III FSK 80/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jan Rudowski, Sędzia NSA Krzysztof Winiarski (sprawozdawca), Sędzia NSA Anna Dalkowska, po rozpoznaniu w dniu 29 czerwca 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej T. N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 11 stycznia 2018 r. sygn. akt I SA/Po 847/17 w sprawie ze skargi T. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia 18 maja 2017 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia zaległości podatkowych oddala skargę kasacyjną Zaskarżonym wyrokiem z 11 stycznia 2018 r., sygn. akt I SA/Po 847/17, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę T. N. (dalej: "skarżący" lub "strona") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu (dalej: organ odwoławczy) z 18 maja 2017 r. w przedmiocie ulgi płatniczej. Wymieniony wyrok, jak również inne przytoczone w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych, publikowane są na stronach internetowych Naczelnego Sądu Administracyjnego (www.nsa.orzeczenia.gov.pl). Rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym. W reakcji na wniosek skarżącego w przedmiocie umorzenia zaległości w podatku od nieruchomości za lata 2011-2013 decyzją z 27 stycznia 2017 r. Prezydent Miasta P. (dalej: organ pierwszej instancji) odmówił zastosowania ulgi płatniczej wobec braku występowania w sprawie którejkolwiek z przesłanek warunkujących w myśl art. 67a § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2017 r. poz. 201 ze zm., dalej: o.p.) możliwość zastosowania ulgi podatkowej. W wyniku rozpoznania odwołania organ drugiej instancji kwestionowaną decyzją z 18 maja 2017 r. utrzymał w mocy ww. decyzję. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy w pełni podzielił ustalenia i stanowisko organu pierwszej instancji, uznając brak spełnienia zarówno przesłanki ważnego interesu podatnika, jak również ważnego interesu publicznego, co obligowało do negatywnego rozpatrzenia wniosku skarżącego. Nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem, skarżący złożył (podpisaną przez niego osobiście) skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, w treści której powielił argumentację uprzednio podnoszoną w odwołaniu od decyzji pierwszej instancji. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Postanowieniem z dnia 27 września 2017 r. starszy referendarz sądowy WSA w Poznaniu zwolnił skarżącego z kosztów sądowych i rozstrzygnął o ustanowieniu dla niego adwokata, którego wyznaczy Okręgowa Rada Adwokacka w Poznaniu. Pismem z dnia 7 listopada 2017 r. ORA w Poznaniu poinformowała o wyznaczeniu pełnomocnika z urzędu w osobie adw. J. N. Wymieniona udzieliła pełnomocnictwa substytucyjnego adw. K. S. (k. 61), który zastępował skarżącego na rozprawie w dniu 11 stycznia 2018 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, oddalając skargę, stwierdził brak uzasadnionych podstaw do zarzucenia organom obu instancji naruszenia przepisów postępowania, które skutkowałoby błędnym ustaleniem stanu faktycznego. W ocenie sądu organ pierwszej instancji w sposób wyczerpujący ustalił istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności, a realizując wytyczne organu odwoławczego przy ponownym rozpoznaniu sprawy, przeprowadził stosowne postępowanie wyjaśniające, uzyskując niezbędne informacje od instytucji, do których o nie wystąpił. Organy podatkowe nie naruszyły art. 197 § 1 o.p., zasadnie uznając, że ustalenie istotnych okoliczności faktycznych nie wymagało zasięgnięcia wiadomości specjalnych w postaci opinii biegłego rzeczoznawcy z dziedzin, które skarżący wymienił w skardze. W konkluzji Sąd uznał, że w sprawie nie miały miejsca naruszenia ze strony organów podatkowych w stopniu mogącym mieć wpływ na ostateczne rozstrzygnięcie. Przechodząc do analizy materialnoprawnej rozpoznawanej sprawy, WSA w Poznaniu podzielił ocenę organów obu instancji co do braku występowania w odniesieniu do