III SA/Gd 311/18

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku Adam Osik po rozpoznaniu w dniu 23 sierpnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Z. W. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z jej skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 22 lutego 2018 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia rekompensującego utracone wynagrodzenie w związku z odbyciem służby wojskowej rezerwy postanawia: odmówić wnioskodawczyni prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Skarżąca Z. W. w skardze na opisaną wyżej decyzję wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W nadesłanym formularzu urzędowym PPF wnioskodawczyni oświadczyła, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i dwojgiem małoletnich dzieci. W treści wniosku wskazała na brak jakiegokolwiek majątku nieruchomego, ruchomego, czy też oszczędności, papierów wartościowych, wierzytelności, a także przedmiotów wartościowych, w tym pojazdów mechanicznych. Wnioskodawczyni wskazał na swe dochody z umowy zlecenia w wysokości [...] zł oraz na dochody męża z umowy o pracę w wysokości [...] zł, a także comiesięczne wydatki kształtujące się w wysokości około [...] zł. Mając na uwadze, że oświadczenia zawarte w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy były niewystarczające dla oceny sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawczyni, w wykonaniu zarządzenia referendarza sądowego z dnia 7 czerwca 2018 r., wnioskodawczyni została wezwana do uzupełnienia w terminie 7 dni wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie następujących dokumentów i oświadczeń: a) odpisów wszystkich zeznań podatkowych wnioskodawczyni i jej męża za 2017 r., bądź stosownych zaświadczeń z właściwego urzędu skarbowego w przedmiocie wysokości wszystkich dochodów osiągniętych w 2017 r. przez wnioskodawczynię i jej męża; b) wyciągów i wykazów ze wszystkich posiadanych przez wnioskodawczynię i jej męża rachunków bankowych (w tym rachunków lokat terminowych oraz rachunków dewizowych), na których gromadzone są środki pieniężne, obrazujących historię (wszystkie wpłaty i wypłaty) oraz salda tych rachunków w okresie ostatnich trzech miesięcy, a jeżeli nie posiadają oni rachunków bankowych – oświadczenia w tym zakresie; c) kopii dokumentów potwierdzających aktualną wysokość uzyskiwanych przez wnioskodawczynię i jej męża miesięcznych dochodów ze wszystkich tytułów; d) kopii dokumentów obrazujących wysokość wszystkich aktualnie ponoszonych przez wnioskodawczynię i jej męża wydatków związanych z kosztami utrzymania (opłaty za mieszkanie, opłaty za energię elektryczną, gaz, ogrzewanie, wodę, odbiór nieczystości, telefon, telewizja, internet, inne) w okresie ostatnich trzech miesięcy; e) oświadczenia, czy wnioskodawczyni korzystała ze świadczeń z pomocy społecznej (w tym również świadczenia wychowawczego "500+") w okresie ostatnich sześciu miesięcy, a jeżeli tak do przedłożenia stosownych zaświadczeń w tym zakresie od właściwego ośrodka pomocy społecznej; f) oświadczenia o posiadanych pojazdach mechanicznych z podaniem ich marki, roku produkcji i szacunkowej wartości; g) wskazania gdzie wnioskodawczyni obecnie mieszka wraz z rodziną, skoro podaje w formularzu urzędowym PPF, że nie posiadają wraz z mężem żadnej nieruchomości oraz jaki tytuł prawny przysługuje wnioskodawczyni lub jej mężowi do lokalu mieszkalnego, wskazanego jako ich miejsce zamieszkania (tj. przy ul. P. [...] w S.). Wnioskodawczyni, w przedłużonym na jej wniosek terminie, nadesłała pismo z dnia 14 sierpnia 2018 r., w którym oświadczyła, że posiada następujące przedmioty wartościowe: samochód osobowy marki C. o wartości [...] zł, telewizor plazmowy o wartości [...] zł, lodówkę o wartości [...] zł oraz pozostały sprzęt RTV/AGD o łącznej wartości [...] zł. Oświadczyła nadto, że na koszty utrzymania składają się koszty opłaty za lokal w wysokości [...] zł, rata zadłużenia za lokal w wysokości [...] zł, koszty zakupu gazu w wysokości [...] zł co dwa miesiące, energii elektrycznej w wysokości [...] zł, telefonu i internetu w wysokości [...] zł oraz inne zobowiązania w postaci kredytu w wysokości [...] zł. Wnioskodawczyni wyjaśniła, że rachunki za zamieszkiwany lokal wystawiane są na głównego najemcę, tj. matkę wnioskodawczyni – E. P. Wnioskodawczyni dołączyła do ww. następujące dokumenty: zawiadomienie o zmianie wysokości opłat za lokal mieszkalny, zaświadczenie o pobieraniu świadczenia wychowawczego na dwoje dzieci w 2017 r. zaświadczenie o wysokości wynagrodzenia uzyskiwanego przez męża