III FSK 955/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Paweł Borszowski, Sędzia NSA Sławomir Presnarowicz, Sędzia WSA (del.) Alicja Polańska (sprawozdawca), po rozpoznaniu w dniu 19 października 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 października 2018 r. sygn. akt III SA/Wa 120/18 w sprawie ze skargi A. A. na decyzję Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 10 listopada 2017 r. nr BON.III.5220.383.3.2016.JW/IN w przedmiocie odpowiedzialności osób trzecich za zaległości spółki z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnym 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, 2) zasądza od A. A. na rzecz Ministra Rodziny i Polityki Społecznej kwotę 360 (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 11 października 2018 r. sygn. akt III SA/Wa 120/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżoną decyzję w sprawie ze skargi A. A. na decyzję Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 10 listopada 2017 r. nr [...] w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności wspólnika wraz z drugim wspólnikiem oraz spółką za zaległości spółki z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON) za luty i marzec 2013 r. oraz zasądził od organu na rzecz skarżącego kwotę 1.117 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Sąd pierwszej instancji wskazał, że w art. 115 O.p. odpowiedzialność wspólnika za zaległości spółki wynika z jego pozycji względem spółki. W przypadku spółek wskazanych w art. 115 O.p., nawet jeżeli odrębne przepisy nadają spółkom status podmiotu prawa (podatnika, pracodawcy), to wspólnicy mają prawo do ich reprezentowania i prowadzenia ich spraw. Jeżeli wspólnik nie jest zaangażowany w sprawy spółki i to niezależnie od przyczyny - losowe, świadoma decyzja - to nie jest to okoliczność wyłączająca lub ograniczająca jego odpowiedzialność. W ocenie sądu pierwszej instancji, w sprawie nie można jednak uznać, że skarżący nie był zaangażowany w sprawy spółki, w powyższym rozumieniu, gdyż na mocy wyroków sądowych nie mógł dokonywać wypłat z rachunku spółki ani nie mógł podejmować czynności przed urzędami publicznymi i sądami. W tej sytuacji, nawet gdyby wiedział o zobowiązaniach spółki wobec PFRON, to nie mógłby jej reprezentować, w tym ewentualnie kwestionować wysokości zobowiązań, ani nawet nie mógłby ich dobrowolnie wykonać. Odwołując się dalej do brzmienia art. 115 § 1 i § 2 O.p., sąd wskazał, że w przepisie tym mowa jest o wspólnikach lub byłych wspólnikach spółki jawnej korzystających (nawet potencjalnie) z pełni uprawnień przewidzianych w przepisach Kodeksu spółek handlowych w zakresie prawa do reprezentacji i dysponowania majątkiem spółki. Jeżeli jednak uprawnienia wspólnika zostały ograniczone w wyniku wydania wyroku przez sąd, w szczególności w zakresie pozbawienia prawa do reprezentowania spółki i dysponowania majątkiem spółki, to orzeczenie o solidarnej odpowiedzialności takiego wspólnika nie może nastąpić. Z ww. powodów sąd uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. i art. 152 p.p.s.a. oraz na podstawie art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a i § 14 ust. 1 lit. a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2018 r. poz. 265). Sąd wskazał, że na zasądzoną kwotę 1.117 zł złożył się wpis (500 zł), wynagrodzenie pełnomocnika (600 zł) oraz opłata skarbowa od pełnomocnictwa (17 zł). Wskazany wyrok (podobnie jak pozostałe powołane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych) jest dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl. W wywiedzionej od powyższego wyroku skardze kasacyjnej, organ - reprezentowany przez pełnomocnika będącego radcą prawnym - zaskarżył wyrok w całości, zarzucając na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie prawa materialnego, tj.: 1) art. 115 § 1 w zw. z art. 115 § 4 i § 5 w zw. z art. 108 § 1 O.p. poprzez błędną wykładnię sprowadzającą się do uznania, że wspólnik spółki jawnej odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie ze spółką i z pozostałymi wspólnikami za zaległości podatkowe spółki, gdy korzysta z uprawnień w zakresie reprezentacji i dysponowania majątkiem spółki, podczas gdy jest to odpowiedzialność obiektywna i niezależna od zawinienia, lecz od samego faktu bycia wspólnikiem; 2) § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a w zw. z § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265) w zw. z § 2 ust. 3 pkt 