osoby skarżącego zarówno przesłanki ważnego interesu podatnika, jak również przesłanki ważnego interesu publicznego, aprobując negatywne rozpoznanie wniosku o ulgę płatniczą. Sąd zwrócił uwagę, że skarżący, mimo wezwań organu pierwszej instancji, nie przedstawił w sposób wyczerpujący swojej sytuacji finansowej, majątkowej, rodzinnej i zdrowotnej, akcentując konsekwentnie fakt, iż kwestia "ubóstwa" nie stanowi motywacji jego wniosku. Skarżący podkreślał szereg innych faktów, okoliczności i zdarzeń, tj. brak przyłączeń wodociągowych i kanalizacyjnych, zagrożenia spowodowane brakiem oświetlenia ulicy oraz boiska sportowego, hałas powodowany przez chuliganów, kradzieże, dekapitalizacja nieruchomości i jej degradacja w związku z wadliwym wykonaniem drogi oraz chodników czy szkodliwe oddziaływanie pola magnetycznego, którego źródłem są transformatory, z których zdaniem sądu żadne – tak osobno, jak i łącznie z innymi – nie mogło przesądzić o zaistnieniu którejkolwiek z przesłanek zawartych w hipotezie art. 67a § 1 o.p. Sąd wskazał, że intencją skarżącego jest dążenie do kompensacji wartości poniesionej szkody z zaległościami podatkowymi, których istnienia i wysokości skarżący nie kwestionuje, bez przedstawienia jednak żadnych dowodów, np. prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego, z których wynikałoby istnienie wymagalnego długu, wyrażonego konkretną kwotą, którego organ nie zamierza uregulować. Zdaniem sądu pierwszej instancji powyższe świadczy o traktowaniu przez skarżącego instytucji ulgi podatkowej jako rekompensaty za poniesione straty finansowe i szkody, co nie znajduje umocowania w obowiązujących przepisach. W związku z pismem skarżącego z dnia 13 lutego 2018 r., Okręgowa Rada Adwokacka w P. wyznaczyła dla niego, w miejsce adw. J. N., nowego pełnomocnika z urzędu w osobie adw. I. V. Pismem z dnia 8 marca 2018 r. nowa pełnomocnik poinformowała, że nie dostrzega podstaw do złożenia skargi kasacyjnej (k. 89 akt sądowych). Do akt sądowych (k. 118-123) dołączono opinię nowego pełnomocnika o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej. Pismem z dnia 28 marca 2018 r. (k. 98 akt sądowych) ORA w P. poinformowała o wyznaczeniu dla skarżącego nowego pełnomocnika w osobie adw. L. C. W wywiedzionej od powyższego wyroku skardze kasacyjnej na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. - Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., dalej: p.p.s.a.) skarżący, zastępowany przez ustanowionego w sprawie z urzędu kolejnego pełnomocnika, będącego adwokatem, zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na treść wyroku, tj. art. 67 § 1 p.p.s.a. i art. 106 § 2 p.p.s.a., poprzez niepowiadomienie skarżącego o terminie rozprawy z 11 stycznia 2018 r., co skutkowało niemożliwością złożenia przezeń na rozprawie dodatkowych wyjaśnień, w szczególności dotyczących jego sytuacji majątkowej zmienionej zasadniczo w stosunku do sytuacji istniejącej w chwili składania skargi. Przy tak sformułowanych zarzutach kasacyjnych skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi, a nadto o zasądzenie kosztów postępowania i nieobciążanie go kosztami postępowania odwoławczego. Skarżący wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. W zakreślonym ustawowo terminie organ odwoławczy nie skorzystał z możliwości wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną. Zarządzeniem z dnia 20 kwietnia 2021 r. Przewodniczący Wydziału III Izby Finansowej NSA, działając na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842), a nadto uwzględniając § 1 pkt 2 Zarządzenia nr 39 Prezesa NSA z dnia 16 października 2020 r. w sprawie odwołania rozpraw oraz wdrożenia w Naczelnym Sądzie Administracyjnym działań służących przeciwdziałaniu potencjalnemu zagrożeniu zakażenia wirusem SARS-CoV-2 w związku z objęciem Miasta Stołecznego Warszawy obszarem czerwonym, zadecydował o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne. Strony, po