I OSK 2539/19

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Maciej Dybowski Sędzia del. WSA Ewa Kręcichwost-Durchowska po rozpoznaniu w dniu 28 maja 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej małoletniego S. B. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego D. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 maja 2019 r. sygn. akt II SA/Wa 205/19 w sprawie ze skargi małoletniego S. B. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego D. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 14 maja 2019 r. oddalił skargę S. B. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego D. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji przyjął następujące okoliczności faktyczne i prawne: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] listopada 2018 r., po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy D. W., przedstawiciela ustawowego małoletniego syna S. B., utrzymał w mocy decyzję z [...] października 2018 r., wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1270 z późn. zm.; dalej: ustawy o emeryturach i rentach z FUS), o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu P. B. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie. Wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W pierwszej kolejności zatem bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej, a następnie wnioskodawcy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podał, że w przedmiotowej sprawie świadczenie w drodze wyjątku (renta rodzinna w drodze wyjątku) nie może być przyznane wnioskodawcy, bowiem nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których jego ojciec nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W toku postępowania ustalono, że P. B., zmarły ojciec małoletniego S. B., na przestrzeni 46 lat życia udowodnił tylko 11 lat, 1 miesiąc i 6 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, nie udokumentowano żadnego z tych okresów. Ponadto od dnia 1 września 2000 r. do dnia 18 czerwca 2002 r., od 5 lipca 2002 r. do 28 marca 2004 r, oraz od 1 lipca 2006 r. do 24 października 2016 r., tj. do dnia śmierci, ojciec dziecka nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. We wskazanych przerwach nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od jego woli, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Z posiadanej dokumentacji wynika, że ojciec dziecka w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 31 sierpnia 2000 r. prowadził działalność gospodarczą, jednakże za okres od 1 grudnia 1999 r. do 31 sierpnia 2000 r. nie zostały opłacone składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. W oświadczeniu z 6 września 2018 r. matka małoletniego dziecka wskazała, że ojciec dziecka pracował dorywczo za granicą, jednakże nie opłacał z tego tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Organ zwrócił uwagę, że kwestia trudnej sytuacji materialnej nie stanowi wystarczającej podstawy do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku, bowiem świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy te potrzeby są uzasadnione. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi małoletniego S. B. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd I instancji podzielił stanowisko Prezesa ZUS, iż za życia P. B. nie wystąpiły takie okoliczności, które można uznać za szczególne, w rozumieniu przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Poza przedmiotem sporu pozostaje okoliczność, że w ciągu 46 lat jego życia udowodniono jedynie 11 lat, 1 miesiąc i 6 dni okresów składkowych i nieskładkowych łącznie, zaś w latach 2000-2002, 2002-2004 oraz 2006-2016 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia ani innej działalności, popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Istotne jest przy tym to, że wnosząca skargę nie wykazała, by ojciec dziecka był za życia całkowicie niezdolny do pracy, czy też by wystąpiły takie niezależne od niego i obiektywnie niemożliwe czy trudne do przezwyciężenia okoliczności, które uniemożliwiły mu wykonywanie zatrudnienia. Niespełnienie już tylko jednej z przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 z późn. zm., dalej: P.p.s.a.). Skargę kasacyjną od powyższego wywiódł S. B. wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, ewentualnie – o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz rozpoznanie skargi i uchylenie wydanych decyzji Prezesa ZUS, a w każdym przypadku - o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono: I. naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: 1) art. 1 § 1 i 2 oraz art. 3 § 1 P.p.s.a. poprzez nienależyte wykonanie obowiązku kontroli w zw. z art, 141 § 4 P.p.s.a. poprzez wadliwe uzasadnienie zaskarżonego wyroku, nieodpowiadające wymogom art. 141 § 4 P.p.s.a., polegające na całkowitym braku rozpoznania i dokonania oceny prawnej podniesionego przez skarżącą