II OSK 1842/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Paweł Miładowski Sędziowie: NSA Małgorzata Masternak-Kubiak (spr.) del. WSA Agnieszka Wilczewska-Rzepecka po rozpoznaniu w dniu 15 lutego 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Kielcach od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 13 kwietnia 2017 r. sygn. akt II SA/Ke 10/17 w sprawie ze skargi S. C. na postanowienie Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Kielcach z dnia [...] grudnia 2016 r. znak: [...] w przedmiocie grzywny w celu przymuszenia 1. uchyla zaskarżony wyrok w punkcie I. i oddala skargę; 2. oddala skargę kasacyjną w pozostałej części; 3. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach wyrokiem z dnia 13 kwietnia 2017 r., sygn. akt II SA/Ke 10/17, uwzględniając skargę S. C., uchylił postanowienie [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w [...] z dnia [...] grudnia 2016 r. znak: [...] oraz utrzymane nim w mocy postanowienie Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w [...] z dnia [...] października 2016 r. znak: [...] w przedmiocie grzywny w celu przymuszenia. Powyższy wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym: Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego w [...] decyzją z dnia [...] kwietnia 2016 roku wydaną na podstawie art. 48 ust. 1 oraz ust. 4 Prawa budowlanego nakazał S. C. wykonanie rozbiórki samowolnie wykonanego budynku gospodarczego na działce o numerze ewidencyjnym [...] znajdującej się w miejscowości[...] gmina[...]. Decyzja ta stała się ostateczna, zaś wystosowane do S. C. upomnienie zobowiązujące go do wykonania rozbiórki samodzielnie wykonanego budynku nie przyniosło skutku, w konsekwencji czego doszło do wszczęcia postępowania egzekucyjnego. Postanowieniem z dnia [...] października 2016 roku Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego w[...], na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2016 r. poz. 599) – dalej: u.p.e.a., nałożył na S C grzywnę w celu przymuszenia z wysokości 38.192,20 zł z jednoczesnym wezwaniem zobowiązanego do wykonania obowiązku określonego w tytule wykonawczym w terminie 21 dni od doręczenia postanowienia oraz pouczeniem, że w przeciwnym razie będzie orzeczone wykonanie zastępcze. Skarżący wniósł zażalenie na powyższe postanowienie, po którego rozpoznaniu [...] Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego w [...] postanowieniem z dnia [...] grudnia 2016 r. znak: [...] utrzymał w mocy postanowienie organu pierwszej instancji. W ocenie organu odwoławczego organ egzekucyjny słusznie w pierwszej kolejności nałożył na zobowiązanego grzywnę w celu przymuszenia, która jest najmniej dolegliwym środkiem egzekucyjnym w przypadku konieczności wyegzekwowania obowiązków wynikających z Prawa budowlanego. Nałożenie zaś w pierwszej kolejności na zobowiązanego środka przymusu w postaci wykonania zastępczego byłoby w okolicznościach niniejszej sprawy bardziej dolegliwe, bowiem wiązałoby się z wysokimi kosztami, związanymi z wyceną robot, wyłonieniem wykonawcy, które w całości obciążałyby zobowiązanego i które zobowiązany musiałby ponieść niezależnie od kosztów wykonania robót budowlanych przez wykonawcę. Jedynym sposobem uniknięcia przez zobowiązanego dalszego prowadzenia postępowania egzekucyjnego jest wykonanie w całości obowiązku nałożonego przez organy nadzoru budowlanego. Nieuiszczenie przez zobowiązanego w terminie grzywny będzie podlegać ściągnięciu w trybie egzekucji należności pieniężnych. W sytuacji uiszczenia grzywny w celu przymuszenia, a niewykonania rozbiórki obiektu budowlanego, organ egzekucyjny zobowiązany będzie do dalszego prowadzenia egzekucji z przejściem na środek egzekucyjny w postaci wykonania zastępczego poprzez wydanie postanowienia o wykonaniu zastępczym obowiązku przez inną osobę za zobowiązanego, na jego koszt i niebezpieczeństwo. Jeżeli natomiast obowiązek zostanie wykonany przez samego zobowiązanego, grzywna uiszczona lub ściągnięta w celu przymuszenia może być w uzasadnionych przypadkach zwrócona w wysokości 75 % lub w całości. S. C. wniósł skargę do WSA w Kielcach na powyższe postanowienie. Powołał się na swoją trudną sytuację materialną. Podniósł, iż ukończył szkołę specjalną w[...], a następnie pracował dorywczo. Jego ojciec nie żyje, a mama przebywa obecnie w szpitalu psychiatrycznym w[...]