otrzymaniu informacji o posiedzeniu niejawnym i podstawach jego zarządzenia, nie wnosiły zastrzeżeń do trybu rozpoznania sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie. Jak stanowi art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Kwalifikowane wymogi formalne skargi kasacyjnej, unormowane w art. 174-176 p.p.s.a., wiążą się z tym, że ten środek zaskarżenia nie tylko inicjuje postępowanie przed sądem administracyjnym drugiej instancji, ale także wyznacza jego merytoryczny zakres. Z tych też względów Naczelny Sąd Administracyjny nie może przy rozpoznaniu skargi kasacyjnej wyjść poza sformułowane w niej podstawy kasacyjne i we własnym zakresie konkretyzować jej zarzuty, uściślać je bądź w inny sposób korygować. To do autora skargi kasacyjnej, który jest profesjonalnym pełnomocnikiem, należy przede wszystkim wskazanie podstaw kasacyjnych, rozumiane jako podanie konkretnych przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania, które w jego ocenie naruszył Sąd pierwszej instancji oraz ich uzasadnienie (art. 176 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Konieczność należytego uzasadnienia podstaw kasacyjnych oznacza, że autor skargi kasacyjnej obowiązany jest wskazać przepis prawa, który w jego ocenie został naruszony, a także uzasadnić, w czym upatruje uchybienia temu przepisowi. Uzasadnienie skargi kasacyjnej powinno być zatem sformułowane w taki sposób, aby można było powiązać je z konkretnymi przepisami prawa, które wnoszący skargę kasacyjną uznaje za naruszone. Rola Naczelnego Sądu Administracyjnego w postępowaniu wywołanym wniesieniem skargi kasacyjnej ogranicza się do skontrolowania i zweryfikowania zarzutów wnoszącego skargę kasacyjną. Zarzuty te skierowane powinny zostać pod adresem wojewódzkiego sądu administracyjnego i wykazywać uchybienia w jego argumentacji odnoszącej się do mających zastosowanie w sprawie przepisów prawa materialnego bądź błędnego przeprowadzenia kontroli postępowania przez organy, których działanie lub zaniechania było przedmiotem zaskarżenia (por. wyrok NSA z dnia 9 marca 2021 r., sygn. akt III FSK 2633/21). Autor skargi kasacyjnej zarzucił Sądowi pierwszej instancji naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na treść wyroku, tj. art. 67 § 1 p.p.s.a. i art. 106 § 2 p.p.s.a., poprzez niepowiadomienie skarżącego o terminie rozprawy z 11 stycznia 2018 r., co skutkowało niemożliwością złożenia przezeń na rozprawie dodatkowych wyjaśnień, w szczególności dotyczących jego sytuacji majątkowej zmienionej zasadniczo w stosunku do sytuacji istniejącej w chwili składania skargi. W uzasadnieniu środka zaskarżenia wnoszący skargę kasacyjną zauważa, że wprawdzie na rozprawie w ww. dniu skarżący był zastępowany przez ustanowionego pełnomocnika z urzędu, jednakże "w uprawnionej ocenie skarżącego winien mieć on możliwość osobistego uczestnictwa w posiedzeniu sądowym". Dalej pełnomocnik wskazuje na pogorszenie sytuacji materialnej skarżącego po wniesieniu skargi, co w jego ocenie mogłoby zostać wyjaśnione na rozprawie w trybie art. 106 § 2 p.p.s.a. Sformułowane przez pełnomocnika strony zarzuty oraz ich uzasadnienie pozostają w całkowitym oderwaniu od realiów prawnych i faktycznych sprawy podatkowej zainicjowanej wnioskiem podatnika o umorzenie zaległości podatkowej, a następnie dokonanej przez Sąd pierwszej instancji oceny zgodności z prawem wydanej decyzji ostatecznej. Materialno-prawną podstawę rozstrzygnięcia analizowanej sprawy stanowił art. 67a § 1 pkt 3 o.p., w świetle którego organ podatkowy, na wniosek podatnika, z zastrzeżeniem art. 67b o.p., w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem podatnika lub interesem publicznym może przyznać wskazaną w tym przepisie ulgę w spłacie zobowiązań podatkowych, w postaci umorzenia zaległości podatkowej wraz z odsetkami za zwłokę. Brak zarzutu naruszenia tego przepisu, jak również nieuwzględnienie w podstawach kasacyjnych regulacji