II FSK 2046/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Stanisław Bogucki (sprawozdawca), Sędziowie: NSA Grażyna Nasierowska, WSA del. Maciej Kurasz, Protokolant Szymon Mackiewicz, po rozpoznaniu w dniu 11 lipca 2018 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej A. M. i S. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 3 marca 2016 r. sygn. akt I SA/Go 11/16 w sprawie ze skargi A. M. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Zielonej Górze z dnia 16 października 2015 r. nr [...] w przedmiocie przywrócenia terminu do wniesienia zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym oddala skargę kasacyjną. 1. Wyrokiem z dnia 3 marca 2016 r. o sygn. I SA/Go 11/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim oddalił skargę A. M. i S. M. (dalej: skarżący) na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Zielonej Górze (dalej: Dyrektor IS) z dnia 16 października 2015 r. o nr [...] w przedmiocie przywrócenia terminu do wniesienia zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym. Jako podstawę prawną powołano art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.). Wyrok jest dostępny na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl/. 2. Przebieg postępowania przed organami podatkowymi (przedstawiony przez WSA w Gorzowie Wielkopolskim). 2.1. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu relacjonując w uzasadnieniu wyroku przebieg postępowania podał, że pismem z dnia 19 marca 2015 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w N. (dalej: organ egzekucyjny) zawiadomił wszystkich zainteresowanych, w tym skarżących, o terminie opisu i oszacowania wartości nieruchomości, wyznaczonym na dzień 28 kwietnia 2015 r. Zawiadomienie zawierało pouczenie, że stawiennictwo stron nie jest obowiązkowe, zaś niestawiennictwo nie wstrzymuje dokonania powyższej czynności; z kolei stosownie do art. 110u § 1 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1619 ze zm.; dalej: u.p.e.a.), zarzuty do opisu i oszacowania wartości nieruchomości mogą być wnoszone przez wszystkich uczestników postępowania egzekucyjnego w terminie 14 dni od dnia ukończenia opisu i oszacowania wartości nieruchomości. Zawiadomienie doręczono skarżącym 7 kwietnia 2015 r. Pismem z dnia 22 kwietnia 2015 r. skarżący wystąpił do organu egzekucyjnego z prośbą o wyznaczenia nowego terminu dokonania opisu i oszacowania nieruchomości. Wniosek ten motywował chęcią uczestniczenia w opisie i oszacowaniu, podczas gdy w dniu czynności jest zobowiązany do stawiennictwa w Sądzie Rejonowym w Z. (dalej: Sąd Rejonowy) w charakterze świadka. Zgodnie z wcześniejszym obwieszczeniem, protokół opisu i oszacowania wartości nieruchomości został sporządzony 28 kwietnia 2015 r. i tego samego dnia został wysłany do stron. Protokół i odpowiedź organu doręczone zostały skarżącym w dniu 18 maja 2015 r. Skarżący, pismem z dnia 25 maja 2015 r. (uzupełnionym w dniu 17 czerwca 2015 r.) wnieśli zarzuty na opis i oszacowanie wartości nieruchomości wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu do ich wniesienia. W motywach akcentowali, że w dniu 24 kwietnia 2015 r. skarżący zawiadomił organ egzekucyjny o braku możliwości osobistego uczestniczenia w opisie i oszacowaniu nieruchomości i wystąpił o zmianę wyznaczonego terminu dokonania tej czynności. 2.2. Postanowieniem z dnia 15 lipca 2015 r. organ egzekucyjny odmówił skarżącym przywrócenia terminu do wniesienia zarzutów na opis i oszacowanie nieruchomości. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia powołano art. 58 § 1 i 2, art. 59 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 267 ze zm.; dalej k.p.a.) w związku z art. 18 i art. 110u § 1 u.p.e.a. W ocenie organu egzekucyjnego, skarżący nie uprawdopodobnili braku winy w uchybieniu terminu. 