II SA/Lu 720/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Witold Falczyński (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia WSA Marta Laskowska-Pietrzak, Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska, Protokolant Starszy inspektor sądowy Jolanta Sikora, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 7 grudnia 2017 r. sprawy ze skargi B. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia zaległości dłużnika alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy z dnia [...] r. nr [...]. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze – po rozpatrzeniu odwołania B. Z. od decyzji Wójta Gminy J. z dnia [...] nr [...], odmawiającej umorzenia zaległości ww. dłużnika alimentacyjnego wobec Skarbu Państwa z tytułu wypłaconych osobom uprawnionym zaliczek alimentacyjnych oraz świadczeń z funduszu alimentacyjnego – utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Zaskarżona decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych: We wniosku z dnia [...] stycznia 2017 r. B. Z. zwrócił się do Wójta Gminy J. o umorzenie w całości zobowiązań wobec Skarbu Państwa z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami, wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. W uzasadnieniu wniosku wnioskodawca podał, że jest osobą legitymującą się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności, przez co nie może podejmować prac dorywczych. Utrzymuje się z renty z KRUS. Prowadzona egzekucja z tego świadczenia – jak wskazał – (cyt.) "nie pokrywała należności niezbędnych do bieżącego pokrywania zaległości, z tego powodu powstały zaległości nie zawinione przez wnioskodawcę". Decyzją z dnia [...] Zastępca Wójta Gminy J. – działając z upoważnienia Wójta Gminy J. – odmówił umorzenia wskazanych przez wnioskodawcę należności. W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że na podstawie dokumentacji własnej, dokumentów załączonych do wniosku, a także na podstawie przeprowadzonego w dniu [...] stycznia 2017 r. wywiadu środowiskowego, ustalono, że wnioskodawca jest osobą samotnie prowadzącą gospodarstwo domowe. Z wywiadu środowiskowego wynika jednak, że w zamieszkiwanym przez niego domu mieszka również jego matka. Strona legitymuje się orzeczeniem okresowym o całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym i z tego tytułu pobiera rentę z KRUS w L. w wysokości [...] zł, z której po potrąceniach otrzymuje kwotę [...] zł miesięcznie (co wynika z odcinka renty za miesiąc styczeń 2017 r. dołączonego do wywiadu środowiskowego). Wyrokiem z dnia [...] sygn. akt [...] Sąd Okręgowy zasądził od B. Z. na dzieci: D. Z., A. Z. i K. Z. alimenty w kwotach po [...] zł miesięcznie na każde z nich. Następnie wyrokami z dnia [...] sygn. akt [...] i [...] alimenty na każde z ww. dzieci zostały zwiększone do kwoty [...] zł miesięcznie. Organ ustalił również, że na dzień 2 lutego 2017 r. wysokość zobowiązań B. Z. wobec Skarbu Państwa wynosi: - z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego – [...] zł (należność główna wraz z ustawowymi odsetkami). - z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych – [...] zł Powyższe kwoty uwzględniają wszystkie spłaty przekazane organowi właściwemu wierzyciela przez Komornika Sądowego na rzecz zadłużenia alimentacyjnego. Organ pierwszej instancji podkreślił, że wnioskodawca już dwukrotnie ubiegał się o umorzenie jego zaległości alimentacyjnych względem budżetu Państwa, które powstają od dnia 1 września 2005 r. Pierwszy wniosek w tym przedmiocie złożył w dniu [...] grudnia 2009 r., kolejny zaś w dniu [...] stycznia 2015 r. Oba te wnioski spotkały się z odmową organów administracji, zaś skargi B. Z. na wydane w tych sprawach decyzje ostateczne zostały oddalone przez Wojewódzki Sąd Administracyjny. Powołując się na treść art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r., o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, organ pierwszej instancji wyjaśnił, że przesłanką umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego jest każdorazowo ustalenie, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny zobowiązanego. Szczególnie uzasadniony przypadek to sytuacja życiowa osoby lub rodziny, która ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych zabiegów interpretacyjnych istniejącego stanu rzeczy, pozwala stwierdzić, że aż tak drastyczne, tak dotkliwe w skutkach lub tak daleko ingerujące w plany życiowe zdarzenia nie należą do zdarzeń codziennych, ani