. Sam utrzymuje się jedynie z renty socjalnej w wysokości 644,63 zł oraz z prac dorywczych, a także pomocy ludzi. Na swojej działce wybudował budynek gospodarczy uzyskując materiały częściowo od ludzi, u których pracował. Budowa ta była związana z wieloma wyrzeczeniami. Kwota grzywny, którą wobec niego orzeczono, jest dla niego niewyobrażalna. Często brakuje mu na chleb. Posiada orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności, który ma charakter trwały, na okoliczność czego dołączył kserokopię orzeczenia o ustaleniu stopnia niepełnosprawności. W odpowiedzi na skargę [...] Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego w [...] wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Na rozprawie przed Sądem pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b P.p.s.a., jak również o uchylenie poprzedzającego go postanowienia organu I instancji, a to z uwagi na naruszenie art. 34 K.p.a. i art. 10 § 1 K.p.a. poprzez zaniechanie zweryfikowania okoliczności, czy skarżący jest osobą zdolną do czynności prawnych, a przez to czy powinien być reprezentowany przed organami przez przedstawiciela ustawowego, co mogło skutkować faktycznym pozbawieniem skarżącego czynnego uczestniczenia w postępowaniu administracyjnym. Jak dalej podniósł, na podstawie osobistych kontaktów ze skarżącym stwierdził, iż nie ma on żadnego rozeznania co do sytuacji, w której się znajduje i stan ten trwał na etapie całego postępowania dotyczącego nielegalnie wybudowanego obiektu. Wywodził z tego, że skarżący nie miał możliwości obrony swoich praw na żadnym etapie postępowania instancyjnego. W motywach wskazanego na wstępie wyroku uwzględniającego skargę Sąd pierwszej instancji stwierdził, że organy obu instancji nie dość wnikliwie zajęły się kwestią oceny tego, który ze środków egzekucyjnych będzie mniej uciążliwy dla zobowiązanego. Organ drugiej instancji zawarł w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia jedynie ogólne uwagi co do tego, że grzywna w celu przymuszenia będzie dla zobowiązanego mniej uciążliwa niż wykonanie zastępcze, a to ze względu na fakt, iż w przypadku wykonania zastępczego skarżący musiałby ponieść – niezależnie od kosztów wykonania robót budowlanych przez wykonawcę – także koszty związane z wyceną robot czy wyłonieniem wykonawcy, zaś w przypadku uiszczenia lub ściągnięcia grzywny może ona być w uzasadnionych przypadkach zwrócona w wysokości 75 % lub w całości. Co do zasady grzywna w celu przymuszenia stanowi środek o mniejszej dolegliwości niż wykonanie zastępcze. Organ powinien jednakże porównać wysokość grzywny w celu przymuszenia z kosztami wykonania zastępczego, nie ma bowiem podstaw, aby przesądzać a priori o wyższym koszcie wykonania zastępczego. Następnie Sąd pierwszej instancji stwierdził, że na etapie postępowania sądowego ujawniły się istotne okoliczności, które mogą mieć ważkie znaczenie dla oceny przesłanek z art. 7 § 2 u.p.e.a. w tym właśnie kontekście. Otóż, jak oświadczył pełnomocnik skarżącego, ustanowiony przed Sądem w ramach przyznanego prawa pomocy, na podstawie osobistych kontaktów ze skarżącym stwierdził, iż nie ma on żadnego rozeznania co do sytuacji, w której się znajduje i stan ten trwał na etapie całego postępowania dotyczącego nielegalnie wybudowanego obiektu. Okoliczności te mogą znaleźć potwierdzenie choćby w tym, że skarżący istotnie nie reagował na żadne działania organów w toku postępowania (poza wniesieniem zażalenia i dość lakonicznej skargi do Sądu), jak i w tym, że – jak wynika z treści skargi – skarżący ukończył szkołę specjalną, jak również posiada orzeczony stopień niepełnosprawności, datowany – co wynika z dołączonej kserokopii orzeczenia – od dzieciństwa. W tej sytuacji trudno się spodziewać, by skarżący wykonał obowiązek rozbiórki przedmiotowego obiektu pod wpływem nałożenia na niego grzywny, która zresztą de facto jest w jego sytuacji grzywną bardzo wysoką. Za prawdopodobną wypada więc uznać sytuację, że pomimo uiszczenia (czy też wyegzekwowania) nałożonej grzywny, w dalszej