II SA/Bk 501/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Trykoszko, Sędziowie sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska, asesor sądowy WSA Marcin Kojło (spr.), Protokolant st. sekretarz sądowy Sylwia Tokajuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 22 sierpnia 2019 r. sprawy ze skargi W. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] kwietnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych osobom uprawnionym świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] kwietnia 2019 r. nr [...], utrzymująca w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta B. w dniu [...] marca 2019 r. nr [...], w której odmówiono p. W. K. (dalej również jako Skarżący) umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych osobom uprawnionym świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 39.300 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Z akt sprawy wynika, że Skarżący zwrócił się o umorzenie w całości, wraz z odsetkami, świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych w okresach 2013/2014 i 2014/2015 K. K., Ł. K. i P. K. oraz świadczeń wypłaconych w okresach 2015/2016 i 2016/2017 W. K., w łącznej kwocie 39.900 zł wraz z ustawowymi odsetkami w wysokości 8.934,34 zł. Żądanie uzasadnił tym, iż jest osobą bezdomną, obecnie odbywającą karę pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w B., gdzie pracuje odpłatnie. Jest niepełnosprawny, nie widzi na jedno oko i grozi mu całkowita ślepota. Po opuszczeniu zakładu karnego chce przekształcić gospodarstwo rolne, którego jest właścicielem, w gospodarstwo niskotowarowe, co przyniesie dodatkowy dochód. Opisując trudną sytuację, z którą się borykał przed osadzeniem w zakładzie karnym wskazał, że oszacowanie i odebranie mu gospodarstwa, spowoduje skutki trudne do odwrócenia. Natomiast fakt, iż jest właścicielem ½ części mieszkania przy ul. [...], zgłosił komornikowi celem przyjęcia lokalu do wspólnej puli szacowania majątku. Po opuszczeniu zakładu karnego zamieszka w stodole ze zniszczonym dachem w swoim gospodarstwie rolnym i zgłosi się po pomoc do MOPR. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] marca 2019 r. organ l instancji, po rozpatrzeniu powyższego wniosku, działając w oparciu o regulację art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jednolity Dz.U. z 2019 r. poz. 670), odmówił zastosowania wnioskowanego umorzenia. Zdaniem tego organu sytuacja, w której znajduje się wnioskodawca, nie jest wystarczającą przesłanką pozytywnego rozpatrzenia jego wniosku. Od ww. decyzji Skarżący złożył odwołanie, w którym wskazał, że odbywa karę pozbawienia wolności orzeczoną do [...] sierpnia 2019 r. Po opuszczeniu zakładu, a więc "w okresie jesienno-zimowym", będzie osobą bezdomną, mieszkającą we własnym gospodarstwie rolnym, w stodole bez prądu i wody. Nawet podejmując zatrudnienie w zakładzie pracy chronionej nadal nie będzie w stanie spłacić długu alimentacyjnego, ani wynająć lokum, bowiem zarobki są "niewygórowane". Podniósł, że "niepełnosprawność powiększa się" i jest zagrożony całkowitą ślepotą. W "miarę sił" starał się płacić alimenty, natomiast w chwili obecnej i w przyszłości nie ma możliwości ich spłacenia. Wyraził pogląd, że działania wierzycieli doprowadzą do "zniszczenia go jako człowieka", bowiem zostanie pozbawiony "wszystkiego". Wyjaśnił, że po wyjściu z zakładu karnego wiąże z gospodarstwem plany zarobkowe, natomiast w przypadku całkowitej utraty wzroku będzie ono stanowiło jedyne źródło utrzymania. Utrzymując w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie organu I instancji Kolegium uznało, że okoliczności podanych przez Skarżącego, mających w jego opinii przemawiać za umorzeniem obciążających go należności wypłaconych jego dzieciom w postaci świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nie można zakwalifikować jako spełniających przesłankę