nawet do zdarzeń nadzwyczajnych. W ocenie organu za szczególnie trudną sytuacją rodziny muszą przemawiać względy społeczne m.in. niepełnosprawność, wielodzietność, klęska żywiołowa, zdarzenie losowe. Dodatkowo organ jest zobowiązany wziąć pod uwagę fakt, iż świadczenia pieniężne z funduszu alimentacyjnego pochodzą ze środków budżetowych. Państwo nie ma zaś obowiązku przejmować zobowiązań rodziców względem dzieci. Organ pierwszej instancji podniósł, ze wnioskodawca nie jest niezdolny do samodzielnej egzystencji i prawidłowo funkcjonuje w środowisku. Podczas wywiadu środowiskowego nie zauważono braków w wyposażeniu mieszkania wnioskodawcy. Ponoszone przez niego wydatki na leki i opłaty za energię i gaz wynoszą [...] zł miesięcznie, z zatem z otrzymywanej renty – po odliczeniu potrąceń komorniczych – pozostaje mu kwota [...] zł miesięcznie na zakup żywności, odzieży, opału i pozostałe wydatki. Pomimo, że wnioskodawca oświadczył, iż "nie otrzymuje wsparcia ze strony środowiska", zdaniem organu jest mało realne, by wskazana kwota (dziennie [...] zł) wystarczyła na zaspokojenie jego potrzeb. Zachodzi bowiem dysproporcja między rzeczywistymi warunkami bytowymi strony, a informacją o dochodach podaną w wywiadzie środowiskowym. Ponadto w ramach oceny sytuacji osobistej strony dokonanej przez pracownika socjalnego zawarto informację, że wnioskodawca pracuje dodatkowo jako kierowca w prywatnej Firmie Z. "O." przewożącej pasażerów. Pomimo tego wnioskodawca nie potwierdza, jakoby otrzymywał dodatkowe dochody. W ocenie organu okoliczność, iż wnioskodawca nie może pracować w gospodarstwie rolnym - co wynika z orzeczenia lekarza rzeczoznawcy KRUS - nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia się w innym zawodzie i przeznaczenia uzyskanych dochodów na spłatę zadłużenia alimentacyjnego. Organ podkreślił, że wnioskodawca nie ma nikogo na swoim utrzymaniu, zaś spośród jego dzieci obecnie świadczenia z funduszu alimentacyjnego pobiera już tylko K. Z. Ponadto organ zwrócił uwagę, że B. Z., poza możliwością umorzenia zaległości alimentacyjnych, dysponował i nadal dysponuje również innymi instrumentami prawnymi umożliwiającymi dopasowanie wymiaru zobowiązań alimentacyjnych do aktualnej sytuacji życiowej. Wnioskodawca nie skorzystał jednak z tych możliwości. Podsumowując organ pierwszej instancji wskazał, że w oparciu o art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, postępowanie administracyjne po wnikliwej analizie sytuacji dochodowej i rodzinnej, zostało zakończone wydaniem decyzji odmownej. W odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji B. Z. wniósł o jej uchylenie i umorzenie jego wszystkich zaległości jako dłużnika alimentacyjnego. Ponadto wniósł o zwrócenie się do firmy "O." Przewóz Osób - Usługi Transportowe A. Z., o potwierdzenie jego rzekomego zatrudnienia w tej firmie. Wskazał, że ustalenie organu pierwszej instancji w tym zakresie oparte zostało jedynie na domniemaniu, podobnie jak twierdzenie, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką. Po rozpatrzeniu powyższego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze powołaną na wstępie decyzją z dnia [...] (zaskarżoną w niniejszej sprawie – utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Organ odwoławczy w uzasadnieniu swej decyzji przytoczył treść art. 27 ust. 1 i 1a oraz art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, a następnie powielił treść uzasadnienia utrzymanej w mocy decyzji pierwszoinstancyjnej, przyjmując argumentację organu pierwszej instancji jako własną. Odnosząc się do argumentów odwołania stwierdził natomiast, że nie zasługują one na uwzględnienie. W ocenie Kolegium to odwołujący, we własnym dobrze pojętym interesie, powinien udowodnić zatrudnienie lub też niezatrudnienie w Firmie Z. "O.". Wbrew wywodom i zarzutom odwołania organ pierwszej instancji na podstawie zebranych dowodów prawidłowo ustalił stan faktyczny. Ocena materiału dowodowego została dokonana przez organ pierwszej instancji z uwzględnieniem reguł zawartych w Kodeksie postępowania administracyjnego, a więc jest bezstronna i nie narusza granic swobodnej oceny oraz jest zgodna z zasadami prawidłowego rozumowania, wskazaniami wiedzy i doświadczenia życiowego, nie zawiera błędów faktycznych i logicznych, i znajduje oparcie w prawidłowo dokonanej ocenie całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego i ujawnionego w toku postępowania. Zastrzeżeń Kolegium nie wzbudziła także kwalifikacja prawna dokonana przez Wójta Gminy J. Podsumowując organ odwoławczy stwierdził, iż w tej sytuacji, na podstawie powyższych ustaleń i w świetle powołanych wyżej przepisów stwierdzić należy, że przedmiotowa sprawa została prawidłowo rozpatrzona przez organ pierwszej instancji oraz wydana została prawidłowa decyzja w sprawie. Rozstrzygnięcie zostało dostatecznie uzasadnione a uzasadnienie ma oparcie w ustalonym stanie faktycznym. W złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skardze na ww. decyzję ostateczną Samorządowego Kolegium Odwoławczego B. Z. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, a także o umorzenie jego wszystkich zaległości jako dłużnika alimentacyjnego. Ponadto ponowił wniosek o zwrócenie się do firmy "O." Przewóz Osób - Usługi Transportowe A. Z., o potwierdzenie jego rzekomego zatrudnienia w tej firmie. W tym kontekście skarżący ponownie zarzucił, że utrzymana w mocy zaskarżoną decyzją decyzja odmowna Wójta Gminy J. została oparta na nieuzasadnionym domniemaniu, iż skarżący pracuje dodatkowo jako kierowca busa, przewożąc ludzi w prywatnej firmie na trasie P. – L. oraz, że skoro zamieszkuje w jednym domu z matką, to prowadzi z nią wspólne gospodarstwo domowe. W dalszej części uzasadnienia skargi skarżący przytoczył liczne wyroki sądów administracyjnych, w większości odnoszące się do obowiązku umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz z tytułu zaliczek alimentacyjnych w razie skuteczności egzekucji wobec dłużnika alimentacyjnego w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów przez okres co najmniej 3 lat, tj. na podstawie przesłanki określonej w art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie wymaga podkreślenia, że w myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm. - dalej jako "p.p.s.a."), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Rozpoznając sprawę w ramach uprawnień określonych powołanym wyżej przepisem Sąd doszedł do wniosku, że skarga jest zasadna, choć okoliczności o tym świadczące nie zostały w niej wprost podniesione. Podstawę do uwzględnienia skargi stanowi bowiem okoliczność, iż zaskarżona decyzja, a także utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji z dnia [...] zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przedmiotem żądania B. Z. wyrażonego w jego wniosku z dnia [...] stycznia 2017 r., było umorzenie w całości zadłużenia powstałego z tytułu wypłaconych na rzecz jego dzieci: D. Z., A. Z. i K. Z., świadczeń z funduszu alimentacyjnego, przyznanych na podstawie ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2017 r. poz. 489 ze zm. – dalej jako "ustawa z 2009 r."), a także wypłaconych we wcześniejszym okresie zaliczek alimentacyjnych, przyznanych na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 ze zm. – dalej jako "ustawa z 2005 r."). Z niekwestionowanych przez skarżącego ustaleń organów administracji wynika, że na dzień [...] tj. na dzień wydania decyzji w sprawie przez organ pierwszej instancji, całkowite zadłużenie skarżącego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wynosiło [...] zł, natomiast zadłużenie z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych opiewa na kwotę [...] zł. Stosownie do art. 30 ust. 1 ustawy z 2007 r., organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy (należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia, należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej - do ich całkowitego zaspokojenia oraz należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym - do ich całkowitego zaspokojenia), w łącznej wysokości: 1) 30%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 2) 50%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 3) 100% jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Ust. 2 tego unormowania stanowi natomiast, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Powołany wyżej przepis art. 30 ust. 1 ustawy z 2007 r. - wobec zawartego w nim odesłania do art. 28 ust. 1 pkt 2 – nie pozostawia wątpliwości, iż jego dyspozycją objęte są nie tylko świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone na podstawie ustawy z 2007 r., ale również zaliczki alimentacyjnej przyznanej w oparciu o przepisy ustawy z 2005 r. Wątpliwości w tym zakresie może natomiast nastręczać literalne brzmienie art. 30 ust. 2 ustawy z 2007 r., odnoszące się tylko do należności powstałych na skutek świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. W