kolejności tak czy inaczej dojdzie do wykonania zastępczego. Organy winny zatem także w tym kontekście rozważyć celowość zastosowania środka egzekucyjnego, jaki należy nałożyć w pierwszej kolejności. Powyższe rozważania dowodzą w ocenie Sądu o braku dokładnego wyjaśnienia okoliczności sprawy, i to zarówno przez organ pierwszej jak i drugiej instancji. Tym samym podjęte w niniejszej sprawie rozstrzygnięcia naruszają przepisy art. 7, art. 8, art. 9, art. 11, art. 77 § 1, art. 80 K.p.a. oraz art. 107 § 3 K.p.a. Według Sądu pierwszej instancji organy powinny podjąć czynności w celu wyjaśnienia kwestii zdolności skarżącego do samodzielnego występowania w postępowaniu w kontekście zwłaszcza treści art. 30 § 2 K.p.a. i art. 34 § 1 K.p.a., jak również, w razie ustalenia, że skarżący istotnie nie posiada (lub nie posiada pełnej) zdolności do czynności prawnych, w celu zapewnienia stronie czynnego udziału w postępowaniu (art. 10 § 1 K.p.a.). Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł [...] Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego w[...] , zaskarżając go w całości i domagając się jego uchylenia oraz przekazania sprawy WSA w Kielcach do ponownego rozpoznania, ewentualnie jego uchylenia i oddalenia skargi, a także zasądzenia kosztów postępowania według norm przepisanych. Skarżący organ, na podstawie art.174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz 1369, z późn. zm.) - P.p.s.a., zarzucił naruszenie naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w związku art. 7 § 2 u.p.e.a. poprzez przyjęcie przez Sąd, iż organ egzekwując obowiązek dotyczący rozbiórki obiektu niewłaściwie zastosował środek egzekucyjny w postaci grzywny w celu przymuszenia, gdyż mniej uciążliwym środkiem jest wykonanie zastępcze, podczas gdy jedynie grzywna w celu przymuszenia jest dolegliwością o charakterze zwrotnym, a niewniesiona i nieściągnięta podlega umorzeniu; - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w związku z art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 K.p.a. poprzez przyjęcie przez Sąd, iż organ nie ocenił prawidłowo sytuacji osobistej i materialnej zobowiązanego, która w okolicznościach sprawy ma znaczenie, podczas gdy nie mamy do czynienia z osobą ubezwłasnowolnioną, wysokość grzywny liczona jest według wzoru, zaś zastosowany środek egzekucyjny w pełni uwzględnia sytuację materialną zobowiązanego. - - Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: - Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy. Stosownie do treści art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Podstawy te determinują kierunek postępowania Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zasadne jest twierdzenie skarżącego kasacyjnie organu, że w realiach rozpoznawanej sprawy mniej uciążliwym środkiem egzekucyjnym dla dłużnika będzie grzywna w celu przymuszenia. Usprawiedliwiony jest zatem zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7 § 2 u.p.e.a. Jak przyjmuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, co do zasady, grzywna w celu przymuszenia zwłaszcza wymierzana w sprawach z zakresu Prawa budowlanego jest środkiem mniej uciążliwym aniżeli wykonanie zastępcze (por. wyrok NSA z dnia 18 stycznia 2017 r., II OSK 1029/15, [w:] CBOSA). Zwrócić należy bowiem uwagę, że jak wynika z treści art. 125 § 1 i art. 126 u.p.e.a. od zobowiązanego zależy, czy wykona nałożony obowiązek, a w konsekwencji, czy poniesie koszty wymierzonej grzywny. Przepisy te wskazują bowiem, że w sytuacji wykonania obowiązku określonego w tytule wykonawczym, nałożone, a nieuiszczone lub nieściągnięte grzywny w celu przymuszenia podlegają umorzeniu. Taka sytuacja, zwolnienie z zobowiązania finansowego, którym niewątpliwie jest obowiązek uiszczenia grzywny, nie zaistnieje w sytuacji zarządzenia w stosunku do dłużnika wykonania zastępczego, co już samo przez się wskazuje, że ten drugi środek egzekucyjny wiązałby się ze znacznie większą dolegliwością dla skarżącego. Nie może bowiem ujść uwadze, że wykonanie zastępcze polega na wykonaniu nałożonego obowiązku przez inną osobę, na zlecenie organu egzekucyjnego i na koszt zobowiązanego. Skarżący zostałby zatem obciążony kosztami wynagrodzenia wykonawcy wyłonionego w drodze przetargu, a koszt ten z pewnością byłby większy niż dobrowolne wykonanie obowiązku. Z tych względów wybór środka egzekucyjnego w postaci grzywny w celu przymuszenia należało uznać za wybór środka mniej uciążliwego, a zatem wybór spełnia wymogi określone w art. 7 § 2 u.p.e.a. Nie może także ujść uwadze, że powyższe stanowisko, co do roli grzywny w celu przymuszenia w postępowaniu egzekucyjnym w administracji, wynika również z systematyki omawianej ustawy. Jej art. 122 § 2 stanowi bowiem, że postanowienie o nałożeniu grzywny powinno zawierać m.in. wezwanie do wykonania obowiązku określonego w tytule wykonawczym w terminie wskazanym w postanowieniu, z zagrożeniem, że w razie niewykonania obowiązku w terminie będą nakładane dalsze grzywny w tej samej lub wyższej kwocie, a w przypadku obowiązku wynikającego z przepisów prawa budowlanego lub z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy będzie orzeczone wykonanie zastępcze (pkt 2). Powyższe wskazuje, że ustawodawca uznał ten właśnie środek egzekucyjny za mniej uciążliwy niż wykonanie zastępcze, skoro wskazał, że dopiero po bezskutecznym upływie terminu wskazanym w tym postanowieniu będą nakładane dalsze grzywny lub zarządzone wykonanie zastępcze. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się, że zasadniczo w pierwszej kolejności należy stosować grzywnę w celu przymuszenia. Odwrotna sytuacja, w której jako pierwsze znajdzie zastosowanie wykonanie zastępcze powinna mieć miejsce wyjątkowo, kiedy to np. grzywna w celu przymuszenia z jakichś oczywistych względów nie może doprowadzić do wykonania obowiązku przez zobowiązanego (tak m.in. P. Przybysz, Postępowanie egzekucyjne w administracji. Komentarz, Warszawa 2008, s. 403; zob. także motywy do wyroków NSA: z dnia 21 lutego 2012 r., sygn. akt II OSK 2315/10, LEX nr 1138139; z dnia 10 lipca 2012 r., sygn. akt II OSK 518/11, LEX nr 1252096; z dnia 26 września 2011 r., sygn. akt II OSK 1387/10, LEX nr 1151859). Z taką sytuacją nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Brak jest bowiem oczywistych względów, które miałyby świadczyć, że grzywna nie doprowadzi do wykonania obowiązku. Za takie względy nie może być uznana sytuacja osobista i majątkowa zobowiązanego. Nadto wskazać należy, że spośród przewidzianych ustawą środków egzekucyjnych stosować należy ten, który w możliwie najmniejszym stopniu ingerował będzie w prawa i wolności zobowiązanego (por. wyrok NSA z dnia 17 kwietnia 2012 r., sygn. akt II OSK 179/11, LEX nr 1410753). Niewątpliwie takim środkiem jest grzywna w celu przymuszenia, skoro wykonanie zastępcze wiązałoby się z koniecznością wykonania robót budowlanych przez podmiot nie posiadający co do zasady prawa do dysponowania nieruchomością na cele budowlane. Zasadnie wywiódł skarżący kasacyjnie organ, że grzywna w celu przymuszenia nie jest karą, lecz formą nacisku mającą na celu skłonienie zobowiązanego poprzez dolegliwość finansową do określonego zachowania się. Szerokie możliwości uniknięcia jej zapłaty lub zwrotu zapłaconej kwoty czynią z tego środka egzekucyjnego mniej uciążliwy od wykonania zastępczego. Rację ma organ administracji także co do tego, że ani sytuacja finansowa dłużnika, ani jego sytuacja rodzinna i życiowa nie ma wpływu na fakt nałożenia grzywny ani jej wysokość. Grzywna musi stanowić bowiem pewne zagrożenie finansowe, bo tylko w takiej sytuacji spełni swoją rolę, to jest rolę ekonomicznego zagrożenia, które niejako zmotywuje do wykonania zobowiązania. Należy też wskazać, że nałożona grzywna w celu przymuszenia została wyliczona według dyrektyw określonych w art. 121 § 5 u.p.e.a., zgodnie z którym wysokość grzywny, jeżeli dotyczy obowiązków wynikających z przepisów Prawa budowlanego, w przypadku rozbiórki budynku lub jego części, stanowi iloczyn powierzchni zabudowy budynku lub jego części, objętego nakazem przymusowej rozbiórki, i 1/5 ceny 1 m2 powierzchni użytkowej budynku mieszkalnego, ogłoszonej przez Prezesa GUS na podstawie odrębnych przepisów do obliczania premii gwarancyjnej dla posiadaczy oszczędnościowych książeczek mieszkaniowych. Usprawiedliwiony okazał się także drugi z zarzutów skargi kasacyjnej, a dotyczący naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. Przy orzekaniu organy obu instancji zadośćuczyniły zasadom wskazanym w art. 7 i art. 8 K.p.a., albowiem podjęły wszystkie niezbędne czynności do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy oraz prowadziły postępowanie w sposób budzący zaufanie do organów władzy. W sprawie został zebrany i rozpatrzony w sposób wyczerpujący cały materiał dowodowy, który został następnie oceniony zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów (art. 77 § 1 w związku z art. 80 K.p.a.), a uzasadnienia zaskarżonych rozstrzygnięć spełniają wymagania określone w art. 107 § 3 K.p.a. W świetle powyższego nie można zgodzić się z wywodem Sądu pierwszej instancji, że organy egzekucyjne w niewystarczający sposób odniosły się do sytuacji materialnej obowiązanego. Należy wskazać, że przepisy prawa nie pozwalają na odstąpienie od egzekwowania obowiązku rozbiórki budynku lub jego części ze względu na sytuację osobistą czy majątkową zobowiązanego. Z danych zebranych w sprawie wynika, że S. C. utrzymuje się z renty socjalnej w wysokości 644,63 zł, a także prac dorywczych, ponadto korzysta z pomocy innych osób. Ukończył szkołę specjalną i posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Powyższe nie świadczy jednak o niemożności działania w postępowaniu administracyjnym, czy braku rozeznania co do sytuacji i nałożonych na skarżącego obowiązków. Skarżący nie jest osobą ubezwłasnowolnioną, a ustanowiony dla niego pełnomocnik z urzędu nie podnosił, aby wobec S. C. orzeczono ubezwłasnowolnienie, bądź aby toczyło się postępowanie w tym przedmiocie. Tylko bowiem prawomocne orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu może stanowić podstawę do uznania, że skarżący nie ma zdolności do czynności prawnych bądź ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych, co w konsekwencji prowadziłoby do konieczności podejmowania czynności procesowych przez przedstawiciela ustawowego. Zobowiązany S. C. w toku postępowania składał w terminie środki zaskarżenia, tj. zażalenie i skargę do sądu administracyjnego, a także wniosek o przyznanie prawa pomocy, przedstawiając spójną argumentację mającą w jego ocenie prowadzić do uchylenia postanowień o nałożeniu grzywny w celu przymuszenia, a także zwolnienia go od kosztów i przyznania mu pełnomocnika z urzędu. Przedstawione przez pełnomocnika skarżącego oświadczenie na rozprawie przed Sądem pierwszej instancji nie jest wystarczające do uznania, aby konieczne było powtórzenie postępowania w celu zastosowania art. 34 K.p.a. Nie zmienia to oczywiście faktu, że postępowanie egzekucyjne nie jest zakończone i w razie przedstawienia przed organem egzekucyjnym na dalszych etapach tego postępowania orzeczenia sądowego, które będzie świadczyło o utracie przez zobowiązanego zdolności do czynności prawnych (chociażby częściowej), to wówczas aktualna stanie się konieczność zastosowania art. 34 K.p.a. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna znajduje usprawiedliwione podstawy. Jednocześnie, zdaniem Sądu, w tym zakresie istota sprawy została należycie wyjaśniona, co uprawniało do rozpoznania skargi i uznania, że należało ją oddalić, na podstawie art. 188 w zw. z art. 151 P.p.s.a. Zaskarżone do Sądu pierwszej instancji postanowienie odpowiada bowiem prawu. Zasadność podstaw kasacyjnych mogła prowadzić jedynie do uchylenia zaskarżonego wyroku w punkcie I. Pozostała część rozstrzygnięcia dotyczy przyznania wynagrodzenia pełnomocnikowi S. C. ustanowionemu z urzędu. Wynagrodzenie to zostało przyznane na podstawie art. § 2 pkt 1, § 4 ust. 1, § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c oraz § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2016 r. poz. 1714), w związku z art. 250 P.p.s.a. Wynagrodzenie dla pełnomocnika z urzędu przyznawane jest przed wojewódzkie sądy administracyjne niezależnie od wyniku sprawy. Z uwagi na sytuację osobistą i majątkową S. C. NSA uznał, że w sprawie zaistniał szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w art. 207 § 2 P.p.s.a. i orzekł o odstąpieniu od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości. ----------------------- 8