I SA/Op 345/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Krzysztof Bogusz po rozpoznaniu w dniu 23 stycznia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A Spółka z o.o. w [...] od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu z dnia 21 listopada 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi A Spółka z o.o. w [...] na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu z dnia 23 czerwca 2017 r. Nr [...] w przedmiocie określenia w podatku od towarów i usług za III kwartał 2013 r. nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy oraz podatku do zapłaty postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 21 listopada 2017 r. starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu, po rozpoznaniu zgłoszonego przez A Spółka z o.o. w [...] (dalej jako: strona, skarżąca, spółka) wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w części, obejmującej wpis należny od skargi, odmówił przyznania prawa pomocy w tym zakresie, z uwagi na brak wykazania przez skarżącą spełnienia przesłanek określonych w art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.) - dalej w skrócie: "P.p.s.a.". Uzasadniając wniosek o przyznanie prawa pomocy skarżąca wskazała, że kontrola i następnie wydanie decyzji przez Urząd Skarbowy w Nysie spowodowały "zahamowanie bieżącej działalności spółki". W części wniosku dotyczącego oświadczenia o majątku i dochodach wykazała brak środków trwałych, stratę za ostatni rok obrotowy w wysokości - 7.048,12 zł, stan konta bankowego 0 zł, stan kasy w wysokości 21.310,90 zł, zobowiązania długoterminowe w kwocie 32.666,56 zł, zobowiązania krótkoterminowe w kwocie 209.652,04 oraz stan kapitału zakładowego, majątku i środków finansowych w wysokości 5.000 zł. Nadto skarżąca, w reakcji na wezwanie w trybie art. 255 P.p.s.a., przedłożyła: deklaracje podatkowe VAT -7 za I – III kwartał 2017 r. i zeznania o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) CIT-8 za lata 2015 i 2016 r. Dokonując oceny zasadności wniosku referendarz uznał, że skarżąca nie wywiązała się w sposób dostateczny z obowiązku rzetelnego wyjaśnienia okoliczności związanych z jej sytuacją majątkową i finansową. Będąc bowiem wezwana do przedstawienia dodatkowych dokumentów źródłowych, obrazujących jej kondycję finansową - skarżąca przedstawiła jedynie deklaracje podatkowe i to jeszcze nie obejmujące danych za pełny żądany okres rozliczeniowy. W efekcie postawa skarżącej uniemożliwia ocenę wiarygodności jej oświadczeń o braku środków na pokrycie kosztów sądowych i wskazuje na brak współdziałania w ustaleniu prawidłowego stanu faktycznego w zakresie jej rzeczywistej sytuacji. Poza tym referendarz uznał, że skarżąca miała możliwość uiszczenia wpisu ze wskazanych we wniosku środków w kwocie 21.310,90 zł. Ponadto referendarz zwrócił uwagę, że fakt zaprzestania prowadzenia działalności nie może automatycznie uzasadniać przyznania stronie prawa pomocy. Zaznaczył przy tym, że Spółka pozostaje w obrocie prawnym i z tego względu ma obowiązek podejmować wszelkie działania w celu prowadzenia działalności gospodarczej i uzyskiwania przychodów. Jeśli z takiej aktywności zrezygnowała i w konsekwencji nie uzyskuje przychodów i nie podejmuje starań ukierunkowanych na ich pozyskanie, to oznacza, że brak środków na ponoszenie kosztów sądowych jest powodowany postawą strony, nie zaś czynnikami od niej niezależnymi, obiektywnymi. Wskazał też, że osoba prawna ubiegająca się o prawo ubogich, nawet w razie przeciążenia majątku swego ponad wartość nie może się powoływać na swe zupełne ubóstwo, gdyż może pokryć opłaty sądowe przez zażądanie dopłat od wspólników oraz że przezorności i zapobiegliwości w zakresie zdobycia środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym należy szczególnie wymagać od osób biorących udział w postępowaniach sądowych w związku z prowadzoną przez siebie profesjonalną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszelkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów sądowych. We wniesionym od tego orzeczenia sprzeciwie, działający w imieniu strony pełnomocnik zarzucił mu naruszenie art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., wnosząc o jego zmianę i o przeprowadzenie dodatkowych dowodów z dokumentów załączonych do sprzeciwu. W uzasadnieniu wskazał, że istotnie spółka nie przedstawiła wszystkich dokumentów, o które została wezwana, jednak obecnie uzupełnia ten brak, poprzez załączenie do sprzeciwu zestawienia obrotów i sald oraz bilansu na koniec listopada 2017 r. Zaznaczył przy tym, że wprawdzie ustawodawca różnicuje sytuację osób fizycznych od sytuacji innych jednostek (osób prawnych), jednak pomimo tej różnicy dopuszcza możliwość udzielenia pomocy także tym jednostkom. Tymczasem, zdaniem pełnomocnika, stanowisko wyrażone w zaskarżonym postanowieniu sprawia, że art. 242 § 2 P.p.s.a. w stosunku do podmiotu gospodarczego i tak nie będzie się dało w praktyce zastosować, poza jedynie wyjątkowymi sytuacjami (np. zdarzeniami losowymi), co nie znajduje uzasadnienia w literalnym brzmieniu tego przepisu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy. Na podstawie art. 259 § 1 P.p.s.a. od zarządzeń i postanowień referendarza sądowego w tym w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. W myśl art. 260 § 1 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Przy tym zgodnie z art. 260 § 2 P.p.s.a. w sprawach, o których mowa w § 1, sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu, a w myśl § 3 tego artykułu sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do treści art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym (a o takie wnioskuje skarżąca) może zostać przyznane na wniosek strony będącej osobą prawną lub jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, jeżeli wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Podnieść należy, iż co do zasady strona jest zobowiązana do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie, co wynika z art. 199 P.p.s.a. Prawo pomocy jako instytucja o charakterze wyjątkowym winno być stosowane jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04 - dostępne na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak niżej powołane orzeczenia), opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Podstawę do przyznania prawa pomocy stanowią informacje wynikające z oświadczenia strony, złożonego na urzędowym formularzu wniosku, obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach (art. 252 § 1 i 2 P.p.s.a.). Obowiązek ten rozciąga się także na wszystkie dokumenty zawierające dane na temat sytuacji majątkowej strony, pozwalające tym samym zbadać istnienie przesłanek przyznania prawa pomocy. Jak podkreśla się w orzecznictwie, wnioskodawca, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności. Użyte w treści art. 246 P.p.s.a. słowo "wykazać" oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić, a nie jedynie oznajmić czy poinformować (por. postanowienia NSA: z 24 listopada 2011 r., I OZ 881/11; z 20 stycznia 2012 r., II FZ 863/11). Stąd, ciężar dowodu w zakresie przesłanek warunkujących zwolnienie od kosztów sądowych spoczywa bezsprzecznie na stronie, która powinna wykazać i wyczerpująco uzasadnić okoliczności stanowiące podstawę żądania. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a referendarz i sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zaznaczyć też trzeba, że orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy winno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: rozmiaru kosztów, jakie musi ponieść strona wnioskująca o prawo pomocy na poczet postępowania sądowego i aktualnych możliwości płatniczych. W rozpatrywanej sprawie skarżąca zobowiązana jest, na obecnym etapie sprawy, do uiszczenia wpisu należnego od skargi w wysokości 698 zł. Oprócz tego na skarżącej ciąży obowiązek opłacenia wpisu w innej sprawie z jej udziałem, zarejestrowanej pod sygn. I SA/Op 346/17, wynoszącego kwotę 2.000 zł. Odnosząc powyższe rozważania do rozpatrywanej sprawy Sąd nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia. Referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy i w oparciu o przedstawiony przez stronę materiał dowodowy dokonał trafnej oceny, że nie wykazała ona, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Przypomnieć należy, że u podstaw negatywnego dla skarżącej rozstrzygnięcia legło stwierdzenie, że nie wykonała ona w należyty sposób wezwania referendarza sądowego o przedłożenie dokumentów źródłowych, pozwalających na udokumentowanie okoliczności, na jakie się powoływała i ustalenie jej rzeczywistych możliwości płatniczych. Będąc bowiem wezwana do przedstawienia: kserokopii deklaracji podatkowych CIT-8 za lata 2015-2016 i deklaracji podatkowych VAT-7 za miesiące marzec, kwiecień, maj, czerwiec, lipiec, sierpień i wrzesień 2017 r., zestawień obrotów i sald kont wynikowych i bilansowych za ostatnie 6 miesięcy, odpisów aktualnych bilansów, wyciągów i odpisów z posiadanych rachunków bankowych za ostatnie 3 miesiące – skarżąca ograniczyła się jedynie do złożenia kopii deklaracji podatkowych i to w niepełnym zakresie (do akt załączono: zeznania CIT-8 za lata 2015 i 2016 oraz deklaracje VAT-7 za I – III kwartał 2017 r.). Słusznie więc referendarz uznał, że bierność procesowa skarżącej nie pozwalała na uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sąd zauważa, że skarżąc postanowienie referendarza sprzeciwem, skarżąca nie podniosła żadnych konkretnych argumentów, mogących skutecznie podważyć ustalenia referendarza sądowego i wysnute na ich podstawie wnioski. Przede wszystkim skarżąca w dalszym ciągu nie wywiązała się w pełni z nałożonego w trybie art. 255 P.p.s.a. obowiązku przedstawienia dokumentów, o które została wezwana zarządzeniem z dnia 11 października 2017 r., załączając do sprzeciwu jedynie zestawienie obrotów i sald za okres sprawozdawczy od 1 czerwca 2017 r. do 30 listopada 2017 r. oraz bilans na dzień 30 listopada 2017 r. Pomimo jednak zawartych w sprzeciwie zapewnień o dostarczeniu pozostałych dokumentów źródłowych - skarżąca braków tych do chwili obecnej nie uzupełniła. Sąd stwierdza, że skarżąca nadal przedstawia swą sytuację w sposób wybiórczy, a co za tym idzie uniemożliwia wolną od wątpliwości ocenę swej faktycznej kondycji finansowej i możliwości płatniczych. Z przedłożonych dotychczas dowodów w żaden bowiem sposób nie wynika, jak kształtuje się aktualna sytuacja materialna Spółki i jakie osiąga ona obecnie przychody oraz jakie ponosi koszty działalności. Co prawda, skarżąca we wniosku wskazywała, że jej bieżąca działalność została "zahamowana" i na potwierdzenie tej okoliczności przedłożyła deklaracje VAT-7 za I – III kwartał 2017 r., w których nie wykazano żadnych obrotów z tytułu dostaw towarów i świadczenia usług, jednakże dowody te nie zdołały w wystarczający sposób dowieść podnoszonej okoliczności zahamowania (czy tym bardziej zaprzestania) prowadzenia działalności przez skarżącą. Również dokumenty załączone do sprzeciwu nie pozwalały na ocenę wyników gospodarczych osiąganych przez Spółkę, skoro w przedłożonym zestawieniu obrotów i sald nie ujawniono zapisów kont zespołu "4" i "7" (konta przychodowe i kosztowe), zaś do bilansu nie dołączono rachunku zysków i strat oraz informacji dodatkowej. W tym miejscu zaakcentować należy, że w sytuacji, kiedy wnioskodawca nie przedstawia wszystkich okoliczności dotyczących jego sytuacji finansowej i majątkowej, bądź też przedstawia niepełne lub niejasne dane – co miało miejsce w niniejszej sprawie – to powinien liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do przyznania prawa pomocy. Przyznanie tego prawa jest bowiem uzależnione od przeprowadzenia rzetelnej analizy zdolności finansowej spółki. W przedmiotowej sprawie oświadczenia skarżącej oraz przedłożone przez nią dokumenty źródłowe nie pozwalają na wolną od wątpliwości ocenę jej sytuacji finansowej, a co za tym idzie - nie pozwalają na uwzględnienie złożonego wniosku. W orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że uchylając się od przedstawienia określonych dokumentów i oświadczeń na wezwanie sądu, strona powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie dysponował materiałem dowodowym wystarczającym do uwzględnienia jej wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 29 lipca 2009 r., sygn. akt II FZ 267/09). Niezależnie od powyższego, zgodzić się należy z oceną referendarza, iż dysponując środkami pieniężnymi w kwocie 21.310,90 zł (środki w kasie), skarżąca miała pełną możliwość pokrycia kosztów sądowych i na ten cel winna przeznaczyć owe środki w pierwszej kolejności, przed innymi zobowiązaniami. Nie ulega wątpliwości, że wartość tych zasobów znacznie przewyższa wysokość wymaganych obecnie wpisów (których łączna wysokość, w obu sprawach z udziałem skarżącej, wynosi 2.698 zł) a skarżąca nie wykazała, by posiadała jakieś inne zobowiązania, korzystające z pierwszeństwa zaspokojenia przed kosztami sądowymi (do tego argumentu skarżąca w sprzeciwie nie odniosła się w żaden sposób). Dla oceny zasadności wniosku nie bez znaczenia jest również okoliczność, że Spółka nadal prowadzi działalność i pozostaje w obrocie gospodarczym, który powinien ze swej istoty przynosić przychody. Przedstawione dokumenty finansowe, w tym obroty na koncie 201 rozrachunki z odbiorcami nie potwierdzają również, by wystąpiła sytuacja, w której skarżąca zaprzestała trwale regulowania swych zobowiązań. Co więcej skarżąca posiada aktywa obrotowe o wartości 342.691,60 zł, w tym należności krótkoterminowe na kwotę 315.572,85 zł (skarżąca nie informuje przy tym, by należności te były nieściągalne). Wbrew też podniesionym w sprzeciwie zarzutom, trafnie referendarz zwrócił uwagę na ukształtowane w orzecznictwie poglądy, w myśl których stronom wnioskującym o udzielenie prawa pomocy na podstawie art. 242 § 2 P.p.s.a. (osobom prawnym oraz jednostkom organizacyjnym nieposiadającym osobowości prawnej) stawia się szczególne wymagania, przy ocenie spełnienia przesłanek z tego przepisu. Jak słusznie zaznaczył referendarz, spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, ubiegająca się o prawo ubogich, (...) nawet w razie przeciążenia majątku swego ponad wartość nie może się powoływać na swe zupełne ubóstwo, gdyż może pokryć opłaty sądowe przez zażądanie dopłat od wspólników. Ponadto referendarz wskazał, że przezorności i zapobiegliwości w zakresie zdobycia środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym należy szczególnie wymagać od osób biorących udział w postępowaniach sądowych w związku z prowadzoną przez siebie profesjonalną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszelkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów sądowych. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę poglądy powyższe podziela w całości, wskazując, że znajdują one pełne poparcie w ugruntowanej już linii orzeczniczej sądów administracyjnych (por. postanowienia NSA z dnia 24 czerwca 2008 r., sygn. akt l GZ 147/08 oraz z dnia 9 lipca 2008 r., sygn. akt l FZ 265/08). Istotnie, jak zauważa pełnomocnik skarżącej, ustawodawca, w odniesieniu do oceny wniosków składanych przez osoby prawne lub jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej, wprowadził większe rygory, koncentrując się wyłącznie na przesłankach ekonomicznych, a ponadto uzależnił przyznanie prawa pomocy, mimo zaistnienia przesłanek ustawowych, od uznania sądów - o czym świadczy użyty w art. 242 § 2 zwrot "może być przyznane" (zob. postanowienie NSA z dnia 22 lipca 2014 r., sygn. akt I FZ 226/14). Powyższe znajduje jednak uzasadnienie w celu, jakiemu służy instytucja prawa pomocy, a którym jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (w tym również osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Pamiętać przy tym należy, że prawo pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa. Sytuacja wnioskodawcy musi obiektywnie uzasadniać przerzucenie tego ciężaru na innych podatników. W przypadku przedsiębiorców, których celem jest działanie nakierowane na osiągnięcie zysku, udzielenie takiego dofinansowania siłą rzeczy ogranicza się do sytuacji wyjątkowych, gdy rzeczywiście ich sytuacja jest na tyle trudna, że pokrycie kosztów sądowych jest całkowicie niemożliwe. Jak bowiem podkreśla się w orzecznictwie (m.in. postanowienie NSA z dnia 24 lipca 2014 r. II GZ 392/14) w przypadku wnioskowania o prawo pomocy osoba prawna nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków. Zdaniem Sądu, zbyt daleko idące są jednak wnioski pełnomocnika, że wymagania stawiane osobom prawnym czynią instytucję z art. 242 § 2 P.p.s.a. martwą. Wnioskom tym przeczą bowiem orzeczenia sądów, przyznające prawo pomocy również osobom prawnym. Jeżeli zaś chodzi o sytuację skarżącej - w kontekście zarzutów, że stanowisko wyrażone postanowieniu sprawia, że omawianego przepisu nie da się w praktyce w ogóle zastosować - wskazać należy, że odmowa uwzględnienia wniosku skarżącej była następstwem niepełnej odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego w toku rozpoznania wniosku, zaś konsekwencją takiej bierności procesowej niewątpliwie jest brak możliwości poznania jej rzeczywistej zdolności płatniczej i tym samym przyznania prawa pomocy. Pozbawione podstaw są przypuszczenia, co by było, gdyby skarżąca obowiązek ten wypełniła. Tym bardziej, że sama, pomimo zapewnień, nadal nie uzupełniła wszystkich danych o swojej bieżącej sytuacji majątkowej. Z tych powodów Sąd uznał, że skarżąca nie wykazała zasadności przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W rezultacie, rozstrzygnięcie i argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia należało w pełni podzielić. Referendarz sądowy nie dopuścił się żadnych naruszeń prawa i właściwie uzasadnił zajęte stanowisko. W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 i art. 260 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.