II OSK 234/19

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zofia Flasińska Sędziowie Sędzia NSA Leszek Kiermaszek Sędzia del. NSA Jerzy Stankowski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 12 marca 2020r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ł.K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 18 października 2018 r. sygn. akt II SA/Ol 477/18 w sprawie ze skargi Ł.K. na decyzję Wojewody Warmińsko-Mazurskiego z dnia [...] 2018 r. nr [...] w przedmiocie wymeldowania oddala skargę kasacyjną. Wyrokiem z dnia 18 października 2018 r. sygn. akt II SA/Ol 447/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w punkcie 1 oddalił skargę Ł.K. na decyzję Wojewody Warmińsko-Mazurskiego z dnia [...] 2018 r. nr [...] w przedmiocie wymeldowania, a w punkcie 2 orzekł o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Powyższe orzeczenie zostało wydane w następującym stanie faktycznym. Decyzją z dnia [...] 2018 r. nr [...] Burmistrz Miasta O. orzekł o wymeldowaniu Ł.K. z miejsca pobytu stałego w lokalu przy ul. [...] w O.. Organ wskazał, że wnioskiem z dnia [...] 2017 r. L. S. wystąpiła o wymeldowanie Ł.K. z pobytu stałego wyjaśniając, że zgodnie z orzeczeniem Sądu Rejonowego w O. II Wydział Karny z dnia [...] czerwca 2017 r. ma on orzeczony środek karny w postaci nakazu opuszczenia lokalu. Organ uznał, że spełnione zostały przesłanki z art. 35 ustawy o ewidencji ludności pozwalające na wydanie decyzji o wymeldowaniu. Zdaniem organu opuszczenie lokalu miało charakter dobrowolny również w sytuacji, gdy było skutkiem zgodnych z prawem, władczych działań uprawnionych organów państwa. Odwołanie od powyżej decyzji złożył Ł.K., wnosząc o jej uchylenie. Podniósł, że nakaz opuszczenia mieszkania obowiązuje go jedynie przez rok od daty opuszczenia tego lokalu. Ponadto wymeldowanie powinno skutkować otrzymaniem od gminy lokalu socjalnego, w którym mógłby zamieszkać po opuszczeniu zakładu karnego. W jego ocenie postępowanie o wymeldowanie odbyło się bez jego wiedzy i obecności. Nie miał też możliwości wypowiedzenia się w sprawie. Decyzją z dnia [...] 2018 r. nr [...] Wojewoda Warmińsko-Mazurski utrzymał w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...] 2018 r. Wojewoda wskazał, że zgodnie z art. 35 ustawy o ewidencji ludności właściwy organ wydaje decyzję w sprawie wymeldowania obywatela polskiego, który opuścił miejsce pobytu stałego albo opuścił miejsce pobytu czasowego przed upływem deklarowanego okresu pobytu i nie dopełnił obowiązku wymeldowania się. Przepisy o zameldowaniu służą celom ewidencyjnym, mają za zadanie potwierdzać rzeczywisty pobyt w lokalu oraz przeciwdziałać utrzymywaniu fikcji pobytu w lokalu osoby, która tam rzeczywiście nie przebywa. Wojewoda wskazał, iż w toku postępowania wyjaśniającego organ meldunkowy ustalił, że Ł.K. jest osadzony z zakładzie karnym w związku z orzeczoną sądownie karą pozbawienia wolności. Na mocy wyroku Sądu Rejonowego w O. z dnia [...] czerwca 2017 r. wymeldowywany został uznany winnym popełnienia czynu polegającego na znęcaniu się psychicznym i fizycznym nad swoją matką L. S. oraz jej mężem W. W., za co wymierzono mu karę 1 roku pozbawienia wolności oraz nakaz opuszczenia miejsca pobytu stałego, a także zakaz zbliżania się do pokrzywdzonych. Ł.K. od dnia 24 marca 2017 r. przebywa w zakładzie karnym, gdzie odbywa orzeczoną karę pozbawienia wolności. Zdaniem Wojewody, w sytuacji gdy osoba została pozbawiona wolności w związku z orzeczeniem sądu uznać należy, że opuszczenie lokalu nastąpiło w sposób dobrowolny, bowiem wynika z realizacji obowiązującego prawa karnego. Organ odwoławczy wskazał, że zgromadzone w toku postępowania dowody bezspornie wskazują, że Ł.K. od marca 2017 r. do chwili obecnej nie przebywa w miejscu pobytu stałego. Woli pobytu stałego w spornym lokalu po opuszczeniu zakładu karnego nie będzie mógł