III SA/Wa 2314/18

Starszy Referendarz Sądowy Marcin Piłaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na posiedzeniu niejawnym w dniu 7/11/2018 r po rozpoznaniu wniosku J. M. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika z urzędu w sprawie ze skargi J. M. na decyzje Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w W. z dnia [...]/7/2018 r. Nr [...] w przedmiocie podatku od spadku i darowizn p o s t a n a w i a 1. Zwolnić Skarżącą od wpisu od skargi powyżej 500,- zł; 2. Odmówić przyznania Skarżącej przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie 1) Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.) – zwanej dalej u.p.p.s.a, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym albo częściowym (art. 245 § 3 u.p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – o który wnioskuje strona - obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, (art. 245 § 2, art. 246 § 1 pkt 1 u.p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – tj. zwolnienia od kosztów sądowych - następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). 2) Skarżąca – J. M. wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata, motywując to brakiem dochodu. Skarżąca bowiem zajmuje się leciwa matką i – jako zarejestrowana w urzędzie pracy – bezskutecznie poszukuje zatrudnienia. Jak wynika z pisma z 26 października 2018 r., złożonego w wykonaniu wezwania urzędnika sądowego o ujawnienie wszystkich szczegółów gospodarki finansowej Strony – w znalezieniu pracy nie ułatwia Stronie, w obecnej sytuacji na rynku pracy w Warszawie, "wyższe wykształcenie, szerokie portfolio zawodowe oraz doświadczenie, dobre CV" i znajomość trzech języków obcych. Utrzymuje się z renty mamy (2500 zł), z której nie jest w stanie niczego zaoszczędzić. Nie składa, podobnie jak matka – PIT, ponieważ robi to za nią urząd pracy. Zmarła spadkodawczyni nie zostawiła, oprócz mieszkania, środków finansowych, z których można uregulować należności podatkowe. Skarżąca nie ma partnera, dzieci i – oprócz biżuterii, sprzętu komputerowego, rtv, płyt cd i in.- zasobów finansowych. Zadeklarowała gotowość do złożenia dodatkowych informacji. Do formularza załączyła zaświadczenie z ZUS, wyciągi z rachunków bankowych, odcinki opłat i in. 3) Referendarz sądowy wskazuje, że sytuacja życiowa Skarżącej z uwagi na etap postępowania, brak przymusu adwokackiego i gwarancje Strony dostępu do Sądu może uzasadniać ingerencję urzędnika sądowego – lecz w pewnym tylko zakresie. Skarżąca ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie oraz ustanowienie pełnomocnika. Dla pozytywnego w tej kwestii rozstrzygnięcia konieczne jest spełnienie przesłanki, o jakiej mowa w art. 246 § 1 pkt 1 u.p.p.s.a., czyli Strona powinna wykazać, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przy czym to na stronie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (zob. postanowienia NSA: z 5/9/2005 r., II FZ 414/05; 18/2/ 2005 r., OZ 1510/04; 14/2/2005 r., FZ 760/04; 31/12/ 2004 r., GZ 146/04 – CBOSA). Z nadesłanych materiałów wynika (wysokie prawdopodobieństwo), że Skarżąca nie posiada zdolności jednoczesnego poniesienia pełnych wymagalnych kosztów sądowych (1712 zł) oraz jednoczesnego poniesienia kosztów działania pełnomocnika: może nie umożliwiać tego ani wysokość dochodów, ani posiadane oszczędności (brak oszczędności w gotówce), ani – choć to element drugorzędny - szacowany koszt udziału w sprawie profesjonalnego pełnomocnika. Oceniając wniosek Skarżącej - z punktu widzenia powyższego kryterium - referendarz sądowy uznał, że zasługuje on na uwzględnienie w zakresie zwolnienia od wymagalnych kosztów sądowych powyżej 500 zł, lecz mając na względzie rygor odpowiedzialności karnej i możliwość, ewentualnego, cofnięcia prawa pomocy. Na taką (korzystną) ocenę rzutował przede wszystkim fakt korzystania przez matkę Skarżącej z renty rodzinnej oraz zadeklarowany pod rygorem odpowiedzialności karnej – brak "osobistego" dochodu Skarżącej. Na zwolnienie i zakres zwolnienia nie ma wpływu fakt, że Skarżąca nie przekazała deklaracji podatkowej, ani zaświadczenia o braku dochodów z uwagi na to, że "nie składa PIT", ponieważ robi to za nią "Urząd Pracy". Posiłkowo jedynie urzędnik sądowy