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221 poz. 2193 ze zm.) poprzez niewłaściwe zastosowanie i błędne przyjęcie, że stawka minimalna opłaty za czynności radcy prawnego w sprawie uzależniona jest od wartości przedmiotu sprawy, podczas gdy w sprawie pobrany został wpis stały i zastosowanie mógł znaleźć § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c wskazanego. Organ odwoławczy wniósł o uwzględnienie skargi, uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Zawnioskował nadto o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie oraz o zasądzenie od skarżącego na rzecz organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych. W uzasadnieniu zarzutów skargi kasacyjnej organ podniósł, że chociaż sąd pierwszej instancji powołał art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., jako podstawę uchylenia zaskarżonej decyzji, nie wskazał w uzasadnieniu decyzji na błędy w zakresie prawidłowości ustalenia stanu faktycznego, w tym na naruszenia przepisów regulujących przebieg postępowania podatkowego. Według organu, naruszony - zdaniem sądu - przepis art. 115 § 1 O.p. nie jest przepisem postępowania, lecz przepisem prawa materialnego (por. np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 maja 2010 r. sygn. akt I FSK 839/09). Organ wskazał też, że w orzecznictwie sądów administracyjnych podnosi się, iż orzekanie o odpowiedzialności wspólników na podstawie art. 115 O.p. nie jest oparte na zasadzie winy i dlatego nie ma znaczenia ustalenie przyczynienia się do powstania zaległości. Ponadto sam fakt bycia wspólnikiem spółki jawnej jest już wystarczający do wydania decyzji o jego odpowiedzialności za zaległości podatkowe spółki opartej na przepisie art. 115 O.p. Zatem, skoro orzeczenie o odpowiedzialności byłych wspólników spółki jawnej nie jest oparte na zasadzie winy, to w tym postępowaniu nie ma znaczenia ustalenie okoliczności przyczynienia się do powstania zaległości. Z tego względu podniesione przez sąd okoliczności związane z wydaniem przez Sąd Okręgowy w Gdańsku postanowienia z dnia 17 listopada 2011 r. sygn. akt I[...] oraz postanowienia z dnia 9 lipca 2012 r. sygn. akt [...], nie modyfikują - w ocenie organu - odpowiedzialności skarżącego wynikającej z art. 115 § 1 O.p. Skarżący nie złożył odpowiedzi na powyższą skargę kasacyjną. Sprawa została skierowana na posiedzenie niejawne zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału III Izby Finansowej, wydanym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 ze zm.), ze względu na konieczność rozpoznania jej bez zbędnej zwłoki oraz na ograniczenia związane z sytuacją pandemiczną. Strony zostały o tym powiadomione i pouczone o możliwości uzupełnienia argumentacji podniesionej w skardze kasacyjnej i odpowiedzi na nią w odrębnym piśmie procesowym. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga kasacyjna zawiera uzasadnione podstawy kasacyjne. Odpowiedzialność za zaległości spółek jawnych uregulowana została szczegółowo w przepisach art. 115 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2012 r. poz. 749 ze zm.); dalej: "O.p.". Zastosowane w sprawie przez organ oraz sąd pierwszej instancji przepisy art. 115 § 1 i § 2 O.p., w brzmieniu obowiązującym w 2014 r., gdy powstały zaległości spółki na rzecz PFRON, stanowiły, że: "§ 1. Wspólnik spółki cywilnej, jawnej, partnerskiej oraz komplementariusz spółki komandytowej albo komandytowo-akcyjnej odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie ze spółką i z pozostałymi wspólnikami za zaległości podatkowe spółki. § 2. Przepis § 1 stosuje się również do odpowiedzialności byłego wspólnika za zaległości podatkowe z tytułu zobowiązań, których termin płatności upływał w czasie, gdy był on wspólnikiem, oraz zaległości wymienione w art. 52 powstałe w czasie, gdy był on wspólnikiem. Za zobowiązania podatkowe powstałe, na podstawie odrębnych przepisów, po rozwiązaniu spółki odpowiadają osoby będące wspólnikami w momencie rozwiązania spółki.". Zgodnie z § 1 powołanej regulacji, wspólnik spółki jawnej odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie ze spółką i z pozostałymi wspólnikami za zaległości podatkowe spółki. Przepis § 1 stosuje się również do odpowiedzialności byłego wspólnika za zaległości podatkowe z tytułu zobowiązań, których termin płatności upływał w czasie, gdy był on wspólnikiem, oraz zaległości wymienione w art. 52 powstałe w czasie, gdy był on wspólnikiem. Za zobowiązania podatkowe powstałe, na