realizować, co potwierdza prawomocne orzeczenie Sądu Rejonowego w O. z dnia [...] czerwca 2017 r. Orzeczona kara potwierdza, że opuszczenie lokalu miało charakter trwały. Skargę na powyższą decyzję złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie Ł.K.. Skarżący wskazał, iż jego matka nie składała wniosku o wymeldowanie. Zdaniem skarżącego nakaz opuszczenia lokalu obowiązuje go tylko rok od wyjścia z zakładu karnego. Podniósł, że nie opuścił lokalu w sposób dowolny oraz trwały, bowiem opuścił lokal na czas pobytu w więzieniu. W odpowiedzi na skargę Wojewoda Warmińsko-Mazurski wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 18 października 2018 r. sygn. akt II SA/Ol 447/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie oddalił skargę Ł.K.. W uzasadnieniu wyroku Sąd wyjaśnił, że materialnoprawną podstawę decyzji o wymeldowaniu skarżącego z pobytu stałego stanowił art. 35 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (Dz.U. z 2017 r., poz. 657; zwanej dalej "u.e.l."). Warunkiem orzeczenia o wymeldowaniu osoby z pobytu stałego jest wystąpienie przesłanek opuszczenia miejsca pobytu stałego oraz niedopełnienia obowiązku wymeldowania się. Pobytem stałym zgodnie z art. 25 ust. 1 u.e.l. jest zamieszkanie w określonej miejscowości pod oznaczonym adresem z zamiarem stałego przebywania. Zamieszkiwanie w danym lokalu polega natomiast na stałym korzystaniu z jego urządzeń, nocowaniu w nim, spędzaniu wolnego czasu oraz zaspokajaniu swoich funkcji życiowych i potrzeb socjalnych. Tak rozumiany pobyt stały świadczy o tym, że dany lokal stanowi centrum życiowe danej osoby i jednocześnie stanowi podstawę obowiązku meldunkowego, o którym mowa w art. 24 ust. 1 i 2 u.e.l. Opuszczenie lokalu związane jest z zerwaniem związków z lokalem dotychczasowym i skoncentrowaniem swych spraw życiowych w innym miejscu. Opuszczenie przez osobę zameldowaną miejsca stałego pobytu stanowi przesłankę wydania przez organ decyzji o wymeldowaniu. Sąd I instancji wskazał, że przesłanka opuszczenia lokalu jest spełniona wówczas, gdy dana osoba fizyczne nie przebywa w lokalu mieszkalnym, w którym poprzednio miała zorganizowane centrum życiowe, a nieprzebywanie to jest wynikiem woli tej osoby koncentracji spraw życiowych w innym miejscu. Przy ustalaniu takiego zamiaru nie można poprzestać tylko na oświadczeniach zainteresowanej osoby, lecz należy zbadać czy okoliczności istniejące w sprawie potwierdzają wolę wewnętrzną osoby zainteresowanej czy też pozostają z nią w sprzeczności. Do okoliczności takich należeć będą między innymi: sposób opuszczenia lokalu, koncentracja interesów życiowych w danym miejscu (przebywanie w nim w sensie fizycznym), a także obiektywna możliwość realizacji woli przebywania w nim. Równoznaczną z dobrowolnym opuszczeniem lokalu należy uznać także sytuację, w której osoba w nim zameldowana została z niego usunięta przez dysponenta lokalu bądź przymuszona do opuszczenia tego lokalu, ale nie skorzystała we właściwym czasie z przysługujących jej środków prawnych umożliwiających powrót do lokalu, których podjęcie doprowadziłoby do uznania działań dysponenta lokalu za bezprawne. Przesłanka opuszczenia miejsca dotychczasowego pobytu stałego jest zatem spełniona także wówczas, gdy opuszczenie to ma co prawda charakter wymuszony, ale następnie nie dojdzie do podjęcia przez zainteresowaną stronę kroków prawnych i faktycznych, skutkujących powrotem do mieszkania. Jak wskazał Sąd I instancji, skarżący nie przebywa w miejscu swego zameldowania. Wyrokiem Sądu Rejonowego w O. z dnia [...] czerwca 2017 r., skarżący został uznany winnym popełnienia czynu polegającego na znęcaniu się psychicznym i fizycznym nad swoją matką L. S. oraz jej mężem W. W., za co wymierzono mu karę 1 roku pozbawienia wolności oraz nakaz opuszczenia miejsca pobytu stałego i zakaz zbliżania się do pokrzywdzonych. Ł.K. od dnia 