wnioskodawczyni z tytułu umowy o pracę wynoszącego średnio w okresie ostatnich trzech miesięcy [...] zł, potwierdzenia przelewów na rzecz wnioskodawczyni tytułem uposażenia następujących kwot: [...] zł za lipiec i sierpień 2018 r. oraz [...] zł za czerwiec 2018 r., rozliczenia za gaz oraz fakturę za energię elektryczną W tym stanie rzeczy uznano, co następuje: Instytucja prawa pomocy uregulowana w art. 243 – 262 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302) - dalej jako: "p.p.s.a." stanowiąc jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu umożliwia dostęp do sądu osobom, które obiektywnie nie mają wystarczających środków finansowych na poniesienie kosztów prowadzonego postępowania sądowoadministracyjnego. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 245 § 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym (obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie zawodowego pełnomocnika) następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Użycie w ww. przepisie słowa "wykazanie" oznacza, że o ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza przesłanka zobiektywizowana, która nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego. Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wywodzi uprawnienie do zastosowania wobec niej prawa pomocy, ciąży na stronie. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). W myśl art. 252 § 1 p.p.s.a. osoba fizyczna, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy, jest zobowiązana do złożenia oświadczenia dotyczącego jej stanu majątkowego i dochodów oraz podania dokładnych danych o stanie rodzinnym. Z kolei art. 255 p.p.s.a. stanowi, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Jeśli więc oświadczenie strony złożone na formularzu PPF jest niewystarczające lub budzi wątpliwości, to wydanie prawidłowego orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy jest możliwe dopiero po złożeniu w trybie art. 255 p.p.s.a. uzupełniających to oświadczenie dokumentów źródłowych lub dodatkowych oświadczeń. Sytuacja, o jakiej mowa w ww. art. 255 p.p.s.a., wystąpiła w niniejszej sprawie, albowiem oświadczenia skarżącej zawarte w formularzu urzędowym PPF były niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz budziły wątpliwości. Wnioskodawczyni złożyła oświadczenia o braku jakiekolwiek majątku, a nadto wskazała na swe zobowiązania i stałe wydatki łącznie [...] zł miesięcznie bez wyszczególnienia z jakich tytułów ponosi wskazane koszty. Z powyższych względów niezbędnym było dokonanie kompletnej oceny sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawczyni, jak również rzeczywistych jej możliwości płatniczych. Odpowiedź wnioskodawczyni na wezwanie referendarza sądowego powstałych wątpliwości nie usunęła, albowiem – poza przedstawieniem opisanych wyżej oświadczeń i dokumentów - wyjaśnienia wnioskodawczyni pozostają niekompletne. W przypadku badania przesłanek przyznania prawa pomocy obiektywnego uwzględnienia wymaga całokształt sytuacji wnioskodawcy. Wnioskodawczyni, nie wykonując w sposób rzetelny wezwania z dnia 7 czerwca 2018 r., uniemożliwiła dokonanie pełnej oceny wysokości deklarowanych stale ponoszonych wydatków, albowiem udokumentowała jedynie konieczność ponoszenia wydatków z tytułu opłat za mieszkanie ([...] zł), zakupu gazu ([...] zł co miesiąc) i energii elektrycznej ([...] zł), które to wydatki wynoszą łącznie ok. [...] zł. Zabrakło natomiast wykazania stosownymi dokumentami okoliczności ponoszenia kosztów utrzymania związanych z zadłużeniem lokalu mieszkalnego, opłatami za telefon i internet, czy też spłatą zobowiązań z tytułu kredytu. Wnioskodawczyni poprzestała bowiem jedynie na gołosłownym twierdzeniu o wysokości ww. nieudokumentowanych stałych wydatków. Stwierdzić nadto należy, że pomimo wezwania wnioskodawczyni nie udokumentowała w sposób wyczerpujący sytuacji materialnej i dochodowej swej rodziny. Nie przedstawiła bowiem żądanych danych dotyczących posiadanych rachunków bankowych, lokat i innych instrumentów finansowych wraz z historią dokonanych na nich operacji oraz stanem sald z ostatnich trzech miesięcy, nie nadesłała też odpisów zeznań podatkowych. Jednocześnie należy stwierdzić, że już z przedłożonych przez wnioskodawczynię kopii dokumentów, mimo zaniechania przedłożenia wszystkich oświadczeń i dokumentów objętych wezwaniem, wynikało, że sytuacja dochodowa wnioskodawczyni nie jest tego rodzaju, aby nie była ona w stanie pokryć jakichkolwiek kosztów postępowania. Okoliczność osiągania dochodów w gospodarstwie domowym wnioskodawczyni, które obejmują