II GZ 606/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Cezary Pryca po rozpoznaniu w dniu 29 sierpnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia [A.] Sp. z o.o. w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 czerwca 2017 r. sygn. akt VIII SA/Wa 1064/16 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi [A.] Sp. z o.o. w W. na decyzję Dyrektora Mazowieckiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Warszawie z dnia [...] maja 2014 r., nr [...] w przedmiocie płatności z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 23 czerwca 2017 r., sygn. akt VIII SA/Wa 1064/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił [A.] Sp. z o.o. w W. przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi [A.] Sp. z o.o. w W. na decyzję Dyrektora Mazowieckiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] maja 2014 r., nr [...] w przedmiocie płatności z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania na 2012 rok. Sąd I instancji uzasadniając swoje rozstrzygnięcie w sprawie wskazał, że w uzasadnieniu wniosku spółka podała, że aktualnie poza obsługą korespondencji nie prowadzi żadnej innej działalności, prowadzone są działania mające na celu sprzedaż gospodarstwa w całości lub w części. Koszty korespondencji ponosi jej prezes z własnych środków. Konta bankowe spółki zostały zajęte przez urząd skarbowy. Trudno jej się utrzymać jedynie z przychodu z prowadzonego gospodarstwa. W części wniosku obejmującej majątek i dochody spółka wskazała, że jej kapitał zakładowy ma wartość ujemną (-540.125,11 zł), wartość środków trwałych według bilansu za ostatni rok wynosi 7.794.375,94 zł, a za ostatni rok obrotowy odnotowała stratę w wysokości (-) 125.704,30 zł. Stan środków na rachunku bankowym wynosi "0". Do wniosku spółka załączyła listę blokad środków na rachunku bankowym, prowadzonym przez Bank [...] w B., obejmującą łączną kwotę 189.305,06 zł (ostatnia blokada z dnia [...] kwietnia 2017 r.). Dołączyła także dokumenty: bilans za 2016 r. przedstawiający aktywa i pasywa, rachunek zysków i strat za 2016 r., historię operacji z Banku. Jednocześnie skarżąca oświadczyła, że otrzymała zwrot podatku akcyzowego w wysokości 2.000 zł. Postanowieniem z 20 maja 2017 r., sygn. akt VIII SA/Wa 1064/16 starszy referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W sprzeciwie od powyższego postanowienia skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez jego uchylenie i orzeczenie o przyznaniu Spółce prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, iż miał na uwadze, że rozpoznanie wniosku o prawo pomocy polega na porównaniu stanu majątkowego posiadania wnioskującej strony z wysokością ciążących na niej kosztów sądowych. W rozpoznawanej sprawie jest to wydatek w wysokości 100 zł, na który składa się wpis sądowy od skargi kasacyjnej. Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego nie zachodzą przesłanki przemawiające za uwzględnieniem wniosku strony o przyznanie prawa pomocy. Spółka jest bowiem podmiotem prowadzącym działalność gospodarczą, posiada majątek znacznej wartości, nie znajduje się w stanie upadłości czy likwidacji. Według oświadczeń złożonych na formularzu PPPr – posiada majątek trwały o wartości 7.705.605,65 zł i w roku 2016 odnotowała stratę w wysokości -125.794,30 zł. Jednocześnie Sąd zauważył, iż Spółka składając w sprawie pierwszy wniosek o przyznanie prawa pomocy wykazała, iż posiada majątek trwały o wartości 7.794.375,94 zł i w roku 2016 osiągnęła zysk w wysokości 67.726,80 zł. Z przedłożonych przez Spółkę dokumentów finansowych w postaci bilansu za 2016 rok wynika zdaniem WSA z kolei, że Spółka wypracowała w roku 2016 wyższe przychody netto ze sprzedaży – 57.883,50 zł w stosunku do analogicznych przychodów z roku 2015 – 31.221,71 zł, jak również wyższe przychody finansowe – 15.448,14 zł w stosunku do roku poprzedniego – 338,96 zł. Sąd I instancji wskazał, przy tym, iż z oświadczenia złożonego przez Spółkę wynika także, iż otrzymała zwrot podatku akcyzowego w wysokości 2000 zł. WSA wskazał przy