II FSK 351/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Grażyna Nasierowska, Sędzia NSA Stefan Babiarz (sprawozdawca), Sędzia NSA Aleksandra Wrzesińska-Nowacka, Protokolant Justyna Bluszko-Biernacka, po rozpoznaniu w dniu 14 lutego 2019 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej A.P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 21 grudnia 2016 r. sygn. akt I SA/Bk 844/16 w sprawie ze skargi A. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Białymstoku z dnia 15 lipca 2016 r. nr [...] w przedmiocie podatku od spadków i darowizn 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od A. P. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Białymstoku kwotę 4050 (słownie: cztery tysiące pięćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. 1. Wyrokiem z dnia 21 grudnia 2016 r., I SA/Bk 844/16, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku oddalił skargę A. P. (zwanego dalej skarżącym) na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Białymstoku z dnia 15 lipca 2016 r. w przedmiocie podatku od spadków i darowizn. 2. Ze stanu sprawy przyjętego przez sąd I instancji wynika, że w dniu 2 października 2015 r. do urzędu skarbowego wpłynęło zeznanie podatkowe SD-3 o nabyciu rzeczy i praw majątkowych, w którym skarżący wykazał nabycie w darowiźnie od żony 970 udziałów w spółce z o.o. o wartości rynkowej 1.734.000.00 zł. W dniu 5 października 2015 r. skarżący skorygował powyższe zeznanie, zmieniając wartość rynkową nabytych udziałów z 1.734.000.00 zł na 485.000.00 zł. Wyjaśnił, że sp. z o.o. nie jest podmiotem publicznym, udziały nie są w obrocie publicznym, stąd należało w zeznaniu wykazać wartość nominalną udziałów. 3. Naczelnik Urzędu Skarbowego do podstawy opodatkowania przyjął wskazaną przez biegłego rewidenta w opinii z dnia 30 marca 2016 r. wartość rynkową 970 udziałów w kwocie 1.736.630.00 zł – a nie jak chciał skarżący 485.000.00 zł. 4. W decyzji z dnia 15 lipca 2016 r. organ odwoławczy nie podzielił stanowiska strony, że w rozpatrywanej sprawie wartością rynkową jest wartość nominalna. Dyrektor Izby Skarbowej wskazał, że skarżący oparł swoje nietrafne stanowisko na wyrokach sądowych, które dotyczą ustalenia wartości rynkowej akcji w spółce akcyjnej. Sprawa zaś dotyczy spółki z o.o. W powołanych przez stronę orzeczeniach wskazuje się, że jeżeli akcje spółek nie są notowane na rynku publicznym, wówczas do ustalenia podstawy opodatkowania należy przyjąć wartość nominalną. Stanowiska tego nie można odnosić do ustalania wartości rynkowej udziałów w spółce z o.o., w przypadku których, w odróżnieniu od akcji, nie istnieje rynek obrotu. Co do zasady udziały spółek z ograniczoną odpowiedzialnością nie są notowane na rynku publicznym. Stąd wartość udziału w spółce z o.o. należy odnieść do wartości majątku spółki. Ponadto ustalenie wartości rynkowej udziałów w spółce z o.o. w oparciu o wartość majątku spółki zostało potwierdzone w orzecznictwie sądowym (por. wyrok NSA z dnia 24 lutego 2011 r., II FSK 1900/09, CBOSA). Organ odwoławczy za najbardziej prawdopodobną wartość rynkową 1 udziału przedmiotowej spółki z o.o. na dzień 24 października 2014 r. (moment powstania obowiązku podatkowego) przyjął zgodnie z wyliczeniami biegłego kwotę 1.204,00 zł, natomiast jako najbardziej prawdopodobną wartością rynkową 970 udziałów - kwotę 1.167.880.00 zł. 5. Z takim rozstrzygnięciem nie zgodził się skarżący, który zarzucił organowi naruszenie: art. 7 ust. 1, art. 8 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (Dz. U. z 2009 r. Nr 93, poz. 768 ze zm. – zwanej dalej: u.p.s.d.) oraz art. 2a, art. 120, art. 121 § 1, art. 122, art. 124, art. 125, art. 187, art. 191, art. 197 § 1, art. 210 §1 pkt 6 i § 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2015 r., poz. 613 ze zm. – zwanej dalej: ord. pod.). Zdaniem strony wartością rynkową udziałów sp. z o.o. jest ich wartość nominalna. Różnica w zakresie wyceny między spółką akcyjną nienotowaną na żadnym publicznym rynku i spółką z ograniczoną odpowiedzialnością nie istnieje - w obu przypadkach brak jest zorganizowanego rynku, na którym akcje lub udziały byłyby przedmiotem obrotu. W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie i wniósł o jej oddalenie. 6. Sąd nie zgodził się ze skarżącym, że wartość rynkowa udziałów w spółce z o.o. jest ich wartością nominalną. Istnieje co prawda orzecznictwo akceptujące wycenę akcji spółek akcyjnych nienotowanych na rynku publicznym według wartości nominalnej takich akcji, niemniej jednak nie przystaje ono do stanu faktycznego rozpatrywanego przypadku. Sprawa dotyczy wyceny wartości rynkowej udziałów w spółce z o.o. dla potrzeb ustalenia zobowiązania w podatku od spadków i darowizn. Według sądu organ trafnie zauważył, że w przypadku spółek z o.o. w ogóle nie istnieje uregulowany rynek obrotu udziałami. Zasadne było zatem odniesienie wartości udziału w spółce z o.o. do wartości majątku spółki, co zresztą potwierdzone już zostało w orzecznictwie sądowym. W przypadku udziałów w spółce z o.o., ich cena jest odzwierciedleniem wartości majątku spółki, jaki na niego przypada. Bez wiedzy o majątku spółki, o jej aktywach i pasywach nie można określić rynkowej wartości udziału. W tym przypadku rzeczowe składniki majątkowe, które mogą być oceniane przez rzeczoznawcę są tylko jednym z elementów mających wpływ na wartość udziałów. Nie można przy tym pominąć wartości księgowej majątku takiej spółki, która stanowi dobry punkt wyjścia dla przeprowadzenia analizy wartości rynkowej udziałów. Odpowiednie skorygowanie wartości majątku spółki umożliwia przybliżenia go do wartości rynkowej. Metoda wyceny wartości udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością według wartości skorygowanych aktywów netto pozwala na ustalenie "wartości rynkowej" tych udziałów i mieści się w dyspozycji normy art. 8 ust. 3 i 4. Metoda ta od wyceny metodą wartości księgowej różni się tym, że zamiast księgowej wartości aktywów uwzględnia się wartość godziwą aktywów, czyli właśnie wartość skorygowaną (por. wyrok NSA z dnia 24 lutego 2011 r., II FSK 1900/09, Lex nr 950561). Sąd I instancji wskazał, że metodę skorygowanych aktywów netto zastosował biegły w opinii z dnia z 30 marca 2016 r. i w jej uzupełnieniu z dnia 21 czerwca 2016 r. Opinię tą organ odwoławczy ocenił według reguł oceny dowodów w postępowaniu podatkowym. Wycena oparta została na sprawozdaniach finansowych spółki za lata 2013 -2014, wykazie wartości niematerialnych i prawnych według grup na dzień 30 grudnia 2014 r., ewidencji środków trwałych według grup na dzień 30 grudnia 2014 r., sprawozdaniu zarządu z działalności spółki za okres 1 stycznia – 30 grudnia 2014 r. Organ zaakceptował wprowadzone przez biegłego do pierwotnie sporządzonej wyceny korekty w postaci dyskont z tytułu braku płynności i braku kontroli. Sąd podkreślił, że organ uśrednił wartość dyskont za brak płynności stosowanych w wycenach przedsiębiorstw debiutujących na regulowanym rynku papierów wartościowych. Ustalona w ten sposób wielkość dyskonta obiektywnie koryguje wartość majątku spółki z o.o. i pozwala na określenie wartości rynkowej nabytych przez skarżącego udziałów, stanowiącej podstawę do prawidłowego opodatkowania tego przedmiotu darowizny. 