2.2. Dyrektor IS, po rozpatrzeniu odwołania skarżących, postanowieniem z dnia 16 października 2015 r. utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. Podkreślił, że czternastodniowy termin do wniesienia zarzutów upłynął 12 maja 2015 r. Odwołując się do art. 110u § 1 u.p.e.a. stwierdził, że bez wpływu na ustalenie terminu do wniesienia zarzutów i oszacowania wartości nieruchomości pozostaje data doręczenia stronom protokołu z tej czynności, jak również brak odpowiedzi na pismo informujące o braku możliwości osobistego uczestnictwa skarżącego w opisie i oszacowaniu nieruchomości wyznaczonym na dzień 28 kwietnia 2015 r. W ocenie Dyrektora IS skarżący, stosownie do art. 58 § 1 k.p.a. nie uprawdopodobnili bowiem braku winy w uchybieniu terminu. Zdaniem Dyrektora IS, nie można uznać, by charakter powołanych przez skarżących okoliczności, dowodził braku możliwości terminowego wniesienia zarzutów. Przyczyny uniemożliwiającej terminowe wniesienie zarzutów nie może stanowić brak możliwości osobistego uczestnictwa jednego ze skarżących. 3. Postępowanie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Gorzowie Wielkopolskim. 3.1. Na ww. postanowienie Dyrektora IS skarżący wnieśli skargę do WSA w Gorzowie Wielkopolskim, w której sformułowali wniosek o uchylenie zaskarżonego postanowienia Dyrektora IS w całości, a także zasądzenie kosztów postępowania. W uzasadnieniu zakwestionowali zasadność dokonanego opisu i oszacowania nieruchomości. Podkreślili, że nie ponoszą winy za uchybienie terminu do wniesienia zarzutów na opis i oszacowanie, bowiem organ egzekucyjny nie uwzględnił żądania skarżącego i nie wyznaczył innego terminu dokonania tej czynności. 3.2. W odpowiedzi na skargę Dyrektor IS wniósł o jej oddalenie. 4. Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim. 4.1. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim uznał skargę za bezzasadną. W ocenie WSA w Gorzowie Wielkopolskim, organ egzekucyjny nie naruszył zasad procedowania, w szczególności zasady informowania stron wyrażonej w art. 9 k.p.a., która z racji art. 18 u.p.e.a. ma również zastosowanie w sprawie. Podkreślił, że skarżący wiedzieli zarówno o zaplanowanej dacie dokonania opisu i oszacowania nieruchomości, jak i o upływającym terminie do wniesienia zarzutów na tę czynność. Organ egzekucyjny dopełnił w sposób prawidłowy ustawowego obowiązku wyznaczenia terminu dokonania opisu i oszacowania zajętej nieruchomości oraz powiadomienia skarżących o tym fakcie z jednoczesnym pouczeniem o przysługującym im w tym zakresie środku zaskarżenia oraz ustawowym terminie przewidzianym do jego wniesienia. W tej sytuacji brak było podstaw do przyjęcia przez skarżących, że opis i oszacowanie nie zostały zrealizowane w dniu, którym mowa w doręczonym im 7 kwietnia 2015 r. obwieszczeniu z dnia 19 marca 2015 r. i że po dniu 28 kwietnia 2015 r. nie biegnie termin do wniesienia przez uczestników postępowania zarzutów w sprawie dokonanego opisu i oszacowania nieruchomości. Przepisy ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji nie przewidują bowiem trybu wnioskowania przez uczestników postępowania o zmianę terminu opisu i oszacowania nieruchomości. W konsekwencji, zdaniem WSA w Gorzowie Wielkopolskim, zgłoszone przez skarżącego w dniu 22 kwietnia 2015 r. żądanie zmiany wyznaczonego terminu opisu i oszacowania nieruchomości nie skutkowało odwołaniem realizacji tej czynności w wyznaczonym uprzednio terminie, niezależnie od daty otrzymania przez niego formalnej odpowiedzi na ww. pismo. 5. Stanowiska stron w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. 