tym, że z urzędu należało wziąć pod uwagę informacje ujawnione w toku innych postępowań o prawo pomocy zainicjowanych przez Spółkę, zgodnie z którymi: w roku 2015 uzyskała dofinansowanie ze środków pochodzących z budżetu Unii Europejskiej w ramach działania "Modernizacja gospodarstw rolnych" w wysokości 288.000,00 zł (vide: postanowienie WSA w Warszawie z dnia 3 sierpnia 2016 r. o sygn. akt V SA/Wa 157/16), otrzymała kredyt kupiecki oraz dofinansowanie od swojego wspólnika w kwocie łącznie 83.208 zł (vide: postanowienie WSA w Warszawie z dnia 8 grudnia 2016 r. o sygn. akt III SA/Wa 2830/16). Sąd I instancji podniósł, że spółka osiągała znaczne zyski. Ponadto posiada ona majątek o wartości znacznie przekraczającej wysokości wpisu sądowego w sprawie, co zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych stanowi już podstawę do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienia NSA: z dnia 19 listopada 2004 r. o sygn. akt FZ 463/04; z dnia 15 marca 2012 r. o sygn. akt II GZ 89/12; orzeczenia dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl). WSA zauważył, że w przy ocenie przesłanek udzielenia prawa pomocy uwzględnić należy wartość nieruchomości i możliwości pozyskiwania z nich pożytków (por. postanowienie NSA z dnia 14 maja 2015 r. o sygn. akt I FZ 67/15). W końcu prawo pomocy może być przyznane wyłącznie wówczas gdy wnioskująca strona nie posiada dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, nie zaś w sytuacji, gdy środki takie wprawdzie posiada, jednakże przeznacza je na pokrycie innych wydatków czy zobowiązań. Odnosząc się do podnoszonych przez spółkę trudności finansowych, Sąd I instancji wskazał, że osoba prawna oraz inna jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. postanowienie NSA z 29 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 191/11), a zobowiązania skarżącej związane z prowadzeniem działalności gospodarczej nie mogą korzystać z pierwszeństwa przed należnościami względem Skarbu Państwa, wynikającymi z udziału w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Z kolei w postanowieniu z 4 września 2014 r. o sygn. akt V SAB/Wa 5/14, WSA w Warszawie wskazał, iż celem działalności gospodarczej jest osiągnięcie zysku. Jeżeli więc przedsiębiorca prowadzi działalność gospodarczą, to mu się ona opłaca, nawet jeśli przejściowo ma pewne kłopoty finansowe. W przeciwnym wypadku racjonalnym działaniem byłaby likwidacja działalności. Jeżeli natomiast przedsiębiorca faktycznie działalności nie prowadzi, lecz jej nie likwiduje i nie wniósł o ogłoszenie upadłości, to nie ma podstaw do finansowania takiego przedsiębiorcy przez zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd I instancji w całości podzielił powyżej przytoczone rozważania i stwierdził m. in., że skarżąca w toku prowadzonego postępowania o przyznanie prawa pomocy nie wykazała, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, a tym samym brak jest więc podstaw dla pozytywnego załatwienia wniosku. Sąd I instancji stwierdził przy tym, że przedsiębiorca w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Planując bądź występując na drogę sądową, powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, bądź z bieżącej działalności lub ze zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Skoro normalnym następstwem wykonywania działalności gospodarczej jest prowadzenie spraw sądowych, koszty sądowe powinny być traktowane jako koszt bieżącego funkcjonowania firmy i spełnione przed innymi świadczeniami. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła [A.] Sp. z o.o. w W. wnosząc o zmianę skarżonego postanowienia i orzeczenie o przyznaniu prawa pomocy. W uzasadnieniu zażalenia podniesiono, że Sąd I instancji błędnie wskazał, że sama relacja nieznacznych kwot wpisu i wielkości majątku spółki przesądza o oddaleniu wniosków o zwolnienie, jak i że - co do zasady - bezwzględnie na spółce ciąży obowiązek zgromadzenia funduszy przez wszelkie możliwe działania na pokrycie opłat sądowych. W praktyce gospodarczej nie jest to możliwe w sytuacji prowadzenia wobec spółki egzekucji i prawnych obowiązków priorytetu zaspokojenia dochodzonych w egzekucji roszczeń. Zdaniem skarżącej Sąd pominął w ogóle analizę specyficznych sytuacji prawnej i faktycznej umożliwiających wykorzystanie majątku spółki poprzez jego zbycie na opłatę wpisu. Spółka nie posiada środków finansowych na poniesienie opłaty ani w kasie spółki, ani na rachunku bankowym, który jest w drodze egzekucji administracyjnej celem zabezpieczenia ewentualnych przyszłych roszczeń urzędu skarbowego. Spółka posiada co prawda majątek w postaci nieruchomości lokalowych zabezpieczonych hipotecznie oraz nieruchomości rolnych oraz innych środków trwałych tj. maszyn rolniczych. Maszyny rolnicze zostały nabyte z pomocą finansową ARiMR, nie mogą być zbyte w terminie 5 lat. Jako dowód w sprawie skarżąca złożyła umowę z ARiMR o dofinansowania zakupu środków trwałych ze środków UE, bilans i rachunek wyników spółki za okres do [...] kwietnia 2016 r. oraz w układzie porównawczym za 2016 rok, wyciąg z rachunku bankowego spółki za okres od [...] grudnia 2016 r. do dnia złożenia zażalenia, potwierdzenia zajęcia egzekucyjnego środków na ww. rachunku celem zabezpieczenia, decyzję o odmowie wyrażenia zgody na zbycie nieruchomości wydaną przez pełnomocnika Prezesa Kierownika Filii ANR w S., zawiadomienie z Filii ANR w K. o przedłużeniu postępowania w sprawie wydania decyzji w przedmiocie zgody na zbycie nieruchomości, wydruków treści ksiąg wieczystych [...] i [...] z odpisem z pełnego odpisu z rejestru przedsiębiorców potwierdzającym przejęcie w drodze fuzji spółki [B.] sp. z o.o. w F. wpisanej w wymienionych księgach jako właściciel nieruchomości lokalowych. Zgodnie z przedstawionym bilansem wskaźnik bieżącej płynności powodowej spółki (stosunek majątku obrotowego do zobowiązań bieżących) wynosi tj. 0,19, a więc rażąco odbiega od wymaganego minimum - 1,20. Powyższe zdaniem skarżącej spółki potwierdza, że jest podmiotem mającym zasadnicze problemy z płynnością finansową w stopniu uzasadniającym zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Na wstępie Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że sprawa sądowoadministracyjna, w której został złożony przedmiotowy wniosek o przyznanie prawa pomocy została wszczęta przed datą wejścia w życie nowelizacji ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. − Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej: p.p.s.a.), wprowadzonej ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. poz. 658; dalej ustawa nowelizująca), na mocy której został zmieniony m.in. art. 260 p.p.s.a. Mając na uwadze tę okoliczność oraz treść art. 2 ustawy nowelizującej, przyjąć należy, że w stosunku do wniosku strony o przyznanie prawa pomocy w tej sprawie zastosowanie znajdował art. 260 p.p.s.a. w brzmieniu dotychczasowym (sprzed nowelizacji). Oznacza to, że po wniesieniu przez stronę sprzeciwu postanowienie referendarza sądowego, którego sprzeciw ten dotyczył utraciło moc, zaś wniosek o przyznanie prawa pomocy podlegał rozpoznaniu przez Sąd pierwszej instancji na posiedzeniu niejawnym, a od wydanego przez ten Sąd orzeczenia stronie przysługiwało zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Zatem to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, a rozstrzygnięcie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Sąd I instancji rozpoznając wniosek o prawo pomocy i porównując stan majątkowy spółki z wysokością ciążących na niej kosztów sądowych zasadnie stwierdził, że skarżąca spółka nie wykazała, że spełnia przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy w żądanym zakresie. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd I instancji szczegółowo zbadał sytuację materialną strony. Porównał przy tym wysokość kosztów sądowych, które na obecnym etapie musi ponieść skarżąca Spółka z jej możliwościami finansowymi. Analizując sytuację majątkową Spółki, Sąd I instancji zasadnie ocenił, że dysponuje ona znacznymi środkami, więc nie zasługuje na przyznanie jej prawa pomocy. Z przedstawionych przez spółkę dokumentów wynika, że posiada majątek trwały o wartości 7.705.605,65 zł i w roku 2016 odnotowała stratę w wysokości -125.794,30 zł. Jednocześnie w pierwszym wniosku o przyznanie prawa pomocy – jak słusznie zauważył Sąd I instancji - Spółka wykazała, iż posiada majątek trwały o wartości 7.794.375,94 zł i w roku 2016 osiągnęła zysk w wysokości 67.726,80 zł. Z przedłożonych przez Spółkę dokumentów finansowych w postaci bilansu za 2016 rok wynika z kolei, że Spółka wypracowała w roku 2016 wyższe przychody netto ze sprzedaży – 57.883,50 zł w stosunku do analogicznych przychodów z roku 2015 – 31.221,71 zł, jak również wyższe przychody finansowe – 15.448,14 zł w stosunku do roku poprzedniego – 338,96 zł. Z oświadczenia złożonego przez Spółkę wynika także, iż otrzymała zwrot podatku akcyzowego w wysokości 2000 zł. Sąd I instancji trafnie również podniósł, że z urzędu należało wziąć pod uwagę informacje ujawnione w toku innych postępowań o prawo pomocy zainicjowanych przez Spółkę, zgodnie z którymi: w roku 2015 uzyskała dofinansowanie ze środków pochodzących z budżetu Unii Europejskiej w ramach działania "Modernizacja gospodarstw rolnych" w wysokości 288.000,00 zł (vide: postanowienie WSA w Warszawie z dnia 3 sierpnia 2016 r. o sygn. akt V SA/Wa 157/16), otrzymała kredyt kupiecki oraz dofinansowanie od swojego wspólnika w kwocie łącznie 83.208 zł (vide: postanowienie WSA w Warszawie z dnia 8 grudnia 2016 r. o sygn. akt III SA/Wa 2830/16). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przez Sąd I instancji ocena przesłanek przyznania praw pomocy jest prawidłowa. Jak wynika z treści zaskarżonego uzasadnienia Sąd I instancji wziął pod uwagę załączone do wniosku dokumenty: bilans (aktywa i pasywa) za 2016 r., rachunek zysków i strat do [...] grudnia 2016 r., wyciąg z Banku [...] w B., a także listę blokad środków Banku [...] w B., zasadnie przyjmując, że skarżąca spółka nie wykazała braku możliwości pokrycia kosztów postępowania. Wraz z zależeniem skarżąca spółka ponownie przesłała dokumenty – znane już Sądowi I instancji – bilans (aktywa i pasywa) za rok 2016, dodatkowo z uwzględnieniem okresu na koniec kwietnia 2017 r., rachunek zysków i strat (wariant porównawczy), listę blokad środków Banku [...] w B., oraz wyciąg z rachunku Banku [...] w B. Dodatkowo skarżąca złożyła potwierdzenie zajęcia egzekucyjnego środków na rachunku celem zabezpieczenia. Podzielając stanowisko Sądu I instancji, należy dodać, że przedstawione dokumenty nie wykazały zaistnienia po stronie spółki przesłanek uzasadniających udzielenie pomocy z budżetu państwa w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Fakt zajęcia konta bankowego w postępowaniu zabezpieczającym nie przemawia za zwolnieniem od kosztów sądowych, nie jest on bowiem tożsamy z trudną sytuacją finansową spółki, która przemawiałaby za przyznaniem prawa pomocy spółce. Okoliczności tej nie zmienia również załączony do zażalenia aktualny wyciąg z konta bankowego spółki, z którego wynika, że na rachunku bankowym spółki widnieje wpłata w wysokości 4500 zł dokonana przez jej kontrahenta tytułem "za czynsz dzierżawny za 2016 r.", przekraczająca kwotę wpisu. Trafne jest również stanowisko Sądu I instancji, że osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych. Musi ona bowiem wykazać, że nie ma ich, mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (v. postanowienie NSA z 29 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 191/11). Uwzględniając powyższą argumentację należy podkreślić, że zestawienie stanu majątkowego spółki z kwotą 100 zł tytułem wpisu od skargi kasacyjnej pozwalało na przyjęcie założenia, iż koszty te nie przekraczają możliwości płatniczych skarżącej spółki. W odniesieniu do zebranego w aktach materiału wskazać należało, że skarżąca spółka nie wykazała zaistnienia po jej stronie przesłanek uzasadniających udzielenie pomocy z budżetu państwa, wobec powyższego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zasadnie odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji orzeczenia.