IV SA/Po 335/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Jarosz Sędziowie WSA Donata Starosta WSA Józef Maleszewski (spr.) Protokolant st.sekr.sąd. Justyna Hołyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 sierpnia 2017 r. sprawy ze skargi [...] Spółki Akcyjnej z siedzibą w [...] na decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] lutego 2017 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia odszkodowania oddala skargę Decyzją z dnia [...] czerwca 2006 r. nr [...] Wojewoda na podstawie art. 37a ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa Państwowego "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. Nr 84, poz. 948; zwanej dalej "ustawą o komercjalizacji") stwierdził nabycie przez Skarb Państwa, z mocy prawa z dniem 1 czerwca 2003 r. prawa własności gruntu wchodzącego w skład linii kolejowej, położonego w [...] stanowiącego do dnia [...] maja 2003 r. własność K. i S. K.. W decyzji wskazano również, że nabycie przez Skarb Państwa gruntu następuje za odszkodowaniem zgodnie z treścią art. 37a ustawy o komercjalizacji. Pismem z dnia [...] października 2006 r. K. i S. K. zwrócili się do Starosty [...] o ustalenie odszkodowania za ww. nieruchomość. Decyzją z dnia [...] lipca 2007 r. nr [...] Starosta [...] na podstawie art. 104 ustawy z dnia [...] czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.; zwanej dalej "k.p.a.", art. 37a ust. 7, 8 i 9 ustawy o komercjalizacji oraz art. 130 ust. 1 i 2, art. 132 ust. 1a i art. 134 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 ze zm.; zwanej dalej u.g.n.) ustalił na rzecz K. K. odszkodowanie w kwocie [...]zł, a na rzecz M. K. odszkodowanie w kwocie [...]zł za ww. nieruchomość i do wypłaty odszkodowanie zobowiązał [...]"). Starosta stwierdził, że zmarłym S. K. spadek nabyły: żona K. K. w ˝ części i córka M. K. w ˝ części. W wyniku odwołania złożonego przez [...] Wojewoda decyzją z dnia [...] marca 2008 r. nr [...] uchylił decyzję Starosty i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Decyzją z dnia [...] października 2012 r. nr [...] Starosta [...] ustalił na rzecz K. K. i M. K. odszkodowanie za ww. nieruchomość w kwocie [...]zł, jednocześnie zobowiązując [...] do wypłaty ustalonego odszkodowania. W wyniku uwzględnienia odwołania złożonego przez Spółkę Wojewoda decyzją z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...] uchylił decyzję Starosty i odmówił ustalenia odszkodowania za przedmiotową nieruchomość. Wyrokiem z dnia [...] lipca 2013 r. sygn. akt II SA/Po [...] Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uchylił decyzję Wojewody z dnia [...] lutego 2013 r. Sąd uznał, że organ II instancji nie wyjaśnił w uzasadnieniu decyzji, na jakiej podstawie uznał, że [...] S.A. i jej poprzednicy prawni byli posiadaczami samoistnym gruntu w latach 1973-2003, ani nie wyjaśnił, jaka była postawa poprzedników prawnych tej spółki wobec gruntu zajętego pod tory kolejowe. Sąd wskazał na naruszenie przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organ II instancji nie zbadał czy osoba podpisująca odwołanie była prawidłowo umocowana. Na podstawie dowodów znajdujących się w aktach sprawy nie można zaś ustalić w jaki sposób Spółka władała nieruchomością (jak właściciel czy jak posiadacz zależny, względnie użytkownik). Następnie decyzją z dnia [...] lutego 2014 r. Wojewoda uchylił decyzję Starosty [...] z dnia [...] października 2012 r. i przekazał sprawę organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z dnia [...] marca 2015 r. nr [...] Starosta [...] na podstawie art. 104 k.p.a., art. 37a ust. 7, 8 i 9 ustawy o komercjalizacji oraz art. 103 ust. 1 i 2, art. 132 ust. 1a i art. 134 u.g.n. ustalił na rzecz odszkodowanie za przedmiotową nieruchomość: na rzecz K. K. w wysokości [...] zł, na rzecz M. K. w wysokości [...] zł. Jednocześnie Starosta zobowiązał [...] do zapłaty jednorazowo odszkodowania w terminie 14 dni od dnia, w którym decyzja o odszkodowaniu stała się ostateczna. Po rozpatrzeniu odwołania złożonego przez [...] Wojewoda zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z dnia [...] lutego 2017 r. nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymał w mocy decyzję Starosty z dnia [...] marca 2015 r. W ocenie Wojewody decyzja organu I instancji – mimo, że w postępowaniu poprzedzającym jej wydanie dopuszczono się obrazy art. 7 oraz 77 § 1 i 80 k.p.a. (poprzez niedokładne zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego) - odpowiada prawu. Zdaniem Wojewody nie ma bowiem wątpliwości, że przedmiotowa nieruchomość w myśl art. 37a ust. 1 ustawy o komercjalizacji została "wywłaszczona", a zarazem nie ziściła się negatywna przesłanka dla przyznania odszkodowania, określona w zdaniu drugim art. 37a ust. 7 ustawy o komercjalizacji. Wojewoda wyjaśnił, że zgodnie z art. 37a ust. 1 ustawy o komercjalizacji grunty wchodzące w skład linii kolejowych pozostające w dniu [...] lutego 2003 r. we władaniu PKP S.A., niestanowiące własności Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub PKP S.A. stają się z dniem [...] czerwca 2003 r. z mocy prawa własnością Skarbu Państwa za odszkodowaniem, z zastrzeżeniem ust. 7. I tak odszkodowanie będzie ustalane i wypłacane według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, na wniosek dotychczasowego właściciela gruntu, złożony w okresie od dnia [...] czerwca 2003 r. do dnia [...] grudnia 2007 r. Po upływie tego okresu roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje. Roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje również w przypadku, gdy grunt, o którym mowa w ust. 1, pozostawał do dnia [...] maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP S.A. lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat. Odszkodowanie wypłaca [...] S.A. Następnie Wojewoda wyjaśnił, że posiadaczem samoistnym jest osoba, która rzeczą faktycznie włada jak właściciel, przy czym nie można posiadać samoistnie rzeczy, jeżeli posiada się tytuł prawny stanowiący źródło posiadania zależnego. Posiadaczem zależnym rzeczy jest jej: dzierżawca, biorący w używanie, najemca (czyli podmiot mający tytuł obligacyjny), jak i użytkownik, wykonujący uprawnienia wynikające ze służebności osobistej, czy gruntowej (a zatem osoba, której przysługuje ograniczone prawo rzeczowe). Dalej Wojewoda stwierdził, że art. 37a ust. 7 zdanie trzecie ustawy o komercjalizacji formułuje wyjątek od zasady słusznego odszkodowania za wywłaszczenie, unormowanej w art. 21 ust. 2 Konstytucji RP. Negatywną przesłanką dla przyznania odszkodowania może być to, że posiadanie samoistne przez nieprzerwany okres 30 lat przysługiwało spółce [...], a ewentualnie przedsiębiorstwu państwowemu [...], które z kolei w okresie zasady jednolitego funduszu własności państwowej realizowało uprawnienia właścicielskie Skarbu Państwa, a co najwyżej samemu Skarbowi Państwa, nim wskazane przedsiębiorstwo powstało. W art. 37a ust. 7 zdanie trzecie mowa jest bowiem o poprzednikach prawnych spółki [...], lecz w ujęciu organizacyjnym. Wojewoda zaznaczył, że w rozpoznawanej sprawie zapadł prawomocny wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 3 lipca 2013 r., sygn. akt II SA/Po 422/13. W wyroku tym Sąd zobowiązał Wojewodę do ustalenia, czy [...] władała przedmiotową nieruchomością przez okres 30 lat jak właściciel, posiadając ją samoistnie, czy też władała nią jak posiadacz służebności, względnie użytkownik, a zatem posiadacz zależny. Po drugie konieczne jest zbadanie w jakim trybie przedmiotowa kolejka została przejęta przez przedsiębiorstwo państwowe [...] Koleje Państwowe, a ewentualnie czy nie doszło do tego już po odzyskaniu w 1918 r. przez [...] niepodległości, gdy wydano szereg aktów prawnych regulujących zasady funkcjonowania kolei. Następnie Wojewoda stwierdził, że przedmiotowa służebność gruntowa z 1885 r., ustanowiona w celu umożliwienia podmiotowi, który wybudował tory kolejki wąskotorowej, korzystania z gruntów V. K., przetrwała pomimo trzech istotnych zmian stanu prawnego. Żadna z ustaw wprowadzających nie przewidywała bowiem jej eliminacji. Porównując regulacje tytułu 22 Landrechtu pruskiego z regulacjami aktualnie obowiązującego kodeksu cywilnego w zakresie istoty służebności gruntowej stwierdził, że treść powstałego w 1885 r. ograniczonego prawa rzeczowego jest zgodna z art. 285 i nast. Kodeksu cywilnego. Nie jest to zatem prawo, którego powstanie obecnie jest niemożliwe. Ani Landrecht pruski, ani niemiecki kodeks cywilny nie przewidywały instytucji wygaśnięcia z mocy prawa służebności gruntowej ujawnionej w księdze wieczystej prowadzonej dla nieruchomości obciążonej. Taką możliwość wprowadził dopiero art. 128 § 1 prawa rzeczowego i wymagał dla ziszczenia się tego skutku upływu 20 lat jej niewykonywania. W ocenie Wojewody podanie o ustalenie odszkodowanie złożone zostało w terminie, o jakim stanowi art. 37a ust. 7 ustawy o komercjalizacji. Ponadto w ocenie Wojewody przedmiotowa nieruchomość to część dawnego majątku [...], który to majątek obciążony został służebnością gruntową na rzecz gruntu zapisanego w księdze wieczystej [...] (tj. nieruchomości władnącej). O tym, że rzeczona służebność miała charakter gruntowej przesądzają: treść aktu notarialnego z [...] lutego 1885 r., a nadto zarządzenia z [...] października 1885 r. Nie ma w ocenie Wojewody wątpliwości co do tego, że tereny wokół dworca "[...] wąsk.", stanowiące dzisiejsze działki o numerach [...], [...], [...], jak i początkowy fragment torów (na wschód od dawnego dziedzińca fabryki Cukrowni [...] w postaci działki o numerze 20, to fragmenty dawnej nieruchomości władnącej, objętej księgą wieczystą [...]. Wynika to z licznych map, szkiców i wykazów zmian gruntowych. Przedmiotowa służebność została, zgodnie z ówczesnymi przepisami, ujawniona w księdze wieczystej prowadzonej dla gruntów obciążonych [...]. W rezultacie, przyjmując, że w okresie od 1893 r. do 1949 r. nie była ona używana, ponieważ właścicielem nieruchomości władnącej nie były: Powiat [...], a po odrodzeniu się Rzeczpospolitej: Powiat [...] a następnie Powiat [...] (a zatem posiadające samodzielność organizacyjną - jednostki samorządu terytorialnego, będące podmiotami praw i obowiązków, które zarządzały samorządową kolejką dojazdową), nie mogła ona wygasnąć z mocy prawa wskutek nieużywania, gdyż takiej ewentualności nie przewidywał ani Landrecht pruski, ani niemiecki kodeks cywilny. Następnie rzeczone fragmenty dawnej nieruchomości władnącej w 1944 r. nabył Skarb Państwa z mocy art. 32 dekretu o reformie rolnej. Wynika to z przywołanych w uzasadnieniu decyzji zaświadczeń wydanych na podstawie tego dekretu, a którym jako dowodom urzędowym przysługuje domniemanie prawdziwości. Z kolei w 1949 r. kolejka, dotychczas samorządowa, została przejęta przez Skarb Państwa i włączona w struktury istniejącego od 1926 r. przedsiębiorstwa państwowego [...]. Od tego momentu dopiero poprzedniczka prawna spółki [...], w ścisłym rozumieniu, była w stanie w ogóle posiadać obszar odpowiadający dzisiejszej działce numer [...]. Niemniej godzi się zwrócić uwagę na fakt, że przedsiębiorstwo państwowe [...], jakkolwiek było odrębną osobą prawną, to od momentu wejścia w życie Konstytucji PRL, czyli m.in. zasady jednolitego funduszu własności państwowej (art. 8), potwierdzonej przez art. 128 kodeksu cywilnego, była podmiotem korzystającym z ustanowionej w 1885 r. służebności gruntowej. Skoro tereny wokół dworca "[...] wąsk." stanowiły od [...] września 1944 r. (tj. momentu wejścia w życie dekretu o reformie rolnej) własność Skarbu Państwa, to od późniejszego momentu przejęcia [...] przez Skarb Państwa, przedsiębiorstwo państwowe [...] zarządzało, w imieniu Skarbu Państwa, tymi terenami. Tym samym we własnym imieniu wykonywało płynące z prawa własności Skarbu Państwa względem tych gruntów, uprawnienia. Tym uprawnieniem było natomiast posiadanie zależne działki numer [...], w granicach ustalonych służebnością gruntową z 1885 r., ponieważ rzeczone grunty przy dworcu "[...] wąsk." to fragmenty dawnej nieruchomości władnącej. Rzeczona nieruchomość zachowała status nieruchomości władnącej, mimo niewpisania jej w księgę wieczystą z wpisem odzwierciedlającym fakt, iż jest ona nieruchomością władnącą, ponieważ zezwalały na to poszczególne normy intertemporalne: 1) art. 187 ustawy wprowadzającej BGB w zakresie nieruchomości władnącej; 2) art. XXX ustawy wprowadzającej prawo rzeczowe; 3) art. XXXIX ustawy wprowadzającej kodeks cywilny. W rezultacie nie jest możliwe uznanie, że przedsiębiorstwo państwowe [...] posiadało obszar odpowiadający działce numer [...] jak posiadacz samoistny, skoro posiadało grunty Skarbu Państwa (jako zarządca) będące nieruchomością władnącą dla działki numer [...]. Dalej Wojewoda wyjaśnił, że zawarta w 1893 r. między Powiatem [...] i Spółka [...]. umowa wywarła skutki prawne bowiem Landrecht pruski w pierwotnym brzmieniu nie przewidywał dla skuteczności przeniesienia własności, dokonania wpisu w księdze wieczystej. Dopiero nowela z 1872 r. zerwała z tą regułą, wprowadzając pozornie bezwzględną zasadę wpisu, dla skuteczności dokonanych czynności. Zarazem równolegle nie zdecydowano się na wprowadzenie obligatoryjnego obowiązku zakładania ksiąg wieczystych dla gruntów państwowych, samorządowych, czy zajętych przez koleje żelazne. Zdaniem Wojewody to wyłączenie, zawarte w § 2 ordynacji hipotecznej z 1872 r., stanowiło wyłom od zasady, iż nabycie gruntów przez jednostkę samorządu terytorialnego, pod tereny kolei żelaznej, wymaga także założenia nowej księgi wieczystej. Tym samym w ocenie Wojewody ów wpis nie był wymagany, zaś P. W. odstąpił od założenia księgi wieczystej dla terenów, które wykupił od Cukrowni [...]. Ewentualnie było to przeoczenie, którego nie sposób po upływie ponad 100 lat wytłumaczyć. Ubocznie Wojewoda wskazał, że o tym, iż mogły mieć miejsce skuteczne czynności prawne mające na celu przeniesienie prawa własności, bez dopełnienia obowiązku dokonania stosownego wpisu i założenia księgi wieczystej, świadczy treść art. 127 ustawy wprowadzającej BGB. Powołany przepis przewiduje bowiem, iż nowa ustawa nie narusza przepisów dotychczasowych, zgodnie z którymi przeniesienie własności gruntów - bez wpisania ich do księgi wieczystej - jest skuteczne, ale pod warunkiem, że również w świetle nowych przepisów nie potrzebują one mieć założonej księgi wieczystej. Z kolei art. 189 tej ustawy stanowił, że nabycie własności na gruncie następuje, także po wejściu w życie kodeksu cywilnego, wedle dotychczasowych ustaw aż do chwili, gdy należy uważać księgę gruntową za założoną. Zdaniem Wojewody ów przepis przejściowy należy rozumieć w ten sposób, iż dopóty określony grunt - nabywany skutecznie zgodnie z prawem bez zakładania dla niego księgi wieczystej - nie ma urządzonej księgi wieczystej, gdyż nadal nie jest to konieczne, to nabycie następuje według przepisów dotychczasowych. Zgodnie natomiast z § 90 ustawy hipotecznej z 1897 r. grunty przeznaczone dla przedsiębiorstwa kolejowego albo pewnych osób prawnych, nadal nie wymagają założenia wykazów księgi wieczystej, o ile zostanie wydane stosowne rozporządzenie. Takie rozporządzenie zostało wydane, a mianowicie rozporządzenie Króla Pruskiego z 13 listopada 1899 r. dotyczące ksiąg wieczystych (Dziennik Ustaw Rzeszy z 1899, s. 519). Zdaniem Wojewody poprzednik prawny spółki [...], posiadając nieruchomość władnącą, będącą własnością