5.1. Skargę kasacyjną od ww. wyroku WSA w Gorzowie Wielkopolskim do Naczelnego Sądu Administracyjnego wnieśli skarżący (reprezentowani przez pełnomocnika – adwokata), którzy zaskarżyli ten wyrok w całości. Sformułowali także wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Gorzowie Wielkopolskim, a także o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania, tj.: (1) art. 1 § 1 i 2, art. 3 § 1 i 2 pkt 1, art. 133 § 1, art. 134 § 1, art. 135, art. 141 § 4 i art. 151 p.p.s.a. przez oddalenie skargi na postanowienie Dyrektora IS oraz postanowienie organu egzekucyjnego w sytuacji, w której w stanie faktycznym brak jest możliwości do przyjęcia, by skarżąca została skutecznie zawiadomiona o terminie opisu i oszacowania, a tym samym, by w ogóle uchybiła terminowi, o którym nie została zawiadomiona, a w konsekwencji brak jest możliwości do przyjęcia, że organ egzekucyjny mógł przystąpić do sporządzania opisu i oszacowania w sytuacji, w której strona postępowania egzekucyjnego nie została zawiadomiona o terminie tego opisu i oszacowania, a w konsekwencji wskutek uznania przez WSA w Gorzowie Wielkopolskim poprawności stosowania przez organy egzekucyjne art. 1a pkt 20, art. 27c, art. 110o § 1 i 3 i art. 18 u.p.e.a. w związku z art. 6, art. 8, art. 10 § 1, art. 28, art. 40 § 1, art. 42 § 1 k.p.a.; (2) art. 1 § 1 i 2 u.p.e.a., art. 3 § 1 i 2 pkt 1, art. 133 § 1, art. 134 § 1, art. 141 § 4, art. 151 p.p.s.a. przez dokonanie niewłaściwej oceny zgodności z prawem zaskarżonych rozstrzygnięć, w tym dokonanie błędnej oceny stanu faktycznego sprawy, co doprowadziło do oddalenia skargi pomimo braku ku temu podstaw tak faktycznych, jak i prawnych m.in. w następstwie błędnego ustalenia, że obiektywnie usprawiedliwione niestawiennictwo skarżącego w zaplanowanych czynnościach egzekucyjnych (opis i oszacowanie nieruchomości), wynikające z ustawowego obowiązku wzięcia udziału w obligatoryjnych czynnościach procesowych przed Sądem Rejonowym, nie wstrzymuje prawidłowego biegu czynności egzekucyjnego (opis i oszacowanie nieruchomości), choćby na zasadzie art. 18 u.p.e.a. w związku z art. 10 § 1 k.p.a., stanowiącym o tym, że strona ma prawo brać udział na każdym etapie jej sprawy, nie zaś na niektórych tylko jej etapach 5.2. Dyrektor IS nie skorzystał z możliwości wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną. 6. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. 6.1. Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlega oddaleniu. Skarżący w skardze kasacyjnej sformułowali wyłącznie zarzuty naruszenia przepisów postępowania, których sedno sprowadza się do dwóch kwestii. Po pierwsze do oceny, czy skarżąca została skutecznie zawiadomiona o terminie opisu i oszacowania, a w konsekwencji, czy uchybiła terminowi, o którym nie została zawiadomiona. Po drugie, czy niestawiennictwo skarżącego w zaplanowanych czynnościach egzekucyjnych wstrzymuje bieg czynności egzekucyjnych. 6.2. Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 1 § 1 i 2, art. 3 § 1 i 2 pkt 1, art. 133 § 1, art. 134 § 1, art. 135, art. 141 § 4 i art. 151 p.p.s.a., przez oddalenie skargi na postanowienie Dyrektora IS oraz postanowienie organu egzekucyjnego w sytuacji, w której w stanie faktycznym brak jest możliwości do przyjęcia, by skarżąca została skutecznie zawiadomiona o terminie opisu i oszacowania, a tym samym, by w ogóle uchybiła terminowi, o którym nie została zawiadomiona, a w konsekwencji brak jest możliwości do przyjęcia do tego, że organ egzekucyjny mógł przystąpić do sporządzania opisu i oszacowania w sytuacji, w której strona postępowania egzekucyjnego nie została zawiadomiona o terminie tego opisu i oszacowania, a w konsekwencji wskutek uznania przez WSA w Gorzowie Wielkopolskim poprawności stosowania przez organy egzekucyjne art. 1a pkt 20, art. 27c, art. 110o § 1 i 3 i art. 18 u.p.e.a. w związku z art. 6, art. 8, art. 10 § 1, art. 28, art. 40 § 1, art. 42 § 1 k.p.a. Należy jednak zauważyć, że zarzut niewłaściwego zawiadomienia skarżącej o terminie i opisie oszacowania nie