podstawie odrębnych przepisów, po rozwiązaniu spółki odpowiadają osoby będące wspólnikami w momencie rozwiązania spółki (art. 115 § 2 Ordynacji podatkowej). Omawiana odpowiedzialność podatkowa obejmuje zaległości podatkowe spółki jawnej i dotyczy wspólników takiej spółki. Wspólnicy spółki jawnej odpowiadają za wszystkie zaległości spółki istniejące w okresie, w którym byli wspólnikami - bez względu na datę ich powstania (por. J. Brolik, R. Dowgier, L. Etel, C. Kosikowski, P. Pietrasz, M. Popławski, S. Presnarowicz, W. Stachurski, Ordynacja podatkowa. Komentarz do art. 115, LEX 2013 oraz wyrok NSA z dnia 9 grudnia 2014 r. I FSK 1965/13). Z przywołanej regulacji prawnej wynika zatem, jak prawidłowo podniósł to w skardze kasacyjnej organ, że wspólnik spółki jawnej odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie ze spółką i z pozostałymi wspólnikami za zaległości podatkowe spółki, niezależnie od tego czy korzysta z uprawnień w zakresie reprezentacji i dysponowania majątkiem spółki, gdyż jest to odpowiedzialność obiektywna i niezależna od zawinienia, lecz od samego faktu bycia wspólnikiem. Dodatkowo należy wskazać, że w przepisach art. 27 § 1 i § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2017 r. poz. 1201 ze zm.); dalej: "u.p.e.a. (w brzmieniu aktualnym na dzień wydania zaskarżonej w sprawie decyzji), zawierających elementy składowe tytułu wykonawczego, zostało określone, że w przypadku, gdy zobowiązany jest spółką nieposiadającą osobowości prawnej, w tytule wykonawczym podaje się również imiona i nazwiska oraz adresy wspólników (art. 27 § 2 u.p.e.a.). Ustawodawca użył w art. 27 § 2 u.p.e.a. wyrażenia "podaje się". Nie pozostawił w związku z tym podmiotowi wystawiającemu tytuł wykonawczy wyboru co do możliwości wskazania lub niewskazania danych wspólników spółek nieposiadających osobowości prawnej, użył bowiem trybu orzekającego czasownika (vide: wyroki NSA z dnia 8 stycznia 2020 r. sygn. akt II FSK 1396/19 i III FSK 1418/19). Tak więc, ten ostatni argument także przemawia za taką wykładnia art. 115 § 1 O.p., zgodnie z którą odpowiedzialność wspólnika (byłego wspólnika) za zaległości spółki nieposiadającej osobowości prawnej, w tym spółki jawnej, nie jest uzależniona od jego możliwości reprezentowania spółki i dysponowania majątkiem spółki, lecz od samego faktu bycia wspólnikiem. Wobec powyższego, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, sąd pierwszej instancji błędnie przyjął, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 115 § 1 O.p., bowiem do takich naruszeń nie doszło i w konsekwencji nieuzasadnione było uchylenie zaskarżonej decyzji, co czyni uprawnionym zarzut naruszenia przez sąd art. 115 § 1 O.p. przez jego błędną wykładnię. Rację należy także przyznać skarżącemu organowi, że przepisy art. 115 § 1 i § 2 O.p. są przepisami prawa materialnego, dlatego sąd pierwszej instancji zastosować powinien był podstawę wydanego orzeczenia z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, a nie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Nadto uprawniony jest także zarzut naruszenia przez sąd pierwszej instancji § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a w zw. z § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265) w zw. z § 2 ust. 3 pkt 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221 poz. 2193 ze zm.) poprzez niewłaściwe zastosowanie i błędne przyjęcie, że stawka minimalna opłaty za czynności radcy prawnego w sprawie uzależniona jest od wartości przedmiotu sprawy, podczas gdy w sprawie pobrany został wpis stały i zastosowanie mógł znaleźć § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c wskazanego, zatem koszty zastępstwa procesowego sąd powinien był określić na kwotę 480 zł, a nie na kwotę 600 zł. Wobec wskazanych naruszeń prawa w zaskarżonym wyroku, Naczelny Sąd Administracyjny - orzekając na podstawie art. 185 p.p.s.a. - uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Na podstawie art. 200, art. 203 pkt 2, art. 205 § 2 i art. 209 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny zasądził zwrot kosztów postępowania kasacyjnego na rzecz organu. Zasądzony zwrot kosztów postępowania sądowego obejmuje koszty zastępstwa procesowego radcy prawnego w kwocie 360 zł, ustalone zgodnie z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b w zw. z pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265 ze zm.). /-/ A. Polańska /-/ P. Borszowski /-/ S. Presnarowicz