Skarbu Państwa, mógł wykonywać uprawnienia wynikające z ustanowionej w 1885 r. służebności gruntowej. Nie była w tej mierze potrzebna jakakolwiek decyzja administracyjna, tym bardziej jeśli zważyć, że tego rodzaju formę oddawania nieruchomości w zarząd lub zarząd i użytkowanie wprowadziło dopiero rozporządzenie Rady Ministrów z dnia [...] października 1958 r. w sprawie zasad i trybu przekazywania w ramach administracji państwowej przedsiębiorstw, instytucji oraz zakładów, nieruchomości i innych obiektów majątkowych (Dz. U. z 1958 r. Nr 67, poz. 332), a następnie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 31 maja 1962 r. w sprawie przekazywania terenów w miastach i osiedlach (Dz. U. z 1962 r. Nr 35, poz. 159). Wojewoda uznał, że na podstawie art. 37a ust. 1 ustawy o komercjalizacji, Spółka stała się użytkownikiem wieczystym gruntów, które dotychczas były obciążone służebnością gruntową. W efekcie doszło do konfuzji w rozumieniu art. 247 kodeksu cywilnego, gdyż ten sam podmiot posiadał dwa prawa rzeczowe: prawo użytkowania wieczystego oraz ograniczone prawo rzeczowe, gdzie pierwsze z nich ma zakres szerszy od drugiego. Nabyte prawo użytkowania wieczystego pochłonęło uprawnienia wynikające z XIX-wiecznej służebności gruntowej. Następnie Wojewoda ocenił, że operat szacunkowego biegłego D. B. jest wiarygodny i może stanowić podstawę ustalenia wartości rynkowej nieruchomości, według zasad wynikających z art. 130 ust. 1 u.g.n. w zw. z art. 37a ust. 7 ustawy o komercjalizacji. Rzeczoznawca majątkowy właściwie zidentyfikował wycenianą nieruchomość, określił jej przeznaczenie w dacie wywłaszczenia. Ustalenia biegłego są zgodne z rzeczywistością - a są one nawet weryfikowalne dzięki zgromadzonym w aktach postępowania dowodom. Wojewoda uważa, że autor operatu szacunkowego właściwie ocenił stan przedmiotu wyceny w dacie wywłaszczenia - tj. jako grunt niezabudowany i pozbawiony nakładów. Wycenę oparto na metodzie zgodnej z art. 154 ust. 1 u.g.n. i przy uwzględnieniu takich nieruchomości, które obiektywnie uznać można za podobne. Wojewoda zaznaczył, że wartość rynkowa przedmiotowej działki [...] określona została na [...] zł. Wojewoda utrzymał w mocy decyzję Starosty [...], ustalające łączne odszkodowanie na poziomie niższym, a mianowicie: [...] zł. Taka kolej rzeczy jest konieczna ze względu na art. 139 k.p.a., jak i fakt, że podmiotem odwołującym się jest [...], a zatem osoba prawna zobowiązana do zapłaty odszkodowania. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego Spółka zarzuciła decyzji Wojewody naruszenie: - art. 37a ust. 1 w zw. z ust. 7 zd. 1 ustawy o komercjalizacji poprzez ich zastosowanie w sytuacji, gdy nie wystąpiły ku temu ustawowe przesłanki polegające na przyjęciu, iż w okolicznościach przedmiotowej sprawy zostały spełnione przesłanki ustalenia i wypłacenia odszkodowania na rzecz K. K. i M. K.; - art. 37a ust. 7 zd. 3 ustawy o komercjalizacji poprzez przyjęcie, że sporna działka nie pozostawała do dnia 31 maja 2003 r. nieprzerwanie w posiadaniu samoistnym [...] przez okres 30 lat, jak również nieuwzględnienia faktycznego władania nieruchomością jak właściciel przez skarżącą od niemal 1875 r.; - art. 6 k.p.a. poprzez nieprawidłowe ustalenie normy prawnej wynikającej z art. 37a ust. 7 ustawy o komercjalizacji mającej istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Skarżąca Spółka wniosła m.in. o uchylenie zaskarżonej decyzji o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi wskazano, że [...] S.A. oraz jej poprzednicy prawni korzystali przez cały okres od 1875 r. z przedmiotowej nieruchomości, która została zabudowana w celu prowadzenia ruchu kolejowego. Z powyższego wynika zatem domniemanie mające swą podstawę w art. 339 k.c. Działka nr [...] pozostawała do [...] maja 2003 r. w samoistnym posiadaniu skarżącej, ponieważ [...] eksploatowała powyższą linię kolejową, dokonywała jej bieżącej konserwacji. Przyjęcie nawet iż początek Polskich Kolei Państwowych datowany jest na dzień 28 września 1926 r., wtedy to bowiem weszło w życie rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 24 września 1926 r. o utworzeniu przedsiębiorstwa Polskie Koleje Państwowe, nie stanowi dowodu na to, że nowo utworzone przedsiębiorstwo było następcą prawnym jakiejkolwiek osoby prawnej, zaś istnienie służebności gruntowej na rzecz Cukrowni [...] w żaden sposób nie ograniczyło praw [...] Kolei Państwowych, które stanowiły odrębną od Cukrowni osobę prawną z różnym zakresem praw i obowiązków, które wynikały wprost z powołanego rozporządzenia. W sytuacji, gdy tory kolejowe zostały przejęte przez poprzedników prawnych [...] i użytkowane w zakresie prowadzonego ruchu kolejowego, nie sposób przyjąć, aby posiadanie nie było posiadaniem samoistnym, a cel któremu służyć miała służebność pozostał już osiągnięty. Skarżąca podkreśliła, że geneza powstania służebności gruntowej związana była z koniecznością utrzymania ciągłości produkcji przez Cukrownię [...]