był przedmiotem rozpoznania przez WSA w Gorzowie Wielkopolskim, bowiem został sformułowany dopiero na etapie skargi kasacyjnej od zaskarżonego wyroku WSA w Gorzowie Wielkopolskim. Wymaga podkreślenia, że stosownie do art. 26 § 1 pkt 5 u.p.e.a. wszczęcie egzekucji następuje z chwilą doręczenia zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego. Tytuł wykonawczy posiada jeden egzemplarz przeznaczony dla podmiotu zobowiązanego. W rozpoznawanej sprawie podmiotem zobowiązanym są małżonkowie, natomiast należność określona tytułem wykonawczym stanowi podatek dochodowy od osób fizycznych za 2007 r. Artykuł 133 § 3 o.p. jednoznacznie określa małżonków jako jedną stronę postępowania w sytuacji, o której mowa w art. 92 § 3 o.p., a więc wspólnego opodatkowania. W takiej sytuacji każdy z małżonków jest uprawniony do działania w imieniu obojga. Małżonkowie będąc jedną stroną postępowania nie mają odrębnych uprawnień procesowych. Organ podatkowy ma obowiązek prowadzenia jednego postępowania podatkowego i wydania jednej decyzji wobec obojga małżonków. Konsekwencją tego jest jedność postępowania egzekucyjnego. Tym samym, poprzez doręczenie odpisu tytułu wykonawczego jednemu z małżonków następuje prawidłowe wszczęcie postępowania egzekucyjnego administracyjną w stosunku do obojga małżonków. 6.3. Równie pozbawiony podstaw jest zarzut naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 1 § 1 i 2 u.p.e.a., art. 3 § 1 i 2 pkt 1, art. 133 § 1, art. 134 § 1, art. 141 § 4, art. 151 p.p.s.a., przez dokonanie niewłaściwej oceny zgodności z prawem zaskarżonych rozstrzygnięć, w tym dokonanie błędnej oceny stanu faktycznego sprawy, co doprowadziło do oddalenia skargi pomimo braku ku temu podstaw tak faktycznych, jak i prawnych m.in. w następstwie błędnego ustalenia, że obiektywnie usprawiedliwione niestawiennictwo skarżącego w zaplanowanych czynnościach egzekucyjnych (opis i oszacowanie nieruchomości), wynikające z ustawowego obowiązku wzięcia udziału w obligatoryjnych czynnościach procesowych przed Sądem Rejonowym, nie wstrzymuje prawidłowego biegu czynności egzekucyjnego (opis i oszacowanie nieruchomości), choćby na zasadzie art. 18 u.p.e.a. w związku z art. 10 § 1 k.p.a., stanowiącym o tym, że strona ma prawo brać udział na każdym etapie jej sprawy, nie zaś na niektórych tylko jej etapach. Zarzut ten stanowi polemikę z prawidłową oceną stanowiska organów podatkowych przez WSA w Gorzowie Wielkopolskim. Zgodnie z art. 58 § 1 k.p.a., w razie uchybienia terminu należy przywrócić termin na prośbę zainteresowanego, jeżeli uprawdopodobni, że uchybienie nastąpiło bez jego winy. Uprawdopodobnienie (nie udowodnienie) zdarzeń, które były przeszkodą uchybienia terminu stanowi podstawową przesłankę do jego przywrócenia. Obowiązek wykazania okoliczności w tym zakresie spoczywa na stronie, która dopuściła się uchybienia terminowi. Wykazane okoliczności faktyczne stanowiące podstawę przywrócenia terminu podlegają ocenie organu. Uprawdopodobnienie okoliczności uzasadniających przywrócenie terminu nie może ograniczać się jedynie do niczym nie popartych samych twierdzeń strony. Dokonując oceny zawinienia strony w uchybieniu terminowi, należy wziąć pod uwagę wszystkie okoliczności faktyczne sprawy i ocenić winę strony według obiektywnych mierników jej staranności. W konsekwencji brak winy w uchybieniu terminu należy oceniać w kategoriach zachowania reguł starannego działania, jakiego można wymagać od strony dbającej należycie o swoje interesy. Tym samym o braku winy w niedopełnieniu obowiązku można mówić tylko w sytuacji stwierdzenia, że dopełnienie takiego obowiązku stało się niemożliwe z powodu przeszkody nie do przezwyciężenia, a więc wystąpienia okoliczności nagłych nieprzewidywalnych, których człowiek dbający należycie o swoje interesy nie mógł przewidzieć