w skardze zarzutu (dotyczącego naruszenia art. 9 i 11 K.p.a., poprzez niedostateczne wyjaśnienie podstaw i przesłanek utrzymania w mocy decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 08.10.2018 r., w szczególności braku wypowiedzenia się organu co do istnienia przesłanek wstępnych z art. podstawie 83 ust 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS lub też ich niespełnienia oraz braku możliwości wydania przez organ decyzji innej niż odmowna, a także nieustosunkowanie się przez WSA w Warszawie w uzasadnieniu wyroku do tych zarzutów; 2) art. 1 § 1 i 2 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 134 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 8, art. 9 oraz art. 77 § 1 K.p.a. oraz art. 107 § 3 K.p.a. polegające na oddaleniu zamiast uwzględnienia skargi, a w konsekwencji nieuchyleniu decyzji organu II instancji, pomimo że nie zebrano i nie rozważono całego materiału dowodowego w niniejszej sprawie, w tym nie wyjaśniono, czy w przedstawionym stanie faktycznym sprawy istniały warunki do przyznania świadczenia dla wnioskodawcy na podstawie art. 83 ust, 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, oraz czy wydana decyzja pomimo spełnienia warunków, jest odmowna na skutek dyskrecjonalnej oceny organu administracji, czy też w sprawie w ogóle nie zachodziły wyżej wskazane przesłanki, a zatem to stanowiło podstawę do wydania decyzji odmownej, co skutkowało nienależytym i niewyczerpującym wyjaśnieniem skarżącej w uzasadnieniu okoliczności faktycznych i prawnych, mających wpływ na ustalenie praw i obowiązków skarżącej będących przedmiotem postępowania; 3) art. 141 § 4 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 83 ust 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez wybiórcze przedstawienie stanu sprawy, nieodniesienie się do wszystkich zarzutów podniesionych w skardze oraz uchylenie się od dokonania szczegółowej oceny i uzasadnienia decyzji uznaniowej dokonanej przez organ; 4) art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 141 § 4 P.p.s.a. wobec nieprzedstawienia w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku takich ustaleń i dowodów, jakie mogłyby przemawiać za oddaleniem skargi oraz wobec całkowicie dowolnego ustalenia, że świadczenie przyznawane w trybie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jest pochodną świadczenia podstawowego, które powinno być ustalone, oraz ma wpływ na otrzymanie świadczenia w drodze wyjątku przez skarżącą, podczas gdy ocenie podlegało spełnienie przesłanek przez małoletniego syna skarżącej; II. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: 1) art. 83 ust. 1 w zw. z art. 65 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez: – dokonanie błędnej subsumcji do stanu faktycznego sprawy, będącej wynikiem błędnego przyjęcia, że przesłanki z tego przepisu należy stosować częściowo wobec ubiegającego się o świadczenie, częściowo wobec osoby, która mogła nabyć prawo do świadczenia o innym charakterze (ojca małoletniego), w sytuacji gdy jednoznaczna treść tego przepisu nakazuje przyjąć, iż spełnienie przesłanek z tego przepisu należy odnosić do osoby ubiegającej się o świadczenie (to jest do małoletniego syna skarżącej) - co w konsekwencji doprowadziło do niewłaściwego zastosowania tego przepisu; – dokonanie błędnej subsumcji do stanu faktycznego sprawy, poprzez ocenę spełnienia kryteriów do otrzymania świadczenia podstawowego (renty rodzinnej) a wobec stwierdzenia braku ku niej przesłanek - uznanie automatycznie braku podstaw do przyznania świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 82 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, podczas gdy właśnie wobec braku przesłanek do przyznania świadczenia podstawowego, przepis ten może w ogóle znaleźć zastosowanie - co w konsekwencji doprowadziło do niezastosowania tego przepisu poprzez odmowę przyznania świadczenia, podczas gdy stan faktyczny sprawy wskazywał na spełnienie przesłanek do jego zastosowania wobec małoletniego syna skarżącej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Przystępując do rozpoznania podniesionych w niej zarzutów należy przypomnieć, że art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, uzależnia przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku od łącznego spełnienia następujących przesłanek: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Jak zasadnie wskazał Sąd I instancji wymienione przesłanki muszą wystąpić łącznie. Z treści owianego przepisu wynika, że ustawodawca powiązał uprawnienie dziecka zmarłej osoby do renty rodzinnej w drodze wyjątku z hipotetycznie istniejącym prawem osoby zmarłej do świadczenia rentowego bądź emerytalnego. W tym przypadku świadczenie w drodze wyjątku odnieść należy do sytuacji zmarłego i jego zatrudnienia, a precyzyjniej – braku zatrudnienia i przyczyn, dla których w trybie "zwykłym" ojciec dziecka nie uzyskałby