dotyczących oceny kompletności zgromadzonego materiału dowodowego i obowiązku jego wszechstronnego rozpatrzenia (chociażby zarzutu obrazy art. 122, art. 187 § 1, art. 191 o.p. w powiązaniu z właściwymi przepisami p.p.s.a.), uniemożliwiają sądowi kasacyjnemu zarówno podważenie ustaleń stanu faktycznego, przyjętego przez Sąd pierwszej instancji za podstawę orzekania, jak też zastosowania i przeprowadzonej przez ten Sąd wykładni art. 67a § 1 pkt 3 o.p. W konsekwencji nie do zakwestionowania w ramach postępowania kasacyjnego jest stanowisko WSA w Poznaniu o wykazanym przez organ braku podstaw zastosowania w sprawie ulgi podatkowej w oparciu art. 67a § 1 pkt 3 o.p. Wskazanych braków skargi kasacyjnej żadną miarą nie mogą konwalidować zarzuty naruszenia art. 67 § 1 p.p.s.a. oraz art. 106 § 2 tej ustawy. Zgodnie z pierwszym z wymienionych przepisów, jeżeli stroną jest osoba fizyczna, doręczenia dokonuje się jej osobiście, a gdy nie ma ona zdolności procesowej - jej przedstawicielowi ustawowemu. Rzecz w tym, że z akt sprawy nie wynika, by strona nie miała zdolności procesowej i w sprawie sądowo-administracyjnej miał ją zastępować przedstawiciel ustawowy. Skarżący był natomiast w sprawie zastępowany przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu (adwokata). Zgodnie tymczasem z art. 67 § 5 p.p.s.a. (w skardze kasacyjnej nie wskazywano na naruszenie tego przepisu), jeżeli ustanowiono pełnomocnika lub osobę upoważnioną do odbioru pism w postępowaniu sądowym, doręczenia należy dokonać tym osobom. W judykaturze nie budzi wątpliwości, że jeżeli w postępowaniu strona jest reprezentowana przez pełnomocnika, doręczenia winny być dokonywane tylko temu pełnomocnikowi. Doręczenie dokonane pod adresem strony jest bezskuteczne wobec pełnomocnika, a więc nie wywiera skutku procesowego (por. m.in. wyrok NSA z dnia 22 maja 2020 r., sygn. akt II OSK 3891/19). Z istoty pełnomocnictwa wynika natomiast, że pełnomocnik działa w imieniu i na rzecz strony, a zatem jego działania i zaniechania traktowane są tak, jakby dokonywane były przez stronę osobiście. Artykuł 106 § 2 p.p.s.a. reguluje przebieg rozprawy oraz kolejność zabierania głosu przez strony. Przepis ten jest więc przepisem porządkującym przebieg rozprawy. Do naruszenia tego przepisu mogłoby dojść na przykład, gdyby sąd udzielił głosu jednej tylko stronie, pomijając drugą, w sytuacji zaś, gdy strona działa przez pełnomocnika, gdyby udzielił głosu pełnomocnikowi tylko jednej strony (por. wyrok NSA z dnia 4 września 2013 r., sygn. akt I FSK 1257/12). Dyspozycja normy z art. 106 § 2 p.p.s.a. nie daje natomiast stronie podstaw do żądania przeprowadzenia przed wojewódzkim sądem administracyjnym postępowania dowodowego wskazującego na istnienie nowych okoliczności faktycznych, których strona nie podniosła w toku postępowania podatkowego. Stosując wskazane unormowanie, sąd jedynie wysłuchuje zgłoszonych przez stronę żądań, wniosków, wyjaśnień, a nie przesłuchuje jej w celu uzupełnienia materiału dowodowego. Niejako wyjątkowo (z urzędu lub na wniosek stron) może przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów (art. 106 § 3 p.p.s.a.), lecz żądania takiego skarżący nie zgłaszał, podobnie jak nie podnosił zarzutu naruszenia art.106 § 3 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny nie jest również uprawniony do podważenia wyroku pierwszoinstancyjnego z tego powodu, że WSA w Poznaniu nie rozpatrzył sprawy w jej granicach, skoro w skardze kasacyjnej nie został podniesiony zarzut naruszenia art. 134 § 1 p.p.s.a. Wbrew zarzutom skargi kasacyjnej wyrok Sąd pierwszej instancji odpowiada prawu i w związku z tym, na podstawie art. 184 p.p.s.a. skargę kasacyjną należało oddalić. W wyroku nie orzeczono o przyznaniu pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250, art. 254 § 1 p.p.s.a.), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 - 261 p.p.s.a. Krzysztof Winiarski Jan Rudowski Anna Dalkowska