II FSK 3436/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Dumas (sprawozdawca), Sędzia NSA Andrzej Jagiełło, Sędzia WSA (del.) Agnieszka Krawczyk, Protokolant Justyna Papiernik, po rozpoznaniu w dniu 9 października 2019 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej I. sp. z o.o. z siedzibą w S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 20 lipca 2017 r. sygn. akt I SA/Rz 265/17 w sprawie ze skargi I. sp. z o.o. z siedzibą w S. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Rzeszowie z dnia 27 lutego 2017 r. nr [...] w przedmiocie określenia wysokości nieprzekazanej kwoty zajętej wierzytelności 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od I. sp. z o.o. z siedzibą w S. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Rzeszowie kwotę: 480 (słownie: czterysta osiemdziesiąt ) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wyrokiem z 20 lipca 2017 r., sygn. akt I SA/Rz 265/17, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie oddalił skargę I.Sp. z o. o. w S. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Rzeszowie z dnia 27 lutego 2017 r. w przedmiocie określenia wysokości nieprzekazanej przez dłużnika zajętej wierzytelności. W skardze kasacyjnej wywiedzionej od ww. wyroku spółka wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Rzeszowie oraz zasądzenie od organu na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania przed sądami obu instancji, w tym kosztów zastępstwa procesowego radcy prawnego, według norm przepisanych, zarzucając: 1) naruszenie przepisów prawa, tj. art. 91 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jednolity: Dz.U. z 2016 r., poz. 599, dalej również: "u.p.e.a."), poprzez błędne niezastosowanie tego przepisu, i tym samym błędne uznanie, że wobec skarżącej istniała podstawa do wszczęcia postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 71b u.p.e.a., mimo tego, że nie spełniły się przesłanki określone w art. 91 u.p.e.a., tj. skarżąca nie uznała wierzytelności wskazanej przez zobowiązanego; 2) tym samym naruszenie przepisów prawa, tj. art. 71b u.p.e.a., poprzez błędne zastosowanie, i tym samym przystąpienie przez organ egzekucyjny do egzekucji zajętej wierzytelności, pomimo braku podstaw prawnych do podjęcia takich czynności oraz braku zaistnienia okoliczności bezpodstawnego uchylania się przez skarżącą od przekazania zajętej wierzytelności; 3) naruszenie przepisów prawa, w tym art. 455 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (tekst jednolity: Dz.U. z 2015 r., poz. 1844, z późń. zm., dalej również: "k.c."), poprzez błędne przyjęcie, że na gruncie przedmiotowej sprawy do zaistnienia przesłanki wymagalności roszczenia z kary umownej skarżąca miała obowiązek wcześniejszego wezwania zobowiązanego do zapłaty należności tytułem kary umownej, pomimo tego, że obowiązek taki nie został określony w umowie łączącej skarżącą ze zobowiązanym, a należności z kar umownych były wymagalne z momentem naruszenia postanowień umownych przez zobowiązanego (bez konieczności odrębnego wzywania o ich zapłatę). W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej kontroli postanowienia w przedmiocie określenia wysokości wierzytelności nieprzekazanej przez dłużnika zajętej wierzytelności. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia organów administracji publicznej stanowił przepis art. 71a § 9 u.p.e.a. Zgodnie z tym przepisem jeżeli dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności albo części wierzytelności organowi egzekucyjnemu, organ ten wydaje postanowienie, w którym określa wysokość nieprzekazanej kwoty. Bezspornym w sprawie jest, iż zobowiązanemu [...] w stosunku do dłużnika zajętej wierzytelności przysługiwała należność z tytułu wykonanych robót budowlanych wynikająca z protokołu odbioru nr 5 z dnia 19 lutego 2016 r. na kwotę 5.000 zł oraz z protokołu odbioru nr 2 z tej samej daty na kwotę 10.200 zł. Z akt sprawy oraz twierdzeń skarżącej wynika, że zobowiązany wystawił z tytułu wykonanych robót dwie faktury, które zostały zaewidencjonowane i podpisane przez skarżącą. W tych okolicznościach sprawy nie sposób zasadnie twierdzić, że sporna wierzytelność nie istnieje i nie jest wymagalna, skoro upłynęły wskazane w fakturach terminy zapłaty. W niniejszej sprawie bezspornym jest, że w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec zobowiązanego organ egzekucyjny wystawił w dniu 15 marca 2016 r. zawiadomienie nr [...] o zajęciu wierzytelności pieniężnych zobowiązanego u dłużnika zajętej wierzytelności z tytułu nieuregulowanych faktur wystawionych przez zobowiązanego, doręczone Skarżącemu w dniu 17 marca 2016 r. W odpowiedzi dłużnik zajętej wierzytelności wskazał, że nie uznaje zajętej wierzytelności i odmawia przekazania wierzytelności organowi egzekucyjnemu, ponieważ zatrzymał powyższa wierzytelność na poczet kary umownej i ogólnych rozliczeń. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji zasadnie przyjął, że skarżąca nie dokonała skutecznego potrącenia owej wierzytelności z wierzytelnością wzajemną, przysługującą z kolei jej w stosunku do zobowiązanego. Zgodnie z art. 67a § 1 u.p.e.a., wierzyciel z mocy samego zajęcia wierzytelności wstępuje w wszelkie prawa i obowiązki zobowiązanego. W związku z tym dłużnik zajętej wierzytelności może uchylić się od przekazania zajętej należności, tylko w tych wypadkach, w których może on się skutecznie uchylić się od wykonania zobowiązania względem swojego wierzyciela. Służące do tego środki prawne to m.in. powołany w niniejszej sprawie zarzut potrącenia. Aby jednak zarzut potrącenia mógł odnieść skutek, muszą być spełnione przesłanki określone w art. 498 § 1 k.c. Zgodnie z tym przepisem, gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. Zajętą wierzytelność stanowi należność z tytułu wykonanych robót budowlanych. Skarżąca przeciwstawia jej swoją wierzytelność z tytułu kar umownych oraz szkód wynikłych z tytułu nierzetelnego wykonania robót budowlanych. Aby w postępowaniu egzekucyjnym mógł nastąpić skutek potracenia określony w art. 498 § 2 k.c., wierzytelność wzajemna musi być istniejąca i wymagalna na dzień zajęcia wierzytelności przez organ egzekucyjny, skutecznego wobec dłużnika zajętej wierzytelności z dniem powiadomienia go o zajęciu w tym wypadku 17 marca 2016 r. Tymczasem jak słusznie podnosi organ Sąd pierwszej instancji, wspierając swoje stanowisko uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 5 listopada 2014 r. sygn. akt III CZP 76/14, wierzytelność z tytułu kary umownej, której termin spełnienia nie został zastrzeżony, staje się wymagalna dopiero po wezwaniu dłużnika do zapłaty. Cytowane przez skarżącą postanowienia umowy o roboty budowlane nr [...], bynajmniej nie stanowią o terminie spełnienia lecz o przesłankach powstania prawa do naliczenia kary umownej. Należy więc przyjąć, że mamy w tym wypadku do czynienia z zobowiązaniem bezterminowym. Stosownie zaś do treści art. 455 k.c. jeżeli termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. Zatem zgodnie z tym przepisem, dłużnik zobowiązania bezterminowego powinien spełnić świadczenie niezwłocznie po wezwaniu przez wierzyciela do wykonania zobowiązania. Tymczasem z akt sprawy wynika, że skarżąca dopiero w dniu 1 września 2016 r. sporządziła wezwanie do zapłaty skierowane do zobowiązanego, w których domagała się zapłaty kwoty 58 556,45 zł na poczet kar umownych oraz 10 947 zł na poczet szkody wyrządzonej nienależytym wykonaniem robót budowlanych Zasadnie zatem przyjął Sąd pierwszej instancji, że Skarżący mimo braku przeszkód prawnych uchylił się od przekazania zajętej wierzytelności. Podstawą do uchylania się przez dłużnika zajętej wierzytelności od przekazania zajętej wierzytelności albo części wierzytelności organowi egzekucyjnemu - w rozumieniu ww. przepisu - mogą być tylko takie okoliczności prawne, które umożliwiają mu skuteczne uchylanie się od wykonania zobowiązania względem wierzyciela (np. zarzut przedawnienia, potrącenia itp.) Użyty w treści art. 71a § 9 u.p.e.a. zwrot normatywny "bezpodstawnie uchyla się" należy interpretować zatem jako przesłankę prawną, a nie faktyczną (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 października 2016 r., II FSK 2831/14 z dnia 16 września 2016 r., II FSK 2287/14, z dnia 21 czerwca 2007 r., I FSK 984/06). Skoro zatem Skarżący - mimo braku jakichkolwiek przeszkód prawnych nie przekazał zajętych przez organ egzekucyjny środków do organu egzekucyjnego, to słusznie przyjął Sąd pierwszej instancji, że wydanie postanowienia, o którym mowa w art. 71a § u.p.e.a. było zasadne. W związku z powyższym podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 71a § 9 ustawy uznać należało za niezasadne. Wskazać należy, że dla zastosowania art. 71 a § 9 u.p.e.a. konieczne jest spełnienie dwóch przesłanek: - zajęcia wierzytelności przysługujących zobowiązanemu – co w niniejszej sprawie bezspornie nastąpiło poprzez zawiadomienie o zajęciu z dnia 15 marca 2016 r., doręczone Skarżącemu w dniu 17 marca 2016 r.,- bezpodstawne uchylanie się dłużnika od przekazania zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 91 u.p.e.a., wskazać należy, że przepis ten upoważnia organ egzekucyjny do zastosowania wobec dłużnika zajętej wierzytelności trybu przewidzianego w art. 71b u.p.e.a. tj. możliwości ściągnięcia zajętej kwoty wierzytelności od dłużnika zajętej wierzytelności w trybie egzekucji administracyjnej, jeżeli uchyla się on od przekazania zajętej wierzytelności, mimo, że została przez niego uznana i jest wymagalna. Chodzi więc o etap wszczęcia postępowania egzekucyjnego przeciwko dotychczasowemu dłużnikowi zajętej wierzytelności, który staje się zobowiązanym, a podstawę do wystawienia tytułu wykonawczego stanowi postanowienie, o którym mowa w art. 71a § 9 u.p.e.a. Przesłanką do wydania takiego postanowienia jest ustalenie w wyniku przeprowadzonej kontroli, że dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od jej przekazania organowi egzekucyjnemu. Słusznie wskazał Sąd pierwszej instancji, że wskazany przepis nie miał w niniejszej sprawie zastosowania, a więc nie mogło dojść do jego naruszenia, zdaniem Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, werbalne zaprzeczenie istnienia zajętej wierzytelności W związku z powyższym należy uznać, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo przyjął, że w sytuacji w której Skarżący nie przekazał zajętej wierzytelności istniały podstawy do wydania postanowienia na podstawie art. 71 a § 9 u.p.e.a. W tym stanie sprawy Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, z późn. zm., dalej "p.p.s.a.") O kosztach orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 p.p.s.a.