ocenie Sądu taka wykładnia spowodowałby jednak nieuzasadnione pozbawienie dłużników alimentacyjnych, których należności powstały w związku z wypłatą zaliczek alimentacyjnych, możliwości ubiegania się o umorzenie powstałych należności z uwagi na sytuację życiową i dochodową dłużnika, w sytuacji, w której pozostali dłużnicy alimentacyjni nadal taką możliwość posiadają. Dlatego też uznać należy, że hipotezą zarówno ust. 1 jak i ust. 2 art. 30 ustawy z 2007 r. objęte są tak świadczenia z funduszu alimentacyjnego, jak i należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. Podkreślić należy, że pogląd ten jest ugruntowany w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. m.in. wyrok NSA z dnia 16 listopada 2011 r., sygn. akt I OSK 1095/11, Lex nr 1131469 oraz wyrok WSA w Krakowie z dnia 16 stycznia 2013 r., sygn. akt III SA/Kr 559/12, Lex nr 1274779). Z art. 30 ust. 1 ustawy z 2007 r. wynika w sposób jednoznaczny, że organem właściwym do orzekania na podstawie jego ust. 1 jest organ właściwy dłużnika alimentacyjnego. Z kolei kompetencję do orzekania w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych (a także zaliczek alimentacyjnych) w oparciu o ust. 2 ww. artykułu ustawodawca pozostawił organowi właściwemu wierzyciela. Należy zauważyć, że przepisy te określają odmienne przesłanki umorzenia przedmiotowych należności. Regulacja art. 30 ust. 1 ustawy z 2007 r. uzależnia wysokość ewentualnego umorzenia wyłącznie od długości trwania skutecznej egzekucji i to bez brania pod uwagę sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika. Ponadto nie wymaga ona złożenia wniosku przez dłużnika. Art. 30 ust. 2 ustawy daje natomiast organowi właściwemu wierzyciela możliwość umorzenia należności po złożeniu wniosku w tym przedmiocie przez dłużnika alimentacyjnego i przy uwzględnieniu oraz zbadaniu sytuacji dochodowej, zdrowotnej i rodzinnej dłużnika (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 11 sierpnia 2010 r., sygn. akt V SA/Wa 206/10, LEX nr 737887). W niniejszej sprawie skarżący zwrócił się z wnioskiem o umorzenie jego zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz zaliczek alimentacyjnych, powołując się na trudną sytuację życiową. Wójt Gminy J. wniosek ten rozpoznał wobec tego jedynie w oparciu o przesłankę z art. 30 ust. 2 ustawy z 2007 r., działając tym samym wyłącznie w ramach kompetencji organu właściwego wierzyciela. Tymczasem ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że Wójt Gminy J. – będąc organem właściwym wierzyciela – jest w okolicznościach niniejszej sprawy jednocześnie organem właściwym dłużnika alimentacyjnego. Miejscem zamieszkania B. Z. jest bowiem P. D., położony w gminie J. W związku z powyższym obowiązkiem organów rozpatrujących niniejszą sprawę było rozważenie zasadności umorzenia zadłużenia skarżącego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz zaliczek alimentacyjnych, nie tylko w oparciu o przesłankę określoną w art. 30 ust. 2 ustawy z 2007 r., lecz również (i to w pierwszej kolejności) – w kontekście przesłanek określonych w ust. 1 tego artykułu. Organy zobowiązane więc były ustalić w tym względzie, czy egzekucja prowadzona wobec skarżącego jest skuteczna w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów, a jeśli tak – to przez jaki okres (podstawę do ewentualnego, przynajmniej częściowego umorzenia należności na zasadzie art. 30 ust. 1 stanowi bowiem skuteczność egzekucji przez okres co najmniej 3 lat). Nie dokonując w niniejszej sprawie stosownych ustaleń w powyższym zakresie, a tym samym pomijając obowiązek rozważenia zastosowania ust. 1 art. 30 ustawy z 2007 r. (ciążący na Wójcie Gminy J. jako na organie właściwym dłużnika) i ograniczając postępowanie wyjaśniające w niniejszej sprawie wyłącznie do kwestii związanych z sytuacją dochodową i rodzinną skarżącego, tj. do przesłanek z art. 30 ust. 2 ustawy z 2007 r., organ pierwszej instancji, a za nim również organ odwoławczy, naruszyły przepisy postepowania, tj. art. 7 i art. 77 § 1, albowiem nie rozpoznały sprawy w sposób kompleksowy, co niewątpliwie mogło mieć istotny wpływ na treść zapadłego w sprawie rozstrzygnięcia. Ponownie rozpatrując wniosek B. Z. Wójt Gminy J. będzie miał na uwadze, iż zakres jego właściwości nie ogranicza się w niniejszej sprawie do orzekania wyłącznie na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy z 2007 r. Z tych wszystkich względów Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku.