II SA/Sz 110/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Stefan Kłosowski (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Grzegorczyk-Meder,, Sędzia WSA Arkadiusz Windak, Protokolant starszy sekretarz sądowy Alicja Poznańska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 22 lutego 2018 r. sprawy ze skargi G. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie nieodpłatnego przeniesienia prawa własności nieruchomości oddala skargę. Decyzją nr [...] z [...] r., Starosta [...] odmówił G. K. nieodpłatnego przeniesienia prawa własności działki gruntu o pow. 0,2675 ha, oznaczonej nr [...], położonej w obrębie ew. R. , gmina B., stwierdzając, że nie spełnia ona warunków określonych art. 118 ust. 2a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2016r. poz. 277 ze zm.). Od powyższej decyzji G. K. (dalej: "Skarżąca"), działająca przez profesjonalnego pełnomocnika, wniosła odwołanie, w którym zarzuciła organowi I instancji naruszenie: - art. 118 § 1, § 2a i 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników poprzez jego błędną wykładnię, skutkującą przyjęciem, że z wnioskiem o przeniesienie prawa własności działki może wystąpić zstępny, który faktycznie włada nieruchomością, zaś skarżąca nie jest zstępną a zatem roszczenie takie jej nie przysługuje, podczas gdy skarżącej, jako spadkobierczyni po zmarłym A. P., przysługuje prawo żądania wydania decyzji o charakterze deklaratoryjnym stwierdzającej przeniesienie prawa własności przedmiotowej działki, - naruszenie art. 77 § 1 w zw. z art. 80 K.p.a. poprzez błędne ustalenie stanu faktycznego i nieuwzględnienie w zaskarżonej decyzji faktu dokonania działu spadku po zmarłym A. P. i faktu, że spadkobierczynią po nim jest skarżąca. Podnosząc powyższe zarzuty Skarżąca wniosła o wydanie decyzji o nieodpłatnym przeniesieniu na jej rzecz prawa własności przedmiotowej działki, względnie o uchylenie decyzji organu I instancji i skierowanie sprawy do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia. Po rozpatrzeniu powyższego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] r. znak [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r. poz.23.) dalej K.p.a. oraz art. 118 ust.2 a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2016 r. poz. 277 ze zm.) dalej: "u.u.s.r." utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia organ odwoławczy stwierdził, że decyzją Naczelnika Gminy w B. z dnia [...] r. Nr [...] gospodarstwo rolne stanowiące własność S. P. (ojca Skarżącej), położone w obrębie ewidencyjnym R. gmina B., zostało przejęte na rzecz Skarbu Państwa. S. P. została przydzielona do dożywotniego użytkowania działka gruntu rolnego nr [...] o pow. 0,5 ha. Z wypisu z rejestru gruntów z 4 maja 2016 r. wynika, że ostatnio dożywotnim użytkownikiem działki nr [...] był A. P., syn S. . i brat Skarżącej. Również z wniosku G. K. z dnia [...] r. o wydanie decyzji o przeniesienie prawa własności nieruchomości stanowiącej działkę gruntu nr ew. [...] wynika, że uprawnienie do użytkowania wskazanej nieruchomości przysługiwało A. P.. Materialnoprawną podstawą prowadzenia postępowania w sprawie przyznania prawa własności działki gruntu stanowiły przepisy art. 118 ust. 1 i ust. 2a u.u.s.r. Zgodnie z ich brzmieniem, osobie, której przysługuje prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność tej działki (ust. 1). Z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki określonej w art. 118 ust. 1 lub 2 ustawy może wystąpić również zstępny osoby uprawnionej, o której mowa w tych przepisach, który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością, jeżeli jednak uprawnionymi są oboje małżonkowie, wniosek taki może być zgłoszony dopiero po śmierci obojga małżonków (ust. 2a). Na mocy art. 118 ust. 2a u.u.s.r., w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 6 ustawy z dnia 20 czerwca 1992 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, po śmierci właściciela gospodarstwa rolnego przejętego na własność Państwa, któremu przyznane zostało prawo dożywotniego użytkowania działki gruntu, o przyznanie tej działki na własność mogą zatem ubiegać się zstępni uprawnionego, którzy przejęli po nim posiadanie tej działki (por. wyrok NSA z dnia 23 marca 1993 r. SA/Wr 1823/92. ONSA 1994/3/88). Uprawnienia do żądania bezpłatnego przekazania działki pozostawionej rolnikowi do dożywotniego użytkowania obwarowane jest dwoma przesłankami, które muszą zaistnieć łącznie - wnioskodawca musi być zstępnym osoby, której przysługiwało prawo bezpłatnego dożywotniego użytkowania działki i jednocześnie faktycznie władać nią w zakresie odpowiadającym uprawnieniom przysługującym zmarłemu rolnikowi. Oznacza to, że najpóźniej z chwilą śmierci uprawnionego rolnika działka gruntu pozostająca w jego dożywotnim użytkowaniu powinna zostać przejęta w posiadanie przez zstępnego i być nieprzerwanie użytkowana zgodnie z jej przeznaczeniem (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 19 listopada 2009 r., sygn. akt I SA/OI 644/09, wyrok WSA w Białymstoku z 23 września 2010 r., sygn. akt II SA/Bk 315/10. Z wyraźnego brzmienia przepisu art. 118 ust. 2a ustawy wynika jednoznacznie, że wolą ustawodawcy było przyznanie prawa ubiegania się o nieodpłatne przyznanie własności działki, oddanej do użytkowania z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, ściśle określonej kategorii osób spełniających warunki określone w tym przepisie. Roszczenia z art. 118 ustawy nie przysługują zatem wszystkim zstępnym rolnika, lecz jedynie określonym w ust. 2a tego przepisu, a więc tym, którzy po śmierci rolnika faktycznie władają działką w zakresie wynikającym z prawa użytkowania (wyrok NSA z dnia 12 czerwca 2001 r., II SA/Łd 2129/97, Lex nr 656360). Z brzmienia natomiast art 118 ust. 1 u.u.s.r. wynika jednoznacznie, że osobie, której przysługuje prawo użytkowania gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność tej działki. Zatem uprawnienie uregulowane tym przepisem ma charakter roszczenia osobistego uprawnionej osoby, które nie może zostać scedowane na zstępnych tej uprawnionej strony, czy też być potraktowane jako wchodzące do masy spadkowej. G. K. jest wprawdzie zstępną S. P., jednakże nie władała faktycznie działką nr [...] w zakresie odpowiadającym uprawnieniom przysługującym zmarłemu rolnikowi tj. S. P.. Wbrew stanowisku Skarżącej, działka użytkowana dożywotnio przez osobę, która przekazała gospodarstwo rolne Państwu nie jest składnikiem masy spadkowej i nie podlega dziedziczeniu. Zgodnie z treścią art. 252 Kodeksu cywilnego (dalej: "k.c.") rzecz można obciążyć prawem do jej używania i do pobierania jej pożytków (użytkowanie). Na podstawie użytkowania uprawniony ma prawo używać rzecz i pobierać jej pożytki. Jest to jedyne uregulowane w Kodeksie cywilnym prawo rzeczowe ograniczone, związane z posiadaniem i używaniem rzeczy w pełnym zakresie. Na używanie rzeczy (usus) składa się jej posiadanie i korzystanie. Istotną cechą użytkowania jest niezbywalność (art. 254 k.c.) oraz osobisty charakter, powodujący, że prawo to wygasa najpóźniej ze śmiercią uprawnionej osoby fizycznej (art. 266 k.c.). Jest to najdłuższy czas trwania użytkowania ustanowionego na rzecz osoby fizycznej. W postanowieniu tym przejawia się myśl ustawodawcy, że użytkowanie na rzecz osoby fizycznej powinno służyć jej utrzymaniu (ma charakter alimentacyjny). Jak wynika z art. 254 k.c., użytkowanie jest niezbywalne, co oznacza także, że nie wchodzi w skład spadku po zmarłym (por. Jacek Gudowski w: Komentarz do art. 254 k.c., publ. Lex/el., a także wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 12 kwietnia 2017r. II SA/Kr 139/17, LEX nr 2285953). W tej sytuacji fakt śmierci A. P. w dniu [...] r. nie spowodował przeniesienia uprawnień z tytułu użytkowania działki nr [...] w jakiejkolwiek części na jego spadkobierców. W tym stanie rzeczy bezzasadne jest twierdzenie, że G. K., jako spadkobierczyni po zmarłym A. P., przysługuje prawo żądania wydania decyzji o charakterze deklaratoryjnym, stwierdzającej przeniesienie prawa własności przedmiotowej działki na podstawie art. 118 § 1 i 2a u.u.s.r. Powyższą decyzję G. K., działająca przez profesjonalnego pełnomocnika, zaskarżyła skargą do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. W skardze podniesiono zarzuty naruszenia: - przepisów prawa procesowego, tj. art. 77 § 1 w zw. z art. 80 K.p.a. polegającego na braku wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia materiału dowodowego w niniejszej sprawie, co doprowadziło do błędu w ustaleniach stanu faktycznego i nieuwzględnieniu w zaskarżonej decyzji faktu dokonania działu spadku po zmarłym A. P. i tym samym faktu, że spadkobierczynią po nim jest skarżąca G. K., a w konsekwencji oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego w sposób dowolny, a nie swobodny; - przepisów prawa materialnego, tj. art. 118 § 1 a także § 2a i 4 u.u.s.r. poprzez jego błędną wykładnię co w konsekwencji doprowadziło do jego niewłaściwego zastosowania, bowiem organ II instancji błędnie przyjął, iż z wnioskiem o przeniesienie prawa własności działki może wystąpić zstępny, który faktycznie nieruchomością włada, zaś skarżąca jest wstępną, nie zaś zstępną, a zatem roszczenie takie jej nie przysługuje, w świetle gdy zgodnie z powyższym przepisem skarżącej jako spadkobierczyni po zmarłym A. P. przysługuje prawo do żądania wydania decyzji o charakterze deklaratoryjnym stwierdzającej przeniesienie prawa własności przedmiotowej działki, Podnosząc powyższe zarzuty Skarżąca wniosła o uchylenie i zmianę decyzji organu I i II instancji poprzez stwierdzenie, że przenosi się nieodpłatnie na rzecz G. K. prawo własności nieruchomości obejmującej działkę ewidencyjną nr [...], o powierzchni 0,2675 ha, położonej w obrębie ewidencyjnym R. , gmina B., woj. Z., dla której Sąd Rejonowy w B. Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi KW nr [...], ewentualnie o uchylenie decyzji organu I i II instancji i skierowanie sprawy do ponownego rozpoznania przez organ I instancji oraz o zasądzenie od organu na rzecz skarżących zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu autor skargi przypomniał okoliczności oraz prawne podstawy przejęcia gospodarstwa rolnego stanowiącego własność S. P., położonego w obrębie ewidencyjnym [...], gm. B., na rzecz Państwa. S. P. została przydzielona do dożywotniego użytkowania działka gruntu rolnego nr [...], położona w obrębie ewidencyjnym [...], o pow. 0,5 ha. Po śmierci S. P. powyższą nieruchomość nabył na podstawie art. 118 § 2a u.u.s.r. jego syn - A. P.. Wobec śmierci A. P. oraz faktu, że był on osobą bezdzietną, spadek po nim odziedziczyły w częściach po 1/3 jego siostry - M. W., J. G. oraz G. K.. Dnia [...] r., zawarta została przed notariuszem A. R. rep. A nr [...] umowa o dział spadku, zgodnie z brzmieniem której G. K. nabyła na własność zabudowaną nieruchomość, położoną w miejscowości R. nr [...] gm. B., stanowiącą działkę gruntu oznaczoną nr [...] o pow. 0,0500 ha, która to działka przynależy do nieruchomości objętej niniejszą skargą nr [...], którą to nieruchomością Skarżąca G. K. dodatkowo faktycznie włada. W związku z powyższym dnia 29 kwietnia 2016 r., Skarżąca, powołując się na treść art. 118 § 1 u.u.s.r., złożyła wniosek o nieodpłatne przeniesienie na jej rzecz przedmiotowej nieruchomości. Zdaniem Skarżącej, treść powyższego przepisu ma zastosowanie również do spadkobierców osoby, której przysługiwało prawo użytkowania gruntu, co potwierdził Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 17 czerwca 2015 r., sygn. akt: II SA/Ga 367/15, które Skarżąca aprobuje, a zgodnie z którym przyznanie prawa własności działki, stosownie do treści art. 118 ust. 1 u.u.s.r. następuje z mocy samego prawa, a warunkiem jest złożenie wniosku. Złożenie takiego wniosku powoduje, że prawo użytkowania działki z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu za emeryturę i rentę przekształca się w prawo majątkowe do nabycia tej działki na własność, wchodzące w skład spadku. Osoby uprawnione z tytułu spadku mogą w takiej sytuacji żądać wydania decyzji o charakterze deklaratoryjnym stwierdzającej przeniesienie prawa własności przedmiotowej działki". Natomiast Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 26 maja 2011r., sygn. akt: I SA/Wr 41/11 wskazał, że "nieprawidłowa jest interpretacja przepisu art. 118 ust. 1 ustawy z 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, która uznaje, że osobą uprawnioną do uwłaszczenia z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego jest tylko ta osoba, która przekazała gospodarstwo rolne". Nie bez znaczenia dla niniejszej sprawy jest również wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 8 sierpnia 2012 r., sygn. akt: II SA/Gd 283/12, zgodnie z którym "krąg uczestników postępowania prowadzonego przez organ na podstawie art. 118 ust. 2a u.u.s.r. może być większy niż krąg osób, którym rzeczywiście przysługuje prawo do nabycia nieruchomości, a w razie sporu między uczestnikami postępowania, przedmiotem tego postępowania będzie rozstrzygnięcie o spornych interesach stron". Brak przeprowadzenia wszechstronnej analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego, jak również błędna interpretacja art. 118 § 1 u.u.s.r. oraz niewłaściwe zastosowanie art. 118 § 2a i 4 tej ustawy doprowadziły do błędnego rozstrzygnięcia, nie znajdującego odzwierciedlenia w obowiązujących przepisach. Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sad Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje: Zgodnie z art. 1 i art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm. - dalej: P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, a więc prawidłowości zastosowania przez organy administracji publicznej przepisów obowiązującego prawa oraz trafności ich wykładni. Jedynie w przypadku stwierdzenia przez Sąd naruszenia przepisów prawa materialnego lub istotnych wad w przeprowadzonym postępowaniu, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy sąd eliminuje zaskarżony akt z obrotu prawnego (art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a.). Sądowa kontrola dokonana w niniejszej sprawie według ww. kryteriów nie dała podstaw do uwzględnienia skargi, bowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Zarzuty skargi oraz ich argumentacja są natomiast nietrafne. Materialnoprawną podstawę prowadzonego w sprawie postępowania stanowi art. 118 ust. 1 i 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2016 r. poz. 277 ze zm.) dalej: "u.u.s.r.", zgodnie z którym osobie, której przysługuje prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania j gospodarstwa rolnego Państwu, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność tej działki (ust. 1). Z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki może wystąpić również zstępny osoby uprawnionej, który po śmierci tej osoby faktycznie włada daną nieruchomością (ust. 2a). Do Skarżącej odnosiłby się zatem ust. 2a. Warunek faktycznego władania nieruchomością, o którym mowa w tym przepisie, oznacza wymaganie osobistego użytkowania nieruchomości przez zstępnego, ubiegającego się o przyznanie prawa własności, czyli osobistego uprawiania i pobierania pożytków z nieruchomości. Warunku tego Skarżąca jednak nie spełnia. Użytkownikiem przedmiotowej nieruchomości, aż do śmierci, był zmarły bezpotomnie w dniu [...] r. jej brat A. P., którego Skarżąca jest spadkobierczynią. Z akt sprawy nie wynika, jak również Skarżąca nie twierdzi, że A. P. składał wniosek o przyznanie mu prawa własności przedmiotowej działki, do czego był uprawniony. Gdyby uprawnienie to wykorzystał stałby się właścicielem przedmiotowej działki, która wówczas stałaby się składnikiem masy spadkowej (jak działka nr [...]), do przejęcia której uprawnieni byliby jego spadkobiercy. W niniejszej sprawie sytuacja taka jednak nie zachodzi. Art. 118 ust. 1 i 2a, u.u.s.r. nie pozostawia wątpliwości interpretacyjnych, co do kręgu osób uprawnionych do ubiegania się o przyznanie prawa własności działki pozostawionej rolnikom do użytkowania. Wynika z niego wprost, iż uprawnionym do żądania przyznania własności działki gruntu, przyznanej rolnikowi do użytkowania po przekazaniu gospodarstwa rolnego na rzecz Państwa w zamian za rentę, jest ten rolnik – wymagane było tylko złożenie przez niego stosownego wniosku w tym zakresie. Z mocy ust. 2a powyższego przepisu uprawnionym do żądania nieodpłatnego przyznania własności tej działki jest również zstępny osoby uprawionej (wskazanej w ust. 1) pod warunkiem jednak, że po śmierci tej osoby, faktycznie włada tą nieruchomością, tj. użytkuje ją, pobierając związane z tym pożytki. Tą osobą był tylko A. P. - syn S. P. i brat Skarżącej. Skarżąca nie twierdzi, że spełnia wskazany w wyżej przytoczonym przepisie warunek władania przedmiotową działką po śmierci S. P.. Swoje uprawnienie w tym zakresie wywodzi jedynie z faktu, iż jest spadkobiercą A. P.. Jak wyżej wskazano, z akt sprawy nie wynika, że A. P. złożył wniosek o przyznanie mu własności użytkowej działki. Gdyby tak było, i zostałaby wydana decyzja o przyznaniu własności działki, art. 118 u.u.s.r. w ogóle nie miałby w tej sprawie zastosowania, gdyż przedmiotowa działka, wchodziłaby w skład masy majątkowej i podlegała dziedziczeniu na zasadach ogólnych. A. P. był jedynie użytkownikiem działki, której właścicielem, po przekazaniu gospodarstwa rolnego, był Skarb Państwa. Jego uprawnienia wynikały z przytoczonego wyżej art. 118 ust. 2a u.u.s.r. i obejmowały jedynie prawo użytkowania przedmiotowej działki. Uznać zatem należy, iż organy obu instancji dokonały trafnej wykładni art. 118 u.u.s.r. uznając, że Skarżąca nie spełnia wskazanych w tym przepisie przesłanek uprawniających do przyznania jej własności działki nr [...], przydzielonej jej ojcu do użytkowania, a po jego śmierci użytkowanej przez jej brata – A. P.. Skarżąca, do chwili śmierci A. P. nie była zaś użytkownikiem tej działki, wobec czego uprawnienie do przyznania na jej rzecz jej własności nie przysługuje. Należy też zwrócić uwagę, iż decyzja o przyznaniu własności działki na podstawie art. 118 u.u.s.r. ma charakter konstytutywny, a nie deklaratoryjny, której wydania domaga się Skarżąca. Jak trafnie stwierdził Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w wyroku z dnia 16 stycznia 2013 r. sygn. II SA/Wr 806/12, uprawnienie o przyznanie nieodpłatnie własności działki, wynikające z art. 118 ust. 2a u.u.s.r. ma charakter osobisty i jest ściśle związane ze spełnieniem przez osobę ubiegającą się o nieodpłatne przyznanie prawa własności na podstawie ww. przepisu, wskazanych w nim przesłanek, tj. faktycznego władania daną działką po śmierci osoby wskazanej w art. 118 ust. 1, oraz złożenia stosownego wniosku w tym zakresie. Jak już wyżej wskazano, z akt sprawy nie wynika, iż A. P. wniosek taki składał, zatem Skarżąca nie ma podstaw by powoływać się w tej sprawie na uprawnienie spadkowe wskazane w wyroku WSA w Gdańsku z dnia 17 czerwca 2015r.sygn.akt I SA/Gd 367/15. Pozostałe powoływane przez skarżącą orzeczenia sądów administracyjnych nie odnoszą się wprost do istotnych w niniejszej sprawie kwestii. Orzecznictwo sądowoadministracyjne na tle art. 118 u.u.s.r. jest w tym zakresie jednolite i jednoznacznie wskazuje na brak podstaw do zastosowania uprawnień określonych w art. 118 ust. 1 i ust. 2a u.u.s.r. wobec osób nie spełniających wskazanych w tych przepisach warunków, w szczególności osobistego użytkowania działki po śmierci rolnika, jako jego zstępny. W szczególności uprawnienie w tym zakresie nie może opierać się na prawie do spadku po osobie, która była użytkownikiem danej działki gruntu. W związku z powyższym stwierdzić należy, iż organy trafnie uznały, że G. K. nie spełnia warunków do ubiegania się o bezpłatne nabycie prawa własności działki po zmarłym bracie A. P., bowiem nie spełnia warunków określonych w art. 118 § 2a u.u.s.r. a prawo użytkowania działki, o którym mowa w art. 118 § 1 u.u.s.r., jako prawo o charakterze osobistym, nie wchodzi w skład masy spadkowej. Ze względu na stwierdzony brak naruszenia prawa materialnego lub nieważności decyzji, Sąd nie miał też podstaw do zastosowania art. 145 § 1 jak też art. 145a § 1 P.p.s.a. Skarga nie znajduje zatem uzasadnionych podstaw, wobec czego podlega oddaleniu na podstawie art. art. 151 P.p.s.a.