. Jednakże z uwagi na umowę zawartą przez ww. Cukrownię z Powiatem [...] w 1893 r. przedmiotowa służebność przestała mieć znaczenie. Tym samym od momentu zawarcia umowy ww. służebność nie charakteryzowała się już tym, że właściciel nieruchomości władnącej mógł korzystać z nieruchomości obciążonej, bowiem tory kolejowe były użytkowane na cele powszechne, a nie związane z prowadzoną przez Cukrownie działalnością gospodarczą. Wobec tego, że fragmenty nieruchomości władnącej nabyte zostały w 1944 r. przez Skarb Państwa z mocy art. 32 dekretu o reformie rolnej oraz w 1949 r., samorządowa kolejka została przejęta przez Skarb Państwa i włączona do struktury istniejącego przedsiębiorstwa państwowego [...], od tego też momentu poprzedniczka prawna skarżącej posiadała obszar odpowiadający dzisiejszej działce [...]. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że [...] oraz jej poprzednicy prawni wykonywało we własnym imieniu płynące w prawa własności Skarbu Państwa względem spornego gruntu uprawnienia. Tym uprawnieniem było posiadanie samoistne. Nadto Spółka zwróciła uwagę, iż zostało dowiedzione że w latach 1949 - 1989 kolejka wykonywała regularne przewozy pasażerskie oraz towarowe. Wobec tego, z jednoczesnym uwzględnieniem panującej w ówczesnym czasie socjalistycznej własności ogólnonarodowej przysługującej niepodzielnie państwu, trudno jest zaakceptować stanowisko odnoszące się do tego, że [...] nie była posiadaczem samoistnym gruntu, skoro wszystko należało do państwa. W odpowiedzi na skargę Wojewoda wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. Podstawę ustalenia odszkodowania w kontrolowanej sprawie stanowił przepis art. 37a ust. 1 ustawy o komercjalizacji, który stanowi, że grunty wchodzące w skład linii kolejowych pozostające w dniu 28 lutego 2003 r. we władaniu PKP SA, niestanowiące własności Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub PKP S.A. stają się z dniem 1 czerwca 2003 r. z mocy prawa własnością Skarbu Państwa za odszkodowaniem, z zastrzeżeniem ust. 7. Zgodnie natomiast z art. 37a ust. 7 ustawy o komercjalizacji odszkodowanie, o którym mowa w ust. 1, będzie ustalane i wypłacane według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, na wniosek dotychczasowego właściciela gruntu, złożony w okresie od dnia 1 czerwca 2003 r. do dnia 31 grudnia 2007 r. Po upływie tego okresu roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje. Roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje również w przypadku, gdy grunt, o którym mowa w ust. 1, pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP S.A. lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat. Zgodnie z art. 37a ust. 8 ustawy o komercjalizacji odszkodowanie, o którym mowa w ust. 7, wypłaca PKP S.A. Z powyższego uregulowania wynika, że odszkodowanie za uwłaszczone w trybie art. 37a ust. 1 ustawy o restrukturyzacji grunty przysługuje w wypadku łącznego spełnienia dwóch warunków: wniosek o odszkodowanie został złożony pomiędzy dniem 1 czerwca 2003 r., a dniem 31 grudnia 2007 r. i jednocześnie dany grunt nie pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w samoistnym posiadaniu PKP S.A. lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez trzydzieści lat. Bezspornym w rozpoznawanej sprawie pozostaje, że wniosek o ustalenie odszkodowania został złożony z zachowaniem terminu określonego w art. 37a ust. 1 ustawy o restrukturyzacji. Kwestią sporną w rozpoznawanej sprawie pozostaje natomiast czy nieruchomość oznaczona jako: [...] do dnia 31 maja 2003 r. pozostawała w samoistnym posiadaniu PKP S.A. lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez trzydzieści lat. Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji należało mieć na uwadze, iż kwestia ustalenia odszkodowania za nieruchomość [...] już przedmiotem kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. W wyroku z dnia 3 lipca 2013 r. sygn. akt II SA/Po 422/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy ustalenia odszkodowania. Sąd uznał, że organy nie przeprowadziły prawidłowego postępowania dowodowego na okoliczność samoistnego posiadania przez PKP spornej działki. Zdaniem Sądu w uzasadnieniu decyzji brak było ustaleń od kiedy poprzednicy prawni PKP władali przedmiotową nieruchomością oraz, co szczególnie istotne, czy pozostawali w posiadaniu tej nieruchomości w okresie od 31 maja 1973 r. do 31 maja 2003 r. Sąd wskazał, że istotnym w sprawie było ustalenie w jaki sposób Spółka (a wcześniej przedsiębiorstwo państwowe PKP) władały przedmiotową nieruchomością, to jest czy faktycznie władały nią jak właściciel, czy też jak posiadacz służebności, względnie użytkownik. Ponownie prowadząc postępowanie Wojewoda Wielkopolski zobowiązany był do uzupełnienia materiału dowodowego poprzez poszukiwanie w zasobach archiwalnych dotyczących zarówno przedsiębiorstwa państwowego PKP jak i Cukrowni [...] odpowiednich dokumentów potwierdzających przeistoczenie przez zaborcę linii kolejowej na cele użyteczności publicznej, względnie przejścia tej linii kolejowej w zarząd przedsiębiorstwa państwowego PKP w innych okolicznościach. Organ prowadzący postępowanie winien również ustalić kiedy i w jakich okolicznościach doszło do geodezyjnego wydzielenia działki gruntu nr [...] oraz rozważyć potrzebę przeprowadzenia dowodu z akt sprawy zakończonej decyzją z dnia [...] czerwca 2006 r., nr [...] stwierdzającą nabycie przez Skarb Państwa z mocy prawa, z dniem 1 czerwca 2003 r. prawa własności gruntu oznaczonego geodezyjnie jako działka nr [...]. Zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369; zwanej dalej "p.p.s.a.") ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Jednocześnie zgodnie z art. 170 p.p.s.a. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach ustawie przewidzianych także inne osoby. Przez ocenę prawną, o której mowa w ww. przepisie rozumie się powszechnie wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpoznawanej sprawie. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego oraz kwestii zastosowania określonego przepisu prawa do ustalonego stanu faktycznego. Natomiast wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencję oceny prawnej i dotyczą sposobu działania w toku ponownego rozpoznawania sprawy. Wyrażenie przez sąd w prawomocnym wyroku uchylającym kwestionowane orzeczenie oceny prawnej oraz wskazań co do dalszego postępowania determinuje zatem zakres sądowej kontroli legalności orzeczenia wydanego w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy przez organy administracji publicznej. Kwestia, czy po ponownym rozpatrzeniu sprawy organ podporządkował się wskazaniom sądu i jego ocenie prawnej stanowi główne kryterium kontroli poprawności nowo wydanego rozstrzygnięcia (por. wyrok NSA z dnia 20 kwietnia 2011 r., sygn. akt II OSK 729/10; http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Co do zasady więc kontrola Sądu w rozpoznawanej sprawie ograniczała się do oceny ustaleń Wojewody dotyczących okoliczności, iż przedmiotowy grunt nie pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w samoistnym posiadaniu PKP lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez trzydzieści lat, a także oceny prawidłowości ustalenia wysokości odszkodowania. Rozważając tę sporną kwestię w pierwszej kolejności wskazać należy, że żaden z przepisów ustawy o komercjalizacji nie definiuje pojęcia posiadania samoistnego. W tej sytuacji zasada spójności systemu prawa nakazuje przyjąć, że pojęcie posiadania samoistnego należy rozumieć w taki sposób, w jaki reguluje je prawo cywilne (por. wyroki WSA w Poznaniu z dnia 17 marca 2011 r., sygn. akt IV SA/Po 944/10 oraz z dnia 6 listopada 2013 r. sygn. akt IV SA/Po 402/13, WSA w Krakowie z dnia 24 lutego 2011 r., sygn. akt II SA/Kr 1311/1, WSA; w Gdańsku z dnia 23 października 2008 r., sygn. akt II SA/Gd 543/08; http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Posiadanie zaś, zgodnie z art. 336 Kodeksu cywilnego może być samoistne, wówczas posiadaczem jest ten, kto rzeczą faktycznie włada jak właściciel, bądź też zależne, jeżeli posiadacz włada rzeczą jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą. Wypada również zastrzec, że w myśl art. 337 Kodeksu cywilnego, posiadacz samoistny nie traci posiadania przez to, że oddaje drugiemu rzecz w posiadanie zależne. Od posiadacza odróżnić należy również dzierżyciela, którym stosownie do art. 338 Kodeksu cywilnego jest ten, kto rzeczą faktycznie włada za kogo innego. W świetle art. 37a ust. 7 zdanie trzecie ustawy o komercjalizacji roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje wówczas, gdy nieprzerwane, trzydziestoletnie posiadanie było posiadaniem samoistnym. Nadto, zgodnie z art. 339 Kodeksu cywilnego domniemywa się, że ten, kto rzeczą faktycznie włada, jest posiadaczem samoistnym. Natomiast przepis art. 340 Kodeksu cywilnego nakazuje domniemywać ciągłość posiadania, zastrzegając, że niemożność posiadania wywołana przez przeszkodę przemijającą nie przerywa posiadania. Dla realizacji negatywnej przesłanki ustalenia odszkodowania, o której mowa w art. 37a ust. 7 zd. 3 ustawy o komercjalizacji, konieczne jest, aby w okresie trzydziestu lat, poprzedzającym dzień 31 maja 2003 r. dana nieruchomość znajdowała się w tak właśnie rozumianym, samoistnym posiadaniu PKP lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez trzydzieści lat. Okolicznością powszechnie znaną jest, że podmiot o nazwie Polskie Koleje Państwowe S.A. powstał dnia 1 stycznia 2001 r. w wyniku komercjalizacji przedsiębiorstwa państwowego Polskie Koleje Państwowe. Dopiero zatem od tego dnia mógł być posiadaczem nieruchomości. Dla spełnienia negatywnej przesłanki ustalenia odszkodowania konieczne zatem jest, aby nieruchomość znajdowała się w samoistnym posiadaniu poprzedników prawnych PKP. W tym miejscu wskazać należy, że posiadanie występuje przy równoczesnym istnieniu fizycznego elementu władania rzeczą, określanego jako corpus possessionis, oraz psychicznego elementu animus rem sibi habendi, rozumianego jako zamiar władania rzeczą dla siebie (por. J. Ignatowicz (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, t. 1, red. J. Ignatowicz, Warszawa 1972, s. 768-769; E. Skowrońska-Bocian (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, red. K. Pietrzykowski, t. I, Warszawa 1999, s. 681). Nie budzi szczególnych wątpliwości interpretacyjnych element "władania rzeczą" (corpus). Bez wątpienia chodzi tu o dostrzegalny fakt fizycznego władztwa nad rzeczą, "zatrzymania" rzeczy, jej "używania", "korzystania" (zob. Komentarz do art. 336 Kodeksu cywilnego, Lex). Drugim współwystępującym, niezbędnym elementem cywilistycznej konstrukcji posiadania, jest psychiczny czynnik zamiaru władania ("zawładnięcia") rzeczą dla siebie (animus rem sibi habendi). Wymaga to szczególnego podkreślenia w przypadku posiadania niepopartego tytułem prawnym, który mógłby wynikać z nawiązanego stosunku prawnego, w przypadku posiadania "bezprawnego". Zatem zamiar władania rzeczą "dla siebie" rozstrzyga o posiadaniu w rozumieniu art. 336 Kodeksu cywilnego. Teoretycznie decyduje tutaj wewnętrzna, subiektywna wola posiadania. W praktyce należy też dążyć w najwyższej mierze do jej uszanowania. Wobec trudności dowodowych można i trzeba kierować się według zamanifestowanych na zewnątrz przejawów władania rzeczą. Przejawia się ona przecież w postępowaniu posiadacza wobec otoczenia (por. J. Ignatowicz (w:) Kodeks..., s. 769). Od posiadania samoistnego należy odróżnić posiadanie zależne, które polega na sprawowaniu władztwa faktycznego w zakresie innego niż własność prawa, z którym łączy się określone władztwo nad rzeczą cudzą. Posiadanie zależne jest faktycznym władztwem na rzeczą w zakresie odpowiadającym treści jakiegokolwiek innego prawa podmiotowego, z którym łączy się władztwo nad rzeczą cudzą (Bogusław Lackoroński (w:) Kodeks Cywilny. Komentarz red. Konrad Osajda, tom II, Warszawa 2017 r., s. 902). W rozpoznawanej sprawie okolicznością kluczową dla jej rozstrzygnięcia było prawidłowe ustalenie, czy działka aktualnie oznaczona numerem [...] pozostawała do dnia [...] maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym [...] lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat. Jest to bowiem okoliczność, od ustalenia której zależy czy w rzeczywistości istnieją w sprawie przesłanki przemawiające za wyłączeniem możliwości przyznania odszkodowania. Wykazanie posiadania samoistnego przez 30 lat do dnia 31 maja 2003 r. musi być jednoznaczne i niebudzące wątpliwości, gdyż ustawodawca łączy z tą okolicznością utratę prawa do odszkodowania (por. wyrok NSA z 21 września 2011 r., sygn. akt I OSK 1671/10, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Jak prawidłowo ustalił Wojewoda przedmiotowa linia kolejowa posadowiona m.in. na terenie obecnej działki [...] powstała w 1884 r. na potrzeby "spółki [...]." i pierwotnie użytkowana był przez tą spółkę dla zapewnienia obsługi prowadzonej przez nią cukrowni. Dowody zebrane w sprawie potwierdzają, że przedmiotowa nieruchomość to część dawnego majątku [...], który to majątek obciążony został służebnością gruntową na rzecz gruntu zapisanego w księdze wieczystej [...]. Wojewoda prawidłowo również uznał, że kluczowe znaczenie z punktu widzenia rozstrzygnięcia niniejszej sprawy odgrywa akt notarialny z [...] lutego 1885 r., który był podstawą obciążenia ograniczonym prawem rzeczowym dla wielu ksiąg wieczystych prowadzonych obecnie przez Sąd Rejonowy w [...] m.in. obciążenia ograniczonym prawem rzeczowym nieruchomości odpowiadającej obecnie działce nr [...]. W ocenie Sądu Wojewoda dokonał prawidłowej oceny, że służebność gruntowa ustanowiona została w 1885 r. i wszyscy kolejni właściciele kolejki wąskotorowej i toru kolejowego korzystali z tej służebności. Wojewoda prawidłowo uznał również, że służebność ta nie wygasła, co organ potwierdził obszerną analizą obowiązujących od 1885 r. przepisów prawa. Ponadto Sąd w pełni podzielił ustalenia Wojewody, że w 1944 r. na mocy dekretu rolnego Skarb Państwa nabył fragmenty nieruchomości władnącej, a w 1949 r. kolejka, dotychczas samorządowa, została przejęta przez Skarb Państwa i włączona w struktury istniejącego od 1926 r. przedsiębiorstwa państwowego PKP. Od tego momentu dopiero poprzedniczka prawna Spółki, w ścisłym rozumieniu, była w stanie w ogóle posiadać teren działki oznaczonej aktualnie numerem [...]. Jak trafnie zauważył Wojewoda, pomimo że przedsiębiorstwo państwowe PKP było odrębną osobą prawną, to od momentu wejścia w życie Konstytucji PRL, czyli m.in. zasady jednolitego funduszu własności państwowej, była podmiotem korzystającym z ustanowionej w 1885 r. służebności gruntowej. Zgodnie z nieobowiązującym już art. 128 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego socjalistyczna własność ogólnonarodowa (państwowa) przysługuje niepodzielnie Państwu, zaś w granicach swej zdolności prawnej państwowe osoby prawne wykonywają w imieniu własnym, względem zarządzanych przez nie części mienia ogólnonarodowego uprawnienia płynące z własności państwowej. Tym samym jak trafnie stwierdził Wojewoda, skoro tereny wokół dworca stanowiły od momentu wejścia w życie dekretu o reformie rolnej własność Skarbu Państwa, to od późniejszego momentu przejęcia [...] przez Skarb Państwa, przedsiębiorstwo państwowe PKP zarządzało, w imieniu Skarbu Państwa, tymi terenami. Tym samym we własnym imieniu wykonywało płynące z prawa własności Skarbu Państwa względem tych gruntów, uprawnienia. Tym uprawnieniem było natomiast posiadanie zależne działki numer [...], w granicach ustalonych służebnością gruntową z 1885 r. Przedmiotowe prawo służebności gruntowej wygasło dopiero 1 czerwca 2003 r. poprzez nabycie przez PKP na podstawie art. 37a ust. 1 ustawy o komercjalizacji prawa własności nieruchomości obciążonej służebnością gruntową. Wskazane powyżej okoliczności faktyczne potwierdzają, że PKP mogła być jedynie posiadaczem zależnym nieruchomości stanowiącej obecnie działkę o nr. [...]. Okoliczność ta ma na tyle doniosłe znaczenie w rozpoznawanej sprawie, że przesądza ona, iż w sprawie nie wystąpiła negatywna przesłanka ustalenia odszkodowania z art. 37a ust. 7 ustawy o komercjalizacji W konsekwencji Sąd jako niezasadne ocenił zarzuty podniesione w skardze. Wbrew twierdzeniom skarżącej ustalenia dokonane przez Wojewodę potwierdzają, że w sprawie nie wystąpiła negatywna przesłanka z art. 37a ust. 7 ustawy o komercjalizacji. W ocenie Sądu nie zasługują na uwzględnienie twierdzenia Spółki jakoby była ona posiadaczem samoistnym przedmiotowej nieruchomości od 1875 r. skoro z prawidłowych ustaleń Wojewody wynika, że aktem notarialnym z [...] lutego 1885 r. obciążono przedmiotową nieruchomość ograniczonym prawem rzeczowym. Skoro więc zostało wykazane, że przedmiotowa nieruchomość obciążona była służebnością gruntową, a PKP była posiadaczem zależnym tej nieruchomości, to nie sposób uznać, aby PKP, ani też jej poprzednicy prawni, byli posiadaczem samoistnym przedmiotowej nieruchomości do dnia 31 maja 2003 r. nieprzerwanie przez trzydzieści lat (por. wyroki WSA w Poznaniu z dnia 5 czerwca 2013 r. sygn. akt IV SA/Po 255/13, z dnia 6 listopada 2013 r. sygn. akt IV SA/Po 402/13 oraz z dnia 25 czerwca 2014 r. sygn. akt IV SA/Po 563/14; http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przechodząc do kontroli zaskarżonej decyzji pod kątem wysokości ustalonego odszkodowania Sąd stwierdza, że również w tym zakresie zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Głównym dowodem w zakresie ustalenia wysokości odszkodowania jest operat szacunkowy sporządzony przez uprawnionego rzeczoznawcę – D. B.. Zaznaczyć w tym miejscu należy, że dokonywanie oceny prawidłowości operatu przez organizację zawodową rzeczoznawców majątkowych nie wyłącza ogólnych zasad oceny dowodu, jakim jest operat szacunkowy. Na organach administracji publicznej ciąży obowiązek dokładnego wyjaśnienia sprawy, w tym dokonania oceny na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a). W sprawie dotyczącej ustalenia odszkodowania oznacza to obowiązek oceny wiarygodności sporządzonej przez rzeczoznawcę majątkowego opinii, a w konsekwencji oceny jej mocy dowodowej. Operat szacunkowy stanowi opinię biegłego w związku z posiadaną przez rzeczoznawcę majątkowego specjalistyczną wiedzą w zakresie wyceny nieruchomości. Opinia ta powinna zostać zweryfikowana i oceniona przez organ administracyjny z należytą starannością zarówno pod kątem formalnym, jak i materialnym. Obowiązkiem organu jest ocena operatu w świetle obowiązujących przepisów prawa i w tym zakresie zbadanie, czy zawiera on wszystkie wymagane prawem elementy treści oraz czy został sporządzony i podpisany przez uprawnioną osobę. Wprawdzie organ nie dysponuje wiedzą specjalistyczną i nie może wkraczać w merytoryczną zasadność opinii rzeczoznawcy majątkowego, jednakże jego obowiązkiem jest przede wszystkim zweryfikowanie treści operatu szacunkowego i ustalenie, czy jest on jasny, logiczny i spójny, czy nie zawiera błędów (także rachunkowych), niejasności, pomyłek czy braków. W przypadku stwierdzenia jakichkolwiek niejasności, błędów bądź braków organ winien wezwać rzeczoznawcę do ich usunięcia, natomiast w sytuacji powzięcia jakichkolwiek wątpliwości winien wezwać biegłego do ich wyjaśnienia i zajęcia jednoznacznego stanowiska w danej kwestii. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji pozwala stwierdzić, że Wojewoda dokonał prawidłowej oceny operatu szacunkowego sporządzonego przez uprawnionego rzeczoznawcę. Organ stwierdził, że operaty jest prawidłowy i może stanowić podstawę do ustalenia odszkodowania. Wojewoda ocenił, że rzeczoznawca majątkowy właściwie zidentyfikował wycenianą nieruchomość, określił jej przeznaczenie w dacie wywłaszczenia. Ustalenia biegłego dają się zweryfikować dzięki zgromadzonym w aktach postępowania dowodom. Wojewoda Wielkopolski prawidłowo ocenił, że autor operatu szacunkowego właściwie ustalił stan przedmiotu wyceny w dacie wywłaszczenia - tj. jako grunt niezabudowany i pozbawiony nakładów. Wyceny dokonano na podstawie nieruchomości , które można uznać za podobne. Jednocześnie wyjaśnienia wymaga, że wprawdzie decyzją organu I instancji ustalono odszkodowanie w kwocie łącznie [...] zł, a w operacie szacunkowym wartość nieruchomości określona została na kwotę [...]zł, to z uwagi na okoliczność, że odwołanie od decyzji Starosty złożył [...] oraz treść art. 139 k.p.a., okoliczność ta nie mogła prowadzić do uchylenia przez Wojewodę decyzji organu I instancji. Z powyżej wskazanych okoliczności Sąd uznał, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu i na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.