uposażenie wnioskodawczyni ([...] zł), wynagrodzenie męża wnioskodawczyni ([...] zł), świadczenia wychowawcze ([...] zł) i kształtują się na poziomie przekraczającym [...] zł, przy udokumentowanych stałych wydatkach w wysokości [...] zł, pozwala – w ocenie rozpoznającego wniosek – na poczynienie oszczędności niezbędnych do wygenerowania środków pieniężnych na pokrycie kosztów postępowania. Poczynienie tego rodzaju oszczędności powinno być możliwe również po uwzględnieniu wskazywanych, lecz nieudokumentowanych przez wnioskodawczynię wydatków. Wyjaśnić przy tym należy - wobec oświadczenia wnioskodawczyni o istniejących zobowiązaniach w postaci kredytu - że fakt spłaty rat kredytowych z tytułu zaciągniętych zobowiązań nie mógł wpłynąć na odmienną ocenę możliwości płatniczych strony wnioskującej oraz jej rodziny. Należy bowiem podkreślić, że obowiązek spłaty zobowiązań prywatnoprawnych nie stanowi przesłanki, która obliguje do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Spłata tego rodzaju zobowiązań nie może być uznawana za wydatek, którego ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym (por. postanowienia Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006r., sygn. akt I OZ 83/06, z dnia 15 czerwca 2012r., sygn. akt I FZ 189/12, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). Zaciągnięty przez stronę kredyt świadczy bowiem o jej zdolnościach płatniczych, a przez to wyłączają możliwość przyznania jej prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 czerwca 2005 r., sygn. akt II GZ 56/05, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). Jednocześnie wnioskodawczyni nie wskazał na jakiekolwiek trudności w spłacie deklarowanych rat z tytułu zaciągniętego kredytu. W orzecznictwie sądowym prezentowane jest przy tym stanowisko, że przyznanie prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy i winno być stosowane w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 grudnia 2002 r., sygn. akt OZ 862/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). W literaturze przedmiotu zwrócono również uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu (zob. H. Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 36-39). W świetle powyższych rozważań należało uznać, że wnioskodawczyni jest w stanie z osiąganych w jej rodzinie dochodów poczynić oszczędności na poczet kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Jednocześnie wnioskodawczyni nie wykazała w sposób pełny swej sytuacji materialnej i możliwości płatniczych. Tymczasem, jak to już wyżej wskazano, podstawą pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku o prawo pomocy może być wyłącznie rzeczywisty stan rodzinny, majątkowy i dochodowy strony ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Skoro wnioskodawczyni nie przedstawiła rzetelnych, wiarygodnych okoliczności (i dokumentów) dotyczących jej sytuacji finansowej, to tym samym niemożliwym uczyniła weryfikację swoich oświadczeń. W konsekwencji stwierdzić należy, że wnioskodawczyni nie wykazała, że ustawowa przesłanka przyznania prawa pomocy w odniesieniu do jego osoby wystąpiła. Nieprzedstawienie wszystkich żądanych w dodatkowym wezwaniu dokumentów, uniemożliwiło dokonanie pełnej oceny możliwości ponoszenia przez nią kosztów postępowania. Oświadczenia wnioskodawczyni należało uznać za niepełne, a w konsekwencji budzące wątpliwości i niewiarygodne, aby na ich podstawie dokonać właściwej oceny sytuacji materialnej, w jakiej znajduje się wnioskodawczyni i jej rodzina. Podkreślenia wymaga fakt, że to do wnioskodawczyni jako osoby zainteresowanej w uzyskaniu prawa pomocy należało wykazanie, że zachodzą wobec niej ustawowe przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wyjaśnić przy tym należy, że referendarz sądowy uznał, iż na zgromadzenie całości dokumentów określonych w zarządzeniu z dnia 7 czerwca 2018 r., wnioskodawczyni posiadała wystarczająca ilość czasu. Podkreślenia wymaga, że termin na wykonanie ww. zarządzenia został przedłużony na prośbę wnioskodawczyni, udokumentowaną w sposób prawidłowy zaświadczeniem o pełnieniu służby, zaś kolejnego wniosku o przedłużenie terminu na złożenie dokumentów wnioskodawczyni nie składała. Objęte ww. zarządzeniem dokumenty, w tym te, których wnioskodawczyni nie przedłożyła (tj. odpisy zeznań podatkowych, wyciągi z rachunków bankowych, kopie dokumentów obrazujących wysokość ponoszonych kosztów utrzymania) są przy tym możliwe do zgromadzenia w krótkim czasie. Z uwagi na powyższe referendarz sądowy, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.