24 marca 2017 r. przebywa w zakładzie karnym, gdzie odbywa orzeczoną karę pozbawienia wolności. Zamiar powrotu skarżącego do spornego lokalu nie odgrywa decydującego znaczenia dla oceny spełnienia przesłanek niezbędnych do wydania decyzji o wymeldowaniu. Zamiar stałego pobytu, o jakim mowa w ustawie o ewidencji ludności nie może być oceniany jedynie w kategoriach subiektywnych pragnień osoby zainteresowanej, ale winien być weryfikowany poprzez odniesienie do zobiektywizowanych czynników w szczególności zaś do tego czy realizacja tego zamiaru w świetle ustalonych okoliczności będzie kiedykolwiek możliwa. W niniejszej sprawie nie ma wątpliwości, że możliwość taka nie istnieje. Zdaniem Sądu I instancji odbywanie kary pozbawienia wolności co do zasady wiąże się z opuszczeniem miejsca pobytu stałego. Opuszczenie lokalu jest bowiem zdarzeniem spowodowanym i zawinionym przez osobę pozbawioną wolności. Nie jest wykluczone, iż osoba pozbawiona wolności utrzymuje taki kontakt z lokalem mieszkalnym, w którym jest zameldowana na pobyt stały, że nie można przyjąć domniemania trwałego opuszczenia lokalu. Utrzymywanie tego kontaktu powinno przybrać takie formy zachowania się jak: pokrywanie opłat związanych z utrzymaniem lokalu, podejmowanie działań mających na celu zapewnienie utrzymywania lokalu w niezbędnym porządku, czy stanie technicznym, podejmowanie starań o utrzymanie lub uzyskanie tytułu do posiadania lokalu, uzewnętrznianie woli powrotu do lokalu przed wszczęciem postępowania o wymeldowanie, ale w niniejszej sytuacji takie okoliczności nie mają miejsca. Zdaniem Sadu I instancji Wojewoda słusznie przyjął, że przepisy meldunkowe służą celom ewidencyjnym i mają na celu potwierdzenie rzeczywistego pobytu w lokalu. Nie mogą one zatem służyć utrzymywaniu fikcji pobytu w lokalu osoby, która tam rzeczywiście nie przebywa i przez wiele lat nie będzie mogła tam przebywać. Skargę kasacyjną od ww. wyroku złożył Ł.K. zaskarżając go w części oddalającej skargę. Skarżący kasacyjnie zarzucił wyrokowi Sądu I instancji: - naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik postępowania, tj. przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. poprzez nienależyte i niepełne wyjaśnienie całokształtu okoliczności faktycznych występujących w niniejszej sprawie, istotnych dla prawidłowego rozstrzygnięcia w przedmiocie wymeldowania z miejsca pobytu stałego w lokalu przy ul. [...] w O., tj. poprzez oddalenie skargi, pomimo że decyzja Wojewody Warmińsko-Mazurskiego z dnia [...] 2018 roku, znak [...] utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Miasta O. z dnia [...] 2018 roku znak [...] została wydana z naruszeniem art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a, - naruszenie prawa materialnego, tj. art. 35 u.e.l. poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie polegające na wadliwym przyjęciu, że zostały spełnione przesłanki do zastosowania tego przepisu i wymeldowania Ł.K. z miejsca pobytu stałego w lokalu przy ul. [...] w O. z uwagi na fakt osadzenia skarżącego w zakładzie karnym w związku z orzeczoną karą pozbawienia wolności. W skardze kasacyjnej wniesiono o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie oraz o zasądzenie na rzecz adwokata A. B. kosztów pomocy adwokackiej udzielonej z urzędu, ponieważ nie zostały one uiszczone ani w części ani w całości. Zdaniem skarżącego kasacyjnie przy wymeldowaniu okolicznością istotną jest trwałe, ale także dobrowolne opuszczenie dotychczasowego miejsca pobytu stałego oraz przebywanie w innym lokalu z zamiarem skoncentrowania tam czynności życiowych. Trwałym i dobrowolnym opuszczeniem lokalu jest nie tylko fizyczne nieprzebywanie, ale i zamiar opuszczenia danego lokalu, z jednoczesnym zerwaniem związków z dotychczasowym lokalem i założeniem w nowym ośrodku swoich osobistych i majątkowych interesów. Nieprzebywanie w lokalu