7. Powyższy wyrok skarżący zaskarżył w całości skargą kasacyjną, zarzucając naruszenie: 1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm. – zwanej dalej: p.p.s.a.) poprzez nieuznanie, że organy podatkowe - przez błędne ustalenie stanu faktycznego sprawy - ustaliły wartość darowanych udziałów sp. z o.o. w nieprawidłowej wysokości, czym naruszyły przepisy ustawy – Ordynacja podatkowa, tj.: art. 2a, art. 120, art. 121 § 1, art. 122, art. 124, art. 125, art. 187, art. 191, art. 197 § 1; 2) art. 7 ust 1, art. 8 ust 1, art. 8 ust 3 i art. 8 ust 4 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (Dz.U. z 2009 r. Nr 93, poz. 768 ze zm. - dalej zwanej: u.p.s.d.) wskutek uznania, że wartość darowanych udziałów w sp. z o.o. wynosi 1.167.880,00 zł w miejsce zadeklarowane] przez podatnika kwoty 485.000 zł; 3) art. 8 ust. 4 u.p.s.d. - w skutek uznania, że w powyższej sprawie zachodzi potrzeba powołania biegłego w celu dokonania wyceny rynkowej udziałów w sytuacji, gdy wartość rynkowa została prawidłowo ustalona przez podatnika w wysokości wartości nominalnej darowanych udziałów w kwocie 485.000 zł; 4) art. 7 ust. 1, art. 8 ust. 1, art. 8 ust. 3 i art. 8 ust. 4 u.p.s.d. - poprzez nieuznanie, że nawet w przypadku przyjęcia, iż wycena darowanych udziałów w sp. z o.o. powinna być dokonana z uwzględnieniem opinii biegłego, a nie według ich wartości nominalnej, wycena udziałów dokonana przez biegłego w powyższej sprawie jest błędna, ponieważ nie uwzględniła w odpowiedniej wysokości dyskonta za brak płynności udziałów. Mając na uwadze powyższe zarzuty skarżący wniósł o: - uchylenie wyroku sądu I instancji oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania; - zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych; - rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw i dlatego podlega oddaleniu. 8. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego prawidłowo sąd pierwszej instancji zaakceptował określenie wartości udziałów w spółce z o.o. z uwzględnieniem opinii biegłego według wartości rynkowej, o czym wprost stanowi art. 8 ust. 1 i 3 u.p.s.d. Wbrew zarzutom skargi kasacyjnej nie doszło do naruszenia wymienionych w skardze przepisów postępowania. Wycena udziałów dokonana została z uwzględnieniem dyskonta za brak płynności i kontroli, jako średniej wartości z przedziału między 12% - 33% dotyczącej spółek debiutujących na Giełdzie Papierów Wartościowych w latach 2000-2006. Jednak wielkość ta nie odpowiadała wysokości zażądanej przez skarżącego, tj. 33%. Uzasadnienie skarżącego co do przyjęcia najwyższego poziomu dyskonta nie jest przekonujące. Niczym nie jest poparte założenie, że akcje spółek notowanych na giełdzie można szybciej zamienić na gotówkę, niż akcje czy udziały, które nie są na niej notowane. Równie poprawnym założeniem może być teza, że udziały spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w dobrej kondycji ekonomiczno-finansowej mogą być szybciej zamienione na gotówkę, niż akcje spółki obecnej na giełdzie, ale o niestabilnej sytuacji finansowej. W konsekwencji prawidłowo sąd pierwszej