Sąd pierwszej instancji okoliczności, że skarżący uiścił już opłaty sądowe w łącznej kwocie 18 000 zł i że ma obowiązek uiszczenia tego rodzaju opłat jeszcze w 76 innych sprawach. Odniesienie sytuacji majątkowej i finansowej strony domagającej się przyznania prawa pomocy do ciążących na tej stronie kosztów wszystkich postępowań sądowych przez nią zainicjowanych może bowiem (i powinno) nastąpić, jednak dopiero wówczas, gdy wspomniana sytuacja majątkowa i finansowa została w sposób rzetelny i wiarygodny przedstawiona. Tymczasem skarżący nie udokumentował w pełni swojej sytuacji majątkowej, do czego był zobowiązany. Za uchyleniem zaskarżonego postanowienie nie przemawiał również zarzut naruszenia art. 23 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie zwalnia małżonków z obowiązku ponoszenia wzajemnej pomocy i współdziałania dla dobra rodziny, podejmowania starań w celu zapewnienia potrzeb bytowych rodziny i wzajemnego wspierania się małżonków w wypełnianiu obowiązków małżeńskich i rodzinnych. W toku postępowania o przyznaniu prawa pomocy dopuszczalne (a niekiedy konieczne) jest domaganie się od wnioskodawcy - z powołaniem się na art. 23 i art. 27 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - przedłożenia dokumentów odnoszących się do sytuacji majątkowej i finansowej małżonka osoby wnioskującej o przyznanie prawa pomocy. Niemniej jednak celem tego wezwania powinna być ocena, czy w konkretnym przypadku można obiektywnie oczekiwać, że wsparcie małżonka (związane - co wskazano wyżej - przede wszystkim z zapewnieniem środków utrzymania) pozwoli stronie zobowiązanej do poniesienia kosztów postępowania na poczynienie oszczędności na poczet tych kosztów, co niewątpliwie miałoby znaczenie z punktu widzenia przyznania prawa pomocy (zob. m.in. postanowienia NSA: z 15 kwietnia 2016 r. o sygn. akt I GZ 170/16, z 17 sierpnia 2016 r. o sygn. akt I GZ 472/16, z 30 sierpnia 2016 r. o sygn. akt I GZ 505/16). Na tle tego zarzutu podkreślenia wymaga, że z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, iż powodem odmowy przyznania prawa pomocy tylko w niewielkim zakresie były braki związane ze zobrazowaniem kondycji finansowej małżonki skarżącego, zaś zasadnicze argumenty Sądu pierwszej instancji odnosiły się jednak do nierzetelnego przedstawienia przez skarżącego informacji i dokumentów dotyczących przede wszystkim jego sytuacji finansowej i majątkowej. Wbrew konkluzji zażalenia, w okolicznościach niniejszej sprawy nie można przyjąć, że odmowa przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych narusza prawo do sądu określone w art. 45 ust. 1 Konstytucji. Do naruszenia tego przepisu mogłoby dojść wówczas, gdyby sąd odmówił stronie przyznania prawa pomocy mimo ustalenia, że strona nie ma środków finansowych niezbędnych dla wypełnienia wymogów formalnych warunkujących dostęp do sądu. Tymczasem w niniejszej sprawie do takiego ustalenia nie doszło, bowiem skarżący nie przedstawił Sądowi pierwszej instancji wszystkich dokumentów niezbędnych dla weryfikacji składanych przez niego oświadczeń o trudnej sytuacji finansowej, a przez to nie wykazał skutecznie, że w takiej trudnej sytuacji rzeczywiście się znajduje. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. PG