z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zdaniem organu odwoławczego okolicznością taką z pewnością nie jest odbywanie kary pozbawienia wolności. Za wyjątkową nie może być bowiem uznana sytuacja będąca skutkiem niezgodnych z prawem i nieakceptowalnych społecznie działań podmiotu zobowiązanego. Przesłanką umorzenia należności objętych wnioskiem nie może też być zgłaszana przez Skarżącego obawa przed trudnościami związanymi z podjęciem pracy lub pracy chronionej po opuszczeniu zakładu karnego w sierpniu 2019 r., czy też założenie z góry niskich dochodów, a w związku z tym braku możliwości spłacania długu i wynajęcia "lokum". Kolegium wskazało, że zważywszy na wiek (48 lat), stan zdrowia oraz predyspozycje zawodowe (ukończony kurs ogólnobudowlany) nie można uznać, iż Skarżący nie będzie mógł podjąć pracy po opuszczeniu zakładu karnego. W treści wniosku jak i w odwołaniu Skarżący wręcz potwierdza zamiary poszukiwania pracy, czy też plany związane z gospodarstwem rolnym w celu pozyskiwania wynagrodzenia. Kolegium zwróciło uwagę, że Skarżący świadczy pracę w zakładzie karnym. Z zaświadczenia wydanego przez Dyrektora Zakładu Karnego w B. z dnia [...] marca 2019 r. wynika, że Skarżący odbywając karę pozbawiania wolności osiąga dochody z tytułu wynagrodzenia za pracę, z których reguluje w części swoje zobowiązania w stosunku do wierzycieli. Odnosząc się do sytuacji życiowej strony organ wskazał, że w chwili obecnej ma ona zapewnione wszystkie niezbędne potrzeby, zagwarantowane osobom odbywającym karę pozbawiania wolności, nie ponosi kosztów utrzymania, ma zapewnioną opiekę medyczną i wyżywienie. Z doświadczenia życiowego wynika, że osoby opuszczające zakład karny i aktywnie poszukujące pracy, znajdują sposób na pozyskanie źródła dochodów. Skład orzekający Kolegium uznał, że na obecnym etapie postępowania, nie zachodzą wobec odwołującego na tyle szczególne okoliczności, które wykluczałyby go bezpowrotnie z rynku pracy, uniemożliwiając zwrot należności ponoszonych ze środków publicznych na utrzymanie jego własnych dzieci. Dalej organ wskazał, że orzeczeniem z dnia [...] stycznia 2006 r. wydanym przez Miejski Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w B., Skarżący uznany został za osobę niepełnosprawną w stopniu lekkim przyznanym na stałe, z przyczyną niepełnosprawności 04-O. Wskazano przy tym na możliwość poszukiwania pracy na otwartym rynku, z wykluczeniem prac wymagających widzenia obuocznego. Skarżący w swoim odwołaniu kładzie nacisk na pogorszenie widzenia, co jego zdaniem doprowadzi do całkowitej ślepoty. Kolegium stwierdziło, że po opuszczeniu zakładu karnego w [...] sierpnia 2019 r. Skarżący będzie mógł, postarać się o zatrudnienie, które umożliwi mu osiągnięcie dochodów pozwalających nie tylko na utrzymanie własnej osoby, ale i spłatę ciążących na nim zaległości. Odwołujący zamiast wynajęcia mieszkania (co wydaje mu się niemożliwe), może rozważyć również wynajęcie pokoju, co z pewnością będzie tańszym, tymczasowym rozwiązaniem. Kolegium podkreśliło, że wiek strony (48 lat w chwili kiedy nastąpi koniec odbywania kary), jest okresem życia nie uprawniającym do emerytury, wszyscy obywatele RP w tym wieku są aktywni zawodowo (pomijając oczywiście sytuacje niepełnosprawności z wykluczeniem możliwości podjęcia pracy), natomiast status osoby karanej nie na każdym stanowisku powoduje przeszkodę w nawiązaniu stosunku pracy. Biorąc pod uwagę posiadane kwalifikacje zawodowe nabyte w zakładzie karnym (kurs ogólnobudowlany), zatrudnienie w firmie "D.", podjęcie leczenia nałogu i chęć strony do zmian, w tym pokonywania trudności, organ wskazał, że istnieją szanse na podjęcie zatrudnienia i stopniowe wychodzenie z długów. Kolegium dodało też, że Skarżący jest współwłaścicielem ½ części mieszkania o powierzchni 67 m2, właścicielem gospodarstwa rolnego (zajętego przez komornika) o pow. 5.600 ha, w tym przeliczeniowych 3.200 ha, oraz posiada samochód marki O. o wartości 4000 zł. Zdaniem organu powyższe może świadczyć w dalszej perspektywie o możliwości uregulowania ciążących na nim zobowiązań. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacane są w zastępstwie osób zobowiązanych do alimentacji, które z różnych powodów nie są w stanie swych zobowiązań regulować samodzielnie. Osoby takie zazwyczaj właśnie znajdują się w trudnej sytuacji materialnej, nie posiadają dostatecznych środków na wywiązywanie się ze swych zobowiązań wobec dzieci, stąd z czasową pomocą dla ich rodzin wychodzą organy państwa. Pomoc ta udzielana jest w zastępstwie osób zobowiązanych do alimentacji, a nie zamiast tych osób. Wypłata świadczeń alimentacyjnych przez organy państwa stanowi swoisty kredyt udzielany osobom zobowiązanym do alimentacji, który to kredyt winien zostać przez te osoby spłacony. Zwrotność wypłacanych świadczeń stanowi podstawową zasadę pomocy państwa w tym obszarze. Umorzenie należności Skarżącego z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na rzecz osób uprawnionych, oznaczałoby obarczenie wszystkich podatników osobistym długiem strony. Z takim rozstrzygnięciem nie zgodził się Skarżący. W skardze złożonej do Sądu działający w jego imieniu pełnomocnik zaskarżył powyższą decyzję Kolegium w całości i zarzucił jej naruszenie art. 7 w zw. z art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm.)., poprzez przekroczenie granicy swobodnej oceny dowodów mającej wpływ na wynik sprawy, polegające na dokonaniu pobieżnej i nie wszechstronnej oceny materiału dowodowego, a sposób sprzeczny z zasadami logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego, poprzez dowolne przyjęcie, że Skarżący nie dowiódł, iż przeżywa trudności ekonomiczne nie pozwalające na uregulowanie należności alimentacyjnych, które spowodowane są okolicznościami i zdarzeniami, na które nie miał wpływu, których nie mógł przewidzieć, ani im zapobiec, w sytuacji gdy materiał dowodowy wskazuje, iż schorzenie wzroku Skarżącego jest od niego okolicznością niezależną – co powoduje jego niepełnosprawność, a w konsekwencji ogranicza jego możliwości zarobkowania po opuszczeniu zakładu karnego, jak również to, że jego sytuacja po odbyciu kary pozbawienia wolności uniemożliwi mu spłacenie należności alimentacyjnych. Wskazując na powyższe autor skargi wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji. Odpowiadając na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z będącym podstawą rozstrzygnięcia w tej sprawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma zatem wyjątkowy charakter i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Rozstrzygnięcie w tym przedmiocie pozostawiono uznaniu organu administracji publicznej, co oznacza, że umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego nie jest obligatoryjne nawet w przypadku ustalenia jego trudnej sytuacji dochodowej i rodzinnej. W ramach uznania administracyjnego organ może, ale nie musi wydać decyzji zgodnej z wnioskiem. Zastosowanie ulgi ustanowionej w przepisie art. 30 ust. 2 ww. ustawy jest zatem prawem, a nie obowiązkiem organów. Uznaniowy charakter tego typu decyzji nie oznacza jednak, że wyboru rozstrzygnięcia (umarzam/nie umarzam) organ może dokonać w sposób całkowicie dowolny. Rozstrzygnięcie wniosku o umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego musi zostać poprzedzone dogłębnym wyjaśnieniem i rozważeniem wszystkich istotnych okoliczności, w szczególności tych podnoszonych przez stronę, a w uzasadnieniu decyzji winny być przedstawione motywy rozstrzygnięcia podjętego w ramach uznania administracyjnego. Rolą sądu administracyjnego, kontrolującego zgodność z prawem wydanej decyzji, jest natomiast sprawdzenie prawidłowości wnioskowania organu stwierdzającego, że w danej sytuacji faktycznej nie było możliwe uwzględnienie wniosku o udzielenie ulgi w spłacie należności