prawa do renty. Wskazana w tym przepisie przesłanka "szczególnych okoliczności" odnosi się więc nie tyle do samego skarżącego, ale do jego ojca, gdyż dochodzone świadczenie (renta rodzinna) stanowi pochodną uprawnień ubezpieczonego członka rodziny (ojca), który ze względu na szczególne okoliczności nie spełnił wymogów uzasadniających uzyskanie wzmiankowanego świadczenia przez swego syna. Niewątpliwie, ocenie podlega uprawnienie skarżącego do świadczenia przyznawanego w drodze wyjątku, ale ustalenia dotyczące osoby jego ojca stanowią najistotniejsze okoliczności, od których zależała możliwość zakwalifikowania go do rzędu osób zasługujących na świadczenie. W takim kierunku zarysowała się także cała linia orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. przykładowo wyroki NSA z dnia 25 lipca 2012 r., sygn. akt I OSK 878/12, z dnia 6 marca 2012 r., sygn. akt I OSK 239/12 zam. w CBOSA). Tym samym nie można zarzucić organom i Sądowi I instancji, że na te okoliczności położyły szczególny nacisk. W świetle powyższego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie dokonał prawidłowej wykładni art. 83 ust. 1 ustawy, trafnie przyjmując, że w okolicznościach tej sprawy należało ustalić, czy po stronie zmarłego istniały szczególne okoliczności, które uniemożliwiły mu wypracowanie odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego. Nie ma wątpliwości co do tego, że P. B. na 46 lat życia miał udokumentowany okres ubezpieczeniowy wynoszący łącznie 11 lat, 1 miesiąc i 6 dni. Bezsporne ponadto jest, że do dnia śmierci był osobą zdolną do pracy, a mimo to w ostatnich 10 latach przed śmiercią nie podejmował żadnej pracy ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Także w poprzednim okresie jego aktywności zawodowej, tj. w okresach od 1 września 2000 r. do 18 czerwca 2002 r. i od 28 marca 2004 r. do 1 lipca 2006 r. występowały przerwy w zatrudnieniu. W aktach sprawy nie ma żadnych dowodów mogących usprawiedliwiać taką bierność zawodową ojca skarżącego. Przedstawiciel ustawowy małoletniego nie przedstawił żadnych dowodów świadczących o tym, że niemożność nabycia prawa do świadczenia na zasadach ogólnych przez zmarłego ojca, wynikła z przyczyn nadzwyczajnych. W niniejszej sprawie, jak słusznie przyjął Sąd I instancji, organ prawidłowo zebrał i właściwie ocenił materiał dowodowy, jak również należycie ustalił stan faktyczny sprawy. Wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej w postępowaniu administracyjnym przeprowadzono niezbędne dowody, ustalając istotne dla sprawy okoliczności jak: staż pracy ubezpieczonego, jego sytuację osobistą, sytuację materialną małoletniego i jego przedstawicielki ustawowej. Nie doszło zatem do złamania przez ten Sąd, a poprzednio przez organ orzekający, powołanych w pkt I. 1 petitum skargi kasacyjnej przepisów postępowania, a zwłaszcza do takich uchybień procesowych, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Należy zgodzić się z Sądem I instancji, że poczynione w sprawie ustalenia, które mają oparcie w aktach sprawy, były wystarczające do podjęcia merytorycznego rozstrzygnięcia. Uzasadniały one stanowisko, że niespełnienie przez ojca dziecka warunków wymaganych w ustawie do uzyskania renty nie było spowodowane szczególnymi okolicznościami. W konsekwencji, za prawidłową należało uznać ocenę, co do braku podstaw do przyznania świadczenia w drodze wyjątku na rzecz małoletniego syna P. B. Z uwagi na fakt, że przesłanki, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy muszą być spełnione kumulatywnie, zasadnie odstąpiono od szczegółowego ustosunkowywania się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku do pozostałych przesłanek, w tym odnoszących się stricte do osoby małoletniego. Podniesiony w tym względzie zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 w zw. z art. 65 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie mógł zostać uwzględniony. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela też zarzutów naruszenia przepisów postępowania powiązanych z art. 141 § 4 P.p.s.a. Powołany przepis stanowi, że pisemne motywy wyroku powinny zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku wszystkie powyższe elementy zawiera. Przedstawiony w nim został stan faktyczny sprawy wraz ze stanowiskiem zajmowanym przez strony oraz wskazano podstawę prawną oddalenia skargi. Sąd wyjaśnił ponadto motywy podjętego rozstrzygnięcia, ustosunkowując się do twierdzeń strony skarżącej oraz odnosząc się do innych kwestii istotnych dla oceny legalności zaskarżonego orzeczenia. Okoliczność, że stanowisko zajęte przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie jest odmienne od prezentowanego przez wnoszącego skargę kasacyjną nie oznacza, że uzasadnienie wyroku nie odpowiada wymogom ustawowym. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 P.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.