I OSK 1970/19

Dnia 15 czerwca 2020 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zygmunt Zgierski (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Czesława Nowak-Kolczyńska Sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka po rozpoznaniu w dniu 15 czerwca 2020 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej K.N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 marca 2019 r. sygn. akt I SA/Wa 1512/18 w sprawie ze skargi K.N. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] maja 2018 roku Nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę kasacyjną. [pic] I OSK 1970/19 Uzasadnienie Wyrokiem z dnia 15 marca 2019 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę K.N. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] maja 2018 r. w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty. Od ww. wyroku skargę kasacyjną złożył K.N. Zaskarżając wyrok w całości, zarzucił mu naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 2 pkt 1 lit. a), b) i c) ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2017 r. poz. 2097), dalej ustawa, polegającą na nieprawidłowym rozumieniu zawartego w hipotezie tej normy pojęcia "miejsce zamieszkania" w znaczeniu, jakie nadawały mu przywołane przedwojenne przepisy. Wskazując na powyższe naruszenia autor skargi kasacyjnej wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości, rozpoznanie skargi i uchylenie decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] maja 2018 r. oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...] z dnia [...] marca 2018 r., ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. Jednocześnie skarżący kasacyjnie oświadczył, że zrzeka się rozprawy. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autor wskazał, że dla prawidłowego stosowania art. 2 pkt 1 ustawy należy odwołać się do tez sformułowanych przez Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 23 października 2010 r., SK 11/12, który spowodował nowelizację tego przepisu i nadanie mu brzmienia w obecnym kształcie. W wyroku tym Trybunał Konstytucyjny wskazał przede wszystkim, że w przepisach przedwojennych przyjmowano jako zasadę - odmiennie aniżeli dzisiaj - możliwość posiadania kilku miejsc zamieszkania, co oznaczało jedno miejsce zamieszkania jako miejsce główne oraz dowolną liczbę dodatkowych miejsc zamieszkania. Główne miejsce zamieszkania w rozumieniu przepisów międzywojennych odpowiada w przybliżeniu miejscu zamieszkania w rozumieniu art. 25 k.c. W znowelizowanej ustawie ustawodawca nie różnicuje prawa do rekompensaty od tego, czy osoba miała główne czy dodatkowe miejsce zamieszkania poza obecnymi granicami RP. Autor skargi kasacyjnej podkreślił, że W. i J.L., ówcześni właściciele nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Polski, położonej w miejscowości W., mieli tam właśnie dodatkowe miejsce zamieszkania w rozumieniu przepisów przedwojennych, spędzili tam całe wakacje w 1939 r. Uznać więc należało, że przebywanie w W., wprawdzie tylko w czasie wolnym, ale w celu realizacji jednych z podstawowych ludzkich potrzeb jakimi są wypoczynek i rodzina, świadczy dobitnie o silnym związku właśnie z tą miejscowością oraz o zamiarze ulokowania w niej znacznej części swojej życiowej aktywności i to nie tymczasowo, lecz na wiele lat. Okoliczności te stanowiły przesłanki do uznania tej miejscowości jako dodatkowe miejsce zamieszkania w rozumieniu ww. przedwojennych przepisów. W odpowiedzi na skargę kasacyjną, wniesioną po upływie 14 dni od otrzymania jej odpisu, Minister Spraw Wewnętrznych i administracji wniósł o jej oddalenie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.), dalej p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 ustawy, przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Dlatego też, przy rozpoznawaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Kontrolując zgodność z prawem zaskarżonego wyroku w granicach skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny ograniczył tę kontrolę do wskazanych w niej zarzutów, powołanych w ramach podstawy wskazanej w art. 174 pkt 1 p.p.s.a. Stosownie zaś do art. 193 in fine uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. Sporną kwestią w niniejszej sprawie jest jedynie okoliczność, czy miejscowość W., w której W. i J.L. nabyli w maju 1937 r. nieruchomość i w której spędzali wakacje (autor skargi kasacyjnej podnosi, że spędzili tam dwa miesiące wakacji przed wybuchem II wojny światowej), można uznać za ich dodatkowe miejsce zamieszkania w rozumieniu obowiązujących przed wojną przepisów. Nie ma bowiem sporu, że ich głównym miejscem zamieszkania był wówczas R. W myśl art. 2 pkt 1 ustawy prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1/ był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz.U. Nr 101, poz. 580) lub b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz.U. z 1932 r. poz. 934), lub c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz.U. Nr 54, poz. 489) - oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić; Zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. miejscem zamieszkania jest miejsce na obszarze Polski, gdzie obywatel polski mieszka z zamiarem stałego pobytu, jeżeli ma kilka miejsc zamieszkania - właściwe jest prawo miejsca, w którym skupia się główny i przeważający zakres jego działalności. Stosownie natomiast do art. 24 k.p.c. powództwo wytacza się przed sąd pierwszej instancji, w którego okręgu pozwany ma zamieszkanie. Miejscem zamieszkania jest miejscowość, w której pozwany przebywa z zamiarem stałego pobytu. Jeżeli pozwany ma zamieszkanie w kilku miejscach, powód może wytoczyć powództwo według któregokolwiek z tych miejsc. Zgodnie zaś z § 9 ww. rozporządzenia z 23 maja 1934 r. za miejsce zamieszkania osoby zwykle mieszkającej w dwóch lub więcej miejscowościach będzie uważana stosownie do okoliczności jedna z tych miejscowości, a mianowicie ta, w której osoba interesowana posiada siedzibę główną, lub w której wykonywa główny swój zawód lub urząd, lub gdzie znajduje się jej majętność albo - o ile chodzi o małoletnich i niewłasnowolnych - gdzie znajduje się ich prawne miejsce zamieszkania. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący kasacyjnie w żaden sposób nie uprawdopodobnił nawet, że miejscowość W. była dodatkowym miejscem zamieszkania W. i J.L. Za tezą taką nie przemawiają liczne argumenty o ich emocjonalnym stosunku do nabytej w 1937 r. nieruchomości. Tym bardziej, że ani z akt sprawy, ani nawet pism strony skarżącej nie wynika, by koncentrowali tam jakiekolwiek sprawy życiowe poza wypoczynkiem. Zgodzić się należy z Sądem Wojewódzkim, że ciężar dowodzenia faktów mających wpływ na ustalenie przesłanki miejsca zamieszkania (choćby tylko dodatkowego) w W. nie spoczywa wyłącznie na organie, bo w tej materii należy oczekiwać co najmniej istotnego współdziałania strony w poszukiwaniu środków dowodowych i prezentacji racji, co wynika nie tylko z brzmienia art. 6 ustawy, ale i z obecnie obowiązującej regulacji k.p.a. (por. wyrok NSA z 29 listopada 2016 r., II GSK 3721/16). Nie można przerzucać całego ciężaru dowodowego w tego rodzaju postępowaniach na organ, bo zasadą jest obowiązek wykazania relewantnych okoliczności faktycznych przez stronę, a działanie organu mające umocowanie w regułach postępowania administracyjnego ma tylko charakter uzupełniający (por. m.in. wyroki NSA z 22 marca 2011 r., I OSK 742/10; z 6 lutego 2015 r., I OSK 1295/13). Ne jest wystarczające powoływanie się przez skarżącego kasacyjnie na okoliczność upływu kilkudziesięciu lat od wybuchy wojny i trudności z udowodnieniem relewantnej okoliczności. Nie jest to bowiem prawny argument, który mógłby przesądzić o spełnieniu przesłanki miejsca zamieszkania w W. Przepisy przedwojenne, jak wskazano wyżej, pozwalały na posiadanie kilku miejsc zamieszkania. W razie kilku miejsc zamieszkania ważne było – jak wynika z cytowanych przepisów - gdzie skupiał się główny i przeważający zakres działalności, pod pojęciem której mieści się czasowo najdłuższy pobyt, wykonywanie pracy, prowadzenie bieżących spraw codziennych. Zasadnie wywiódł Sąd I instancji, że pod pojęciem miejsca zamieszkania (nawet dodatkowego) nie mieści się zaś czasowy pobyt w celu załatwiania konkretnych spraw. Przepis § 3 ust. 2 rozporządzenia z 1934 r. stanowił, że przez zamieszkanie w gminie rozumie się fakt zajmowania w obrębie gminy mieszkania wśród okoliczności, wskazujących na ześrodkowanie tam stosunków osobistych i gospodarczych. Z kolei zgodnie z ust. 3 pojęcie czasowego pobytu obejmuje stan przebywania w jakimkolwiek domu bez zamiaru obrania sobie tam miejsca zamieszkania. Z akt sprawy wynika – czego nie zdołał skutecznie zanegować skarżący kasacyjnie – że miejscowość W. była co najwyżej miejscem czasowego pobytu małżeństwa L., skoro mieli miejsce zamieszkania w R., a do W. przyjeżdżali na wakacje, choćby i dwumiesięczne. Skarżący kasacyjnie nie wykazał też, by w W. byli oni wpisani do rejestru mieszkańców gminy właściwej dla miejscowości W., co w myśl § 3 ust. 4 rozporządzenia było dowodem zamieszkania. Prawidłowo zatem Sąd Wojewódzki przyjął, że miejscem zamieszkania – jedynym – W. i J.L. był R., a ich pobyt w W. oznaczał wyłącznie, że byli wówczas w miejscu swego zamieszkania (w R.) jedynie czasowo nieobecni. Stosownie bowiem do § 5 lit. c) rozporządzenia z 1934 r. do czasowo nieobecnych w miejscu swego zamieszkania zalicza się osoby przebywające w innej gminie dla wypoczynku, kuracji itp., albo w szpitalach i innych tym podobnych zakładach publicznych lub prywatnych dla poprawy zdrowia. Skarżący kasacyjnie nie wykazał, by małżeństwo L. przebywało w W. w innym celu niż wypoczynek, wręcz przeciwnie – w argumentacji autora skargi kasacyjnej wypoczynek jawi się jako jedyny powód ich tam pobytu. Oznacza to, że Sąd I instancji dokonał prawidłowej wykładni art. 2 pkt 1 lit. a)-c) ustawy. Zarzuty skargi kasacyjnej nie mogły zatem przynieść oczekiwanego rezultatu. Wobec powyższego, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.