I OSK 853/19

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Tamara Dziełakowska Sędziowie NSA Małgorzata Borowiec del. WSA Rafał Wolnik (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Julia Chudzyńska po rozpoznaniu w dniu 9 lipca 2019 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej B. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 15 listopada 2018 r. sygn. akt II SA/Po 819/18 w sprawie ze skargi B. M. na decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] lipca 2018 r. nr [...] w przedmiocie utraty statusu osoby bezrobotnej 1) uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz decyzję Starosty Ostrowskiego z dnia [...] maja 2018 r. nr [...] ; 2) zasądza od Wojewody Wielkopolskiego na rzecz B. M. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego Zaskarżonym wyrokiem z dnia 15 listopada 2018 r., sygn. akt II SA/Po 819/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę B. M. na decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] lipca 2018 r., nr [...], w przedmiocie utraty statusu osoby bezrobotnej. W uzasadnieniu tego wyroku zawarto następujące ustalenia faktyczne: Decyzją z dnia [...] stycznia 2018 r. Starosta O. orzekł o uznaniu skarżącej za osobę bezrobotną z dniem [...] stycznia 2018 r. i przyznał jej prawo do zasiłku dla osób bezrobotnych od dnia [...] stycznia 2018 r. Zasiłek dla osób bezrobotnych został wypłacony od dnia [...] stycznia do dnia [...] lutego 2018 r. Tymczasem, skarżąca w dniu [...] stycznia 2018 r. zawarła umowę o pracę i została z tego tytułu zgłoszona do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych. Jak wynika z zawartej w dniu [...] marca 2018 r. ugody pozasądowej skarżąca pomyślnie przeszła proces rekrutacji na stanowisko konsultanta telefonicznego w firmie "Ubezpieczenia online.pl R." Sp. z o.o. z siedzibą we W. (dalej zwanej Spółką), a w dniu [...] stycznia 2018 r. doszło do konkludentnego zawarcia umowy o pracę na okres próbny za wynagrodzeniem (§ 1 ugody). Jednakże Spółka w dniu [...] lutego 2018 r. rozwiązała ze skarżącą umowę o pracę bez zachowania wymaganego okresu wypowiedzenia oraz bez zachowania formy pisemnej. W ramach powyższej ugody strony postanowiły zmienić tryb rozwiązania umowy o pracę za wypowiedzeniem na porozumienie stron oraz potwierdzić termin rozwiązania umowy o pracę z dniem [...] lutego 2018 r. (§ 1 pkt 2 ugody). Skarżąca otrzymała odszkodowanie za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę i zadośćuczynienie. Spółka zobowiązała się również do wypłacenia na rzecz skarżącej ekwiwalentu za urlop. Zgodnie z treścią ugody skarżąca nie świadczyła pracy na rzecz Spółki i wobec braku świadczenia pracy nie jest jej należne wynagrodzenie (§ 4 pkt 1 ugody). Skarżąca otrzymała świadectwo pracy potwierdzające zatrudnienie w okresie od [...] stycznia do [...] lutego 2018 r. W związku z zawartą umową została przez Spółkę zgłoszona do ubezpieczeń społecznych w ZUS jako pracownik z kodem [...] w okresie od [...] stycznia 2018 r. do [...] lutego 2018 r. Wobec powyższych okoliczności, Starosta O. decyzją z dnia [...] maja 2018 r., działając na podstawie art. 33 ust. 4 pkt 1 w zw. z art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. l) ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz.U. z 2017 poz. 1065), dalej zwanej u.p.z., orzekł o utracie przez skarżącą statusu osoby bezrobotnej i prawa do zasiłku dla osób bezrobotnych od dnia [...] stycznia 2018 r. z powodu podlegania obowiązkowi ubezpieczenia społecznego. Organ wskazał, że skarżąca nie wyjaśniła kwestii opłacenia przez pracodawcę składek w okresie od dnia [...] stycznia do dnia [...] lutego 2018 r. Zaskarżoną decyzją organ odwoławczy, po rozpoznaniu odwołania skarżącej, utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Zwrócił uwagę, że raport ZUS U2 potwierdza podleganie przez skarżącą ubezpieczeniu społecznemu i zdrowotnemu w powyższym okresie, co uzasadniało pozbawienie jej statusu osoby bezrobotnej, zgodnie z art. 33 ust. 4 pkt 1 u.p.z. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skarżąca podtrzymała stanowisko prezentowane na etapie postępowania odwoławczego, w szczególności, że w związku z tym, iż nie doszło do nawiązania faktycznego stosunku pracy ani jej świadczenia i wypłaty wynagrodzenia, to nie powstał stosunek ubezpieczenia. Organ niesłusznie zatem pozbawił ją statusu osoby bezrobotnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, oddalając skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie: Dz.U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., wskazał, że określona w art. 2 ust. 1 pkt 2 u.p.z. definicja osoby bezrobotnej jest skonstruowana z dwóch części. W pierwszej części wskazuje się na przesłanki pozytywne. Są to warunki, które muszą być spełnione, aby można było uzyskać (zachować) status bezrobotnego. Druga część omawianego przepisu zawiera zespół przesłanek negatywnych, które uniemożliwiają nabycie (zachowanie) tego statusu. Z tego unormowania wynika, że nie każda osoba rejestrująca się podczas wizyty w urzędzie pracy może być uznana za osobę bezrobotną. Ustawowe i wszystkie niezbędne wymogi muszą być spełnione łącznie. Brak któregokolwiek z wymogów wyklucza nabycie czy zachowanie omawianego statusu osoby bezrobotnej. Sąd ten podał również, że w przypadku zawarcia umowy o pracę podleganie ubezpieczeniu społecznemu jest obowiązkowe (art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - Dz. U. z 2017 r., poz. 1778, zwanej dalej u.s.u.s.), i trwa od dnia nawiązania stosunku pracy do dnia ustania tego stosunku (art. 13 pkt 1 u.s.u.s.). Obowiązkowe ubezpieczenia społeczne powstają przy tym z mocy prawa, z chwilą nawiązania stosunku pracy, a nie z momentem zgłoszenia pracownika do tychże ubezpieczeń. Nawiązanie stosunku pracy skutkuje równoległym powstaniem stosunku ubezpieczenia. Obydwa te stosunki, jakkolwiek mają inne cele, to wzajemnie się uzupełniają i zabezpieczają pracownika materialnie – pierwszy, na co dzień, drugi, na wypadek zdarzeń losowych. Stosunek pracowniczego ubezpieczenia społecznego jest więc konsekwencją stosunku pracy i jako taki ma charakter wtórny. Skoro zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. l) u.p.z., jeżeli osoba wnioskująca o przyznanie jej statusu bezrobotnego podlega jednemu z rodzajów ubezpieczeń społecznych, określonych w u.s.u.s., nie może być uznana za bezrobotną. Wobec powyższego Sąd pierwszej instancji stwierdził prawidłowość rozstrzygnięcia organów obu instancji, podkreślając, że skarżąca podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom pracowniczym z tytułu zatrudnienia w okresie od dnia [...] stycznia do dnia [...] lutego 2018 r., z tego tytułu i w tym okresie została zgłoszona w ZUS-ie. Wyjaśnił, że dla powstania skutku pozbawienia statusu bezrobotnej bez znaczenia pozostaje okres podlegania ubezpieczeniom, czy fakt i wysokość opłacenia składki. Wojewódzki Sąd Administracyjny zauważył, że z chwilą zawarcia konkludentnej umowy o pracę skarżąca zobowiązała się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca zobowiązał się do zatrudnienia jej za wynagrodzeniem. Z tego tytułu podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym. Fakt, że faktycznie pracy nie świadczyła i nie otrzymała z tego tytułu żadnego wynagrodzenia nie uzasadnia w niniejszej sprawie uznania, że nie utraciła statusu bezrobotnej. Z tytułu zawartej umowy otrzymała bowiem ekwiwalent za urlop i świadectwo pracy, a także świadczenia związane z niezgodnym z prawem rozwiązaniem stosunku pracy, których by nie mogła uzyskać nie będąc pracownikiem. Sąd ten stwierdził, że trudno jest w takiej sytuacji uznać, że dla potrzeb ugody zawartej z pracodawcą czy wobec ZUS skarżąca była zatrudniona w okresie od [...] stycznia do [...] lutego 2018 r. a dla potrzeb niniejszego postępowania już nie. Wskazał również, że skarżąca nie przedłożyła żadnych dokumentów z ZUS wskazujących na wyłączenie jej z ubezpieczeń w powyższym okresie, a materiał zgromadzony w sprawie, w szczególności treść ugody, świadectwa pracy i spełnienia świadczeń pracowniczych przez pracodawcę takich jak wypłata ekwiwalentu za urlop, nie pozwala w sposób oczywisty przyjąć, że obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym nie podlegała. Od powyższego wyroku skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosła skarżąca, zaskarżając ten wyrok w całości. Zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie: – art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 8, art. 11 ust. 1, art. 12 ust. 1 i art. 13 pkt 1 u.s.u.s. – art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. I) i art. 33 ust. 4 pkt 1 u.p.z. W oparciu o te zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i orzeczenie reformatoryjne w trybie art. 188 p.p.s.a., a także zasądzenie kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autor przedstawił argumenty na poparcie w/w zarzutów. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Granice te determinują kierunek postępowania Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wobec niestwierdzenia przesłanek nieważności postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny dokonał oceny podstaw i zarzutów kasacyjnych. Ustalony w sprawie stan faktyczny jest bezsporny, natomiast istota sporu zawisłego między stronami sprowadza się oceny, czy skarżąca podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu zatrudnienia jako pracownik Spółki w okresie od dnia [...] stycznia do dnia [...] lutego 2018 r. Przypomnieć przyjdzie zatem na wstępie, że zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 11 ust. 1, art. 12 ust. 1 u.s.u.s. obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym podlegają pracownicy. Ustawową definicję pracownika zawiera natomiast art. 8 ust.1 u.s.u.s. wskazując, że osoba taka pozostaje w stosunku pracy (z zastrzeżeniem ust. 2 i 2a, które w niniejszej sprawie nie miały zastosowania). Nadto, jak wynika z art. 13 pkt 1 u.s.u.s., pracownicy podlegają ubezpieczeniom społecznym od dnia nawiązania stosunku pracy do dnia ustania tego stosunku. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że ubezpieczenia społeczne powstają z mocy prawa, z chwilą nawiązania stosunku pracy, a nie z momentem zgłoszenia pracownika do tychże ubezpieczeń. Sąd ten wywiódł zatem, że skarżąca z chwilą zawarcia konkludentnej umowy o pracę zobowiązała się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca zobowiązał się do zatrudnienia jej za wynagrodzeniem. Z tego tytułu, w ocenie Sądu pierwszej instancji, skarżąca podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym. Sąd ten uznał, że okoliczności, z których wynika, iż skarżąca faktycznie pracy nie świadczyła i nie otrzymała z tego tytułu żadnego wynagrodzenia nie wpłynęły na wydane w sprawie rozstrzygnięcie. Tymczasem, autor skargi kasacyjnej, wskazując na te same co Sąd pierwszej instancji okoliczności, zauważył, że nie powstał stosunek ubezpieczenia, albowiem nie doszło do rozpoczęcia trwania stosunku pracy (strony jedynie zawarły umowę, która następnie została rozwiązania przez pracodawcę przed datą rozpoczęcia pracy). W świetle tego sporu odwołać należy się do orzecznictwa sądów powszechnych, odnoszącego się do relacji pomiędzy stosunkiem pracy a stosunkiem ubezpieczenia społecznego. Jak wskazano w wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia [...] lutego 2013 r., sygn. akt [...] (Lex nr [...]), o tym czy strony istotnie nawiązały stosunek pracy stanowiący tytuł ubezpieczeń społecznych nie decyduje samo formalne zawarcie umowy o pracę, wypłata wynagrodzenia, przystąpienie do ubezpieczenia i opłacenie składki, wystawienie świadectwa pracy, ale faktyczne i rzeczywiste realizowanie elementów charakterystycznych dla stosunku pracy, a wynikających z art. 22 § 1 Kodeksu pracy. Tę tezę zaprezentował również Sąd Apelacyjny w Krakowie w wyroku z dnia [...] czerwca 2016 r., sygn. akt [....] (Lex nr [...]), wskazując dodatkowo, że istotne jest aby stosunek pracy zrealizował się przez wykonywanie zatrudnienia o cechach pracowniczych, a okoliczności wynikające z formalnie zawartej umowy o pracę lub ugody pozasądowej nie są wiążące w postępowaniu o ustalenie podlegania obowiązkowi pracowniczego ubezpieczenia społecznego. Na powyższą konieczność realizowania stosunku pracy jako warunku zaistnienia stosunku ubezpieczeniowego zwrócił uwagę także Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z