wzmiankowuje, że do poboru zaliczek miesięcznych jako płatnicy są obowiązane organy zatrudnienia wyłącznie od świadczeń wypłacanych z Funduszu Pracy (np. zasiłki dla bezrobotnych) – jeśli jednak są wypłacane. Przy czym, osiągnięcie dochodu (choćby ze sprzedaży sprzętu rtv, biżuterii i in) również w kwocie nieobjętej obowiązkiem nie zwalnia (podatnika) od obowiązku wypełnienia deklaracji, chociaż podatek do zapłaty może wynieść "0" zł. Warunkiem koniecznym uzyskania od urzędu skarbowego zaświadczenia o dochodach (o braku dochodów), jest złożenie właściwego formularza PIT, wraz z wpisanymi w kwotach 0 zł. Brak tych informacji utrudnia ocenę przez urzędnika sądowego sprawy i takiego wyważenia rozstrzygnięcia, by zagwarantować minimalizację odpowiedzialności – tak orzecznika w ramach dyscypliny finansów, jak odpowiedzialności strony składającej oświadczenie, będącego przedmiotem analizy. Chociaż dopuszczalne jest w pewnych okolicznościach odstąpienie przez urzędnika sądowego od wskazań wynikających z dorobku prawnego (e cantu cognoscitur avis), to jednak w niniejszej sprawie referendarz sądowy podziela pogląd prawny prezentowany w orzecznictwie sądów administracyjnych, zgodnie z którym ustanowienie stronie w toku postępowania przed sądem administracyjnym pełnomocnika z urzędu powinno mieć charakter zupełnie wyjątkowy, bowiem sąd ten obowiązany jest czuwać nad tym by stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego udzielać potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań (art. 6 p.p.s.a., zob. też postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 stycznia 2011 r., I OZ 987/10, z dnia 30/8/2011 r., I FZ 227/11, postanowienie z 26/10/2010 r., III SA/Wr 387/10 i przywołane tam orzecznictwo, dostępne: CBOSA). Skarżąca nie wykazała natomiast potrzeby działania w sprawie nadzwyczajnej potrzeby udziału w sprawie profesjonalnego pełnomocnika, jak też wykazuje sprawność intelektualną i zdolność do jednoznacznego wyrażania swoich oczekiwań (co wynika z treści składanych pism), które to oczekiwania mogą zostać poddane ocenie przez Sąd, skrępowany ciasnym gorsetem badania sprawy, tj. "zgodności z prawem". Miarkując zakres zwolnienia od (wymagalnych) kosztów sądowych referendarz sądowy wyważa – z jednej strony – reguły dyscypliny finansów publicznych, dysponowanie przez Stronę (i jej matkę) stałym miesięcznym dochodem w kwocie pięciokrotnie przekraczającej kwotę, którą Strona zobowiązana będzie uiścić, pokrywanie innych wydatków niekorzystających z pierwszeństwa przed należnościami publicznoprawnymi (telewizja kablowa, Polkomtel). Z drugiej natomiast strony referendarz sądowy ma na względzie tak ponoszenie wydatków z utrzymaniem dwóch mieszkań (na ul [...]. z garażem o czynszu 1000,- zł i na ul [...].), skromne i dorywcze "osobiste" dochody Skarżącej (o której mowa na s 2 pisma z 26/10/2018 r.), uzyskiwanie dochodu z faktu wyzbywania się niepotrzebnego majątku (płyt CD, odzieży, sprzętu RTV, biżuterii, sprzętu komputerowego i in.), co wiąże się – jak zwykle posiadanie majątku o znacznej wartości - z oczywistymi uciążliwościami. Wskazać bowiem należy – wykazując szacunek dla orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego - że koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien w pierwszej kolejności poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania (postanowienie z 10/11/2017 r., II OZ 1364/17, CBOSA). W ramach planowania wydatków strona, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinna uwzględnić także konieczność zabezpieczenia odpowiednich środków pieniężnych na prowadzenie procesu sądowego. W ten sposób jest realizowany postulat, by zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy była rozpatrywana w dwóch aspektach - z uwzględnieniem z jednej strony wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu (tj. – po zwolnieniu – 500,- zł), z drugiej strony możliwości finansowych jej gospodarstwa domowego, co wiąże się również ze stanem majątkowym. 4) Dlatego, na podstawie art. 243 § 1, art. 245 § 1, § 2 i § 3, art. 246 § 1 pkt 1 i 2 u.p.p.s.a., referendarz sądowy, realizując zasadę in dubio pro actionae oraz realizując gwarancje dostępu Strony do Sądu, zadecydował jak w sentencji.