i im zapobiec, nawet przy użyciu największego w danych warunkach wysiłku. Przy ocenie winy strony lub jej braku w uchybieniu terminu do dokonania czynności procesowej należy brać pod rozwagę nie tylko okoliczności, które uniemożliwiły stronie dokonanie tej czynności w terminie, lecz także okoliczności świadczące o podjęciu lub nie podjęciu przez stronę działań mających na celu zabezpieczenie się w dotrzymaniu terminu (por. wyrok NSA z dnia 12 lipca 2017 r., II GSK 3163/15). Zauważyć przy tym wypada, że zgodnie z wypracowanym w tym przedmiocie stanowiskiem judykatury przywrócenie terminu pełni funkcję instytucji wyjątkowej, której zastosowanie jest wyłączone nawet w sytuacji najmniejszego niedbalstwa po stronie skarżącego (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 11 maja 2010 r., II OZ 418/10; z dnia 29 września 2011 r., II GZ 441/11). Odnosząc powyższą argumentację do okoliczności rozpatrywanej sprawy, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, WSA w Gorzowie Wielkopolskim prawidłowo uznał, że uchybienie terminowi do wniesienia zarzutów na opis i oszacowanie nieruchomości nie nastąpiło bez winy skarżących. Wymaga podkreślenia, że zgodnie z art. 110o § 1 u.p.e.a. o terminie opisu i oszacowania wartości nieruchomości organ egzekucyjny zawiadamia znanych mu uczestników postępowania egzekucyjnego. Organ egzekucyjny wzywa ponadto przez obwieszczenie publiczne wywieszone w siedzibie urzędu skarbowego oraz urzędu właściwej jednostki samorządu terytorialnego uczestników, o których nie ma wiadomości oraz inne osoby, które roszczą sobie prawa do nieruchomości i jej przynależności, aby przed ukończeniem opisu zgłosiły swoje prawa (§ 2). Zawiadomienia i obwieszczenia dokonywane są nie później niż na 14 dni przed rozpoczęciem opisu (§ 3). Z kolei, stosownie do art. 110u § 1 u.p.e.a., zarzuty do opisu i oszacowania nieruchomości mogą być wnoszone przez wszystkich uczestników postępowania egzekucyjnego w terminie 14 dni od dnia ukończenia opisu i oszacowania wartości nieruchomości. Trafnie WSA w Gorzowie Wielkopolskim zauważył, że przepisy ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji nie przewidują trybu wnioskowania przez uczestników postępowania o zmianę terminu opisu i oszacowania nieruchomości. Termin taki może ulec zmianie, o ile organ egzekucyjny uzna to za konieczne w toczącym się postępowaniu (np. niedyspozycyjność biegłego). Zgłoszone przez strony w piśmie z 22 kwietnia 2015 r. żądanie nie skutkowało tym samym wstrzymaniem z mocy prawa realizacji czynności opisu i oszacowania nieruchomości. Wobec niewyznaczenia przez organ egzekucyjny nowego terminu dokonania opisu i oszacowania nieruchomości skarżący nie mieli żadnych podstaw, by przypuszczać, że ich wniosek został uwzględniony oraz, że opis i oszacowanie nie zostały zrealizowane w dniu wyznaczonym w doręczonym im w dniu 7 kwietnia 2015 r. obwieszczeniu, jak również, iż po dniu 28 kwietnia 2015 r. nie biegnie termin do wniesienia przez uczestników postępowania zarzutów w sprawie dokonanego opisu i oszacowania nieruchomości. Niemożność wzięcia osobistego udziału w zaplanowanej czynności egzekucyjnej przez jednego z małżonków nie powodowała, że w czynności tej nie mogła uczestniczyć żona skarżącego. Sposób postępowania skarżących, jak prawidłowo ocenił Dyrektor IS, co następnie zaaprobował WSA w Gorzowie Wielkopolskim, nie pozwala na stwierdzenie, że skarżący uchybili terminowi do wniesienia zarzutów w sprawie dokonanego opisu i oszacowania nieruchomości bez własnej winy. Od strony dbającej należycie o swoje interesy należy oczekiwać staranności, zaś skarżący starannością taką się niewykazali. 6.4. W świetle przedstawionej powyżej argumentacji, uznając zarzuty skargi kasacyjnej za niezasadne, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.