instancji przyjął, że uśrednione dyskonto jest wielkością najbardziej miarodajną w tym przypadku. Zauważyć tu trzeba, że z art. 8 ust. 3 u.p.s.d. wynika co następuje: "wartość rynkową rzeczy lub praw majątkowych określa się na podstawie przeciętnych cen stosowanych w obrocie rzeczami tego samego rodzaju i gatunku, z uwzględnieniem ich miejsca położenia, stanu i stopnia zużycia oraz w obrocie prawami majątkowymi tego samego rodzaju, z dnia powstania obowiązku podatkowego". Oznacza to, że ceny obrotu rzeczami tego samego rodzaju/udziały nieobjęte obrotem publicznym, powinny być przeciętne, a nie najniższe. Zatem należało przyjąć pogląd, że wartość rynkowa udziału nienotowanego na Giełdzie Papierów Wartościowych zgodnie z art. 7 ust. 1 i art. 8 ust. 3 u.p.s.d. powinna uwzględniać wycenę uwzględniającą średnią wartość dyskonta z uwagi na brak płynności (popytu na udziały) i brak kontroli w spółce, a nie najwyższy poziom dyskonta. Dyskonto z uwagi na brak płynności dotyczy sytuacji, gdy cena sprzedaży składnika aktywów jest niższa od jego wartości z powodu braku popytu (B. Prusak, Premie i dyskonta w wycenach przedsiębiorstw, Optimum. Studia ekonomiczne 2014, nr 2, s. 95). Z kolei brak kontroli oznacza, że dany udziałowiec nie miał pakietu kontrolnego udziałów danej spółki. 9. W sprawie nie doszło również do naruszenia zasady rozstrzygania wątpliwości na korzyść podatnika. Brzmienie art. 7 ust. 1 i art. 8 u.p.s.d. jest jednoznaczne, nie wymagające przyjęcia określonego znaczenia przepisów prawa, korzystniejszego dla podatnika. Skarżący wskazuje, że określenie podstawy opodatkowania według wartości nominalnej udziałów jest rozwiązaniem korzystniejszym dla podatnika. Za takim rozwiązaniem opowiedział się sam podatnik i, jego zdaniem, sądy administracyjne w powołanych wyrokach. Zauważyć należy, że przyjęcie przez sądy w dwóch sprawach powołanych przez skarżącego, wartości nominalnej akcji nie było korzystniejsze dla podatników, gdyż podatnik zadeklarował (w sprawie II FSK 3940/13) wartość akcji 0 zł, a sąd przyjął 1 zł. Natomiast w sprawie II FSK 145/11 podatnik twierdził, że wartość akcji jest niższa od wartości nominalnej, która wynosiła 1 zł. Podkreślić trzeba, że wartość nominalna udziałów może być wyższa niż wartość rynkowa i wtedy przyjęcie stanowiska skarżącego nie będzie dla niego rozwiązaniem korzystniejszym. Równocześnie Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznający tę sprawę nie podziela powyższych poglądów sądów administracyjnych, gdyż w istocie nie zostały one uzasadnione i są sprzeczne z literalnym brzmieniem art. 7 ust. 1 i art. 8 ust. 3 u.p.s.d. 10. Skarżący nie zdołał podważyć ustalonego przez organy podatkowe stanu faktycznego i dowieść, że sąd pierwszej instancji naruszył przepisy postępowania przy ocenie zebranego materiału dowodowego. Przepisy ustawy o podatku od spadków i darowizn jednoznacznie wskazują, że podstawę opodatkowania stanowi wartość rynkowa nabytych rzeczy i praw majątkowych oraz określają zasady ustalania tej wartości. Prawidłowo więc sąd pierwszej instancji zinterpretował te przepisy i właściwie zastosował. 11. W tym stanie sprawy skargę kasacyjną należało oddalić i orzec o zasądzeniu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego na postawie art. 204 pkt 1, art. 205 § 2, art. 210 § 1 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r., w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 , poz. 1804 ze zm.).