przez osobę w nim zameldowaną, wynikające z pozbawienia wolności nie może być traktowane jako dobrowolne opuszczenie lokalu o charakterze trwałym. Wynika to z faktu, że skarżący z Zakładu Karnego w I. wyjdzie, a data ta jest konkretnie oznaczona. Sytuacja osoby odbywającej karę pozbawienia wolności w zakładzie karnym jest odmienna od osoby, która przebywa na wolności, a także ma swobodną możliwość uzewnętrzniania swojej woli. Ustalenie czy doszło do opuszczenia lokalu wymaga przede wszystkim wnikliwego i wszechstronnego zgromadzenia, a także rozpatrzenia całokształtu materiału dowodowego, co zdaniem skarżącego kasacyjnie w niniejszej sprawie nastąpiło nieprawidłowo i pobieżnie. W ocenie skarżącego kasacyjnie osadzenie w zakładzie karnym nie jest tożsame z opuszczeniem miejsca stałego pobytu. Wskazuje na to choćby regulacja art. 8 ust. 1 pkt 4 u.e.l., która przewiduje, iż osoba zameldowana na pobyt czasowy i przebywająca w tej samej miejscowości nieprzerwanie, dłużej niż trzy miesiące jest obowiązana zameldować się na pobyt stał, chyba że zachodzą okoliczności wskazujące na to, iż pobyt ten nie utracił charakteru pobytu czasowego. Za taką okoliczność uzasadniającą zameldowanie na pobyt czasowy trwający ponad trzy miesiące ustawa w szczególności w art. 8 ust. 1 pkt 4 uznaje pobyt w zakładach karnych i poprawczych, aresztach śledczych, schroniskach dla nieletnich. Nie negując czasowego charakteru pobytu skarżącego kasacyjnie w zakładzie karnym należy rozważyć, czy w sprawie zaszły okoliczności pozwalające przyjąć, że skarżący kasacyjnie miał obowiązek dokonać wymeldowania z lokalu, w którym był zameldowany na pobyt stały Sytuacja taka w przypadku skarżącego kasacyjnie nie występuje skoro w treści skargi wskazał on, że nie posiada innego miejsca pobytu niż lokal przy ul. [...] w O., w którym mógłby skoncentrować swoje osobiste i majątkowe interesy po opuszczeniu zakładu karnego. Równocześnie podkreślił, że nie jest w stanie zapewnić sobie innego miejsca zamieszkania. Z uwagi na powyższe skarżący kasacyjnie ubiegał się o lokal zastępczy. Na chwilę obecną skarżący nie ma możliwości legalnego powrotu do lokalu przez co najmniej 1 rok po odbyciu kary pozbawienia wolności. Jednakże nieprzerwanie wyraża taką wolę i podtrzymuje dotychczasowe stanowisko w tej kwestii. Skarżący kasacyjnie zakwestionował stanowisko Sądu I instancji, jakoby fakt skazania na karę pozbawienia wolności oznacza trwałe opuszczenie miejsca dotychczasowego pobytu. Skarżący kasacyjnie nieprzerwanie wyraża chęć powrotu do przedmiotowego lokalu. Fakt pobytu skarżącego kasacyjnie w zakładzie karnym nie stanowi automatycznej przeszkody do wymeldowania z lokalu tylko dlatego, że lokal ten nie został opuszczony dobrowolnie. Fakt ten nie przesądza także o tym, że sprawy życiowe skarżącego nie mogłyby być skoncentrowane w stałym miejscu pobytu. Przed rozpoczęciem odbywania kary pozbawienia wolności skarżący kasacyjnie partycypował w opłatach za mieszkanie. Nie można zatem zarzucić mu braku koncentracji na przedmiotowym mieszkaniu czy nie ponoszenia przez niego nakładów na przedmiotowy lokal. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna okazała się bezzasadna. Zgodnie z art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 z późn. zm.; zwanej dalej "p.p.s.a.") Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Mając na uwadze, że w rozpoznawanej sprawie skarżący kasacyjnie zrzekł się rozprawy, Sąd rozpoznał kasację na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Skład orzekający w niniejszej sprawie nie znalazł podstaw do stwierdzenia nieważności postępowania, w którym wydano zaskarżony wyrok. W granicach skargi kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny nie dopatrzył się również powodów przemawiających za uchyleniem kwestionowanego orzeczenia. Przechodząc do rozpatrzenia złożonej w niniejszej sprawie skargi kasacyjnej, w pierwszej kolejności należało odnieść się do zarzutu naruszenia przepisów postępowania. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wbrew zarzutom skargi kasacyjnej Sąd I instancji nie naruszył art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. Podnosząc zarzut przywołanych powyżej przepisów postępowania skarżący kasacyjnie ograniczył się do stwierdzenia, iż organy nienależycie wyjaśniły okoliczności faktyczne sprawy nie wyjaśnia jednak przy tym jakie okoliczności faktyczne zostały pominięte przez organy lub też jakie dodatkowe okoliczności powinny zostać ustalone przez organy administracji. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie znajdując podstaw do uchylenia decyzji Wojewody Warmińsko-Mazurskiego Sąd I instancji dokonał prawidłowej kontroli tej decyzji. Sąd I instancji zasadnie uznał, że materiał dowodowy zebrany został w sposób wystarczający do orzeczenia o wymeldowaniu skarżącego kasacyjnie z miejsca pobytu stałego. Przesłanki, którymi kierowały się organy administracji publicznej zostały w sposób szczegółowy przedstawione w rozstrzygnięciach wydanych przez te organy. Nie jest również zasadny zarzut naruszenia art. 35 u.e.l. Dla orzeczenia o wymeldowaniu niezbędne jest ustalenie zaistnienia przesłanek z art. 35 u.e.l., a więc przesłanki opuszczenia miejsca pobytu stałego oraz przesłanki niedopełnienia obowiązku wymeldowania się. Zgodnie z art. 25 ust. 1 u.e.l. pobytem stałym jest zamieszkanie w określonej miejscowości pod oznaczonym adresem z zamiarem stałego przebywania. W rozumieniu art. 35 u.e.l. o opuszczeniu miejsca pobytu można mówić wówczas, gdy osoba fizyczna nie przebywa w lokalu mieszkalnym, w którym poprzednio miała zorganizowane centrum życiowe oraz gdy nieprzebywanie jest wynikiem woli tej osoby. Nie każde opuszczenie dotychczasowego miejsca pobytu stanowi bowiem podstawę do orzeczenia o wymeldowaniu. Zasadniczo aby stwierdzić opuszczenie lokalu w rozumieniu powołanego przepisu konieczne jest ustalenie, iż osoba podlegająca wymeldowaniu opuściła ten lokal w sposób dobrowolny oraz że było to wynikiem realizacji uprzednio powziętego zamiaru zmiany miejsca pobytu i przeniesienia centrum swych spraw życiowych w inne miejsce. Inaczej należy jednak ocenić tą sytuację w przypadku osoby, w stosunku do której orzeczono środek karny w postaci nakazu opuszczenia lokalu. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się pogląd, że przy ustalaniu spełnienia przesłanek do wymeldowania przesłanka dobrowolności nie może być brana pod uwagę, w sytuacji gdy opuszczenie lokalu wynika ze zgodnego z prawem władczego działania organów państwa (por. np. wyroki NSA z 25 stycznia 2019 r. sygn. akt II OSK 531/17, z 4 kwietnia 2019 r. sygn. akt II OSK 988/18 oraz z 3 marca 2015 r. sygn. akt II OSK 1641/13; http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Dlatego też dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy decydujące znaczenie miała treść wyroku Sądu Rejonowego w O. z dnia [...] czerwca 2017 r. sygn. akt II K[...], którym orzeczono w stosunku do skarżącego kasacyjnie środek karny w postaci nakazu opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z L. S.. W tych okolicznościach sprawy Sąd I instancji w pełni prawidłowo zaaprobował stanowisko organów administracji publicznej, iż skarżący kasacyjnie opuścił miejsca pobytu stałego nie dopełniając obowiązku wymeldowania się. Opuszczenie to miało charakter trwały, a wolę opuszczenia miejsca zameldowania zastępował podlegający wykonaniu wyrok sądu karnego. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekał w przedmiocie wniosku zawartego w skardze kasacyjnej dotyczącego zwrotu kosztów pomocy prawnej, gdyż wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa w oparciu o art. 250 p.p.s.a. przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 258-261 p.p.s.a.