dnia [...] lipca 2015 r., sygn. akt [...] (Lex nr [...]) podając, że jeżeli stosunek pracy nie powstał bądź nie był realizowany to wówczas nie powstaje stosunek ubezpieczeniowy, nawet jeśli jest odprowadzana składka na ubezpieczenia społeczne. Powołać należy również wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia [...] marca 2016 r., sygn. akt [...] (Lex nr [...]), w którym dokonując wykładni pojęcia "pracy pod własnym kierownictwem jak stosunku pracy", wskazano na warunki niezbędne do tego aby pomiędzy stronami powstał stosunek pracy. Sąd ten zauważył, że stosunek pracy jest dobrowolnym stosunkiem prawnym o charakterze zobowiązaniowym, zachodzącym między dwoma podmiotami. Do ustalenia, że doszło do powstania pomiędzy stronami stosunku pracy nie jest zatem wystarczające spełnienie warunków formalnych zatrudnienia, takich jak zawarcie umowy o pracę, przygotowanie zakresu obowiązków, zgłoszenie do ubezpieczenia, a konieczne jest ustalenie, że strony miały zamiar wykonywać obowiązki stron stosunku pracy i to czyniły. Powyższe orzecznictwo sądów apelacyjnych wskazuje zatem, że aby powstał stosunek ubezpieczeniowy niezbędne jest nawiązanie faktycznego stosunku pracy, który jest realizowany. Wypełnienie jedynie elementu formalnego, tj. zawarcie umowy o pracę, przy jednoczesnym braku elementu faktycznego, w postaci wykonywania czynności pracowniczych, nie wywołuje skutków w postaci podlegania obowiązkowi ubezpieczenia społecznego. Skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela to stanowisko. Oznacza to, że wbrew twierdzeniom Sądu pierwszej instancji, istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia rozpatrywanej sprawy miał fakt, że skarżąca nie świadczyła pracy i nie uzyskała z tego tytułu żadnego wynagrodzenia. Stosunek pracy nie był zatem realizowany. Tym samym nie powstał stosunek ubezpieczeniowy, pomimo faktu, że Spółka zgłosiła skarżącą do ubezpieczenia oraz opłaciła składkę z tego tytułu. Niezależnie od powyższego wskazać należy, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział we Wrocławiu pismem z dnia [...] lutego 2019 r., znak sprawy [...], potwierdził, że skarżąca nie spełnia warunków do podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym jako pracownik Spółki w okresie od dnia [...] stycznia do dnia [...] lutego 2018 r. Wskazano również, że w/w płatnik został wezwany do sporządzenia dokumentu wyrejestrowującego skarżącą (z datą zgłoszenia do ubezpieczenia) oraz skorygowania dokumentów rozliczeniowych. Brak było zatem podstaw do uznania, że skarżąca w opisanym stanie faktycznym podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym, a w konsekwencji organy obu instancji w sposób nieuprawniony zastosowały regulację art. 33 ust. 4 pkt 1 w zw. z art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. l) u.p.z. Uchybienie to miało w sposób istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż bezpośrednio determinowało treść tych decyzji, co uzasadniało wyeliminowanie ich z obrotu prawnego. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na zasadzie art. 188 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok. Ponadto, ponieważ Sąd uznał, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, rozpoznał jednocześnie skargę, uchylając decyzje organów obu instancji na zasadzie art. 145 § 1 ust. 1 lit. a) w zw. z art. 135 p.p.s.a. Rozstrzygnięcie o kosztach oparte zostało na przepisie art. 203 pkt 1 p.p.s.a., a na ich wysokość składa się opłata za czynności prawnika zagranicznego, obliczona na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) i pkt 2 lit. b) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2018 r. poz. 265) w związku z art. 14 ustawy z dnia 5 lipca 2002 r. o świadczeniu przez prawników zagranicznych pomocy prawnej w Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1874, ze zm.). Formułując wytyczne dla organu pierwszej instancji wskazać należy, że organ ten winien, przy zastosowaniu wykładni prawa przyjętej w sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny, rozważyć kwestię przedmiotowości dalszego prowadzenia postępowania w sprawie (art. 105 § 1 k.p.a.).