alimentacyjnych. Wywody organu w tym zakresie muszą być wewnętrznie spójne, a także zgodne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego (zob. np. wyrok WSA w Białymstoku z dnia 17 kwietnia 2018 r. sygn. II SA/Bk 96/18, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Zdaniem Sądu, w sprawie tej nie przekroczono granic uznania administracyjnego. Organy dokonały analizy sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego, które to pojęcia jak wskazuje orzecznictwo oznaczają dochody otrzymywane z różnych tytułów, a także takie okoliczności, jak np. stan zdrowia czy możliwości uzyskania dochodu (sytuacja dochodowa). Na sytuację rodzinną dłużnika alimentacyjnego składa się natomiast ustalenie czy prowadzi on samodzielnie gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami bliskimi, czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz (vide: wyrok NSA z dnia 21 października 2008 r. sygn. I OSK 1685/07, dostępny w CBOSA). Analizując sytuację dochodową i rodzinną osoby wnioskującej o udzielnie tego typu ulg trzeba mieć również na uwadze, że dłużnik alimentacyjny co do zasady jest osobą borykającą się z problemami finansowymi, dlatego też jego sytuacja dochodowa i rodzinna powinna wyróżniać się na tle innych dłużników (wyrok NSA z dnia 13 kwietnia 2018 r. sygn. I OSK 2443/17, dostępny w CBOSA). Uwzględniając powyższe organy rozważając sytuację dochodową i rodzinną Skarżącego uwzględniły zarówno aktualną na dzień orzekania okoliczność osiągania dochodu z tytułu pracy w zakładzie karnym, jak też potencjalną możliwość uzyskania dochodu po opuszczeniu zakładu karnego oraz stan jego zdrowia. Wprawdzie Skarżący ma orzeczoną niepełnosprawność w stopniu lekkim, tym niemniej jego schorzenie nie uniemożliwia poszukiwania pracy na otwartym rynku. W orzeczeniu o ustalonym stopniu niepełnosprawności Skarżącego wykluczono jedynie możliwość wykonywania prac wymagających widzenia obuocznego. Skarżący zresztą świadczył pracę w zakładzie karnym, a z akt sprawy wynika, że ma ukończony kurs ogólnobudowlany i wyraża chęć podjęcia zatrudnienia. Niewątpliwie sytuacja Skarżącego jest trudna, ale nie na tyle wyjątkowa aby zastosować instytucję umorzenia. Obawy wykluczenia społecznego po wyjściu z zakładu karnego i związane z tym trudności w znalezieniu pracy stanowią jedynie przypuszczenia, które nie mogą uzasadnić uwzględnienia wniosku o umorzenie należności. Ani wiek Skarżącego, ani jego stan zdrowia, choć ograniczają, to nie pozbawiają możliwości podejmowania zatrudnienia dostosowanego do schorzenia. Ponadto Skarżący nie posiada żadnych osób na utrzymaniu, a przebywając w zakładzie karnym ma zapewnione wszelkie niezbędne potrzeby. Konieczność ponoszenia wydatków związanych z codziennym utrzymaniem po opuszczeniu zakładu karnego i fakt posiadania zadłużenia, nie czyni sytuacji Skarżącego wyjątkowej, nadzwyczajnej na tle innych dłużników alimentacyjnych. W ocenie składu orzekającego, organy obu instancji prawidłowo uznały, że pobyt Skarżącego w zakładzie karnym, jak również ewentualne trudności w znalezieniu pracy po odbyciu kary pozbawienia wolności nie stanowią przesłanek do umorzenia przedmiotowych należności. W orzecznictwie sądów administracyjnych niejednokrotnie już wskazywano, że okoliczność odbywania kary pozbawienia wolności nie stanowi wystarczającej przesłanki do uwzględnienia wniosku dłużnika alimentacyjnego, gdyż jest ona efektem zabronionych z punktu widzenia prawa jego działań. Nie można uznać takiej sytuacji za wyjątkową. W przeciwnym wypadku naganne działania dłużnika, sprzeczne z normami prawa karnego, byłyby premiowane umarzaniem zaległości z tytułu wypłacanych zaliczek alimentacyjnych, uprzednio spełnianych na koszt podatnika. Państwo obciążyło podatników ciężarem częściowego comiesięcznego utrzymywania dziecka dłużnika alimentacyjnego, który ma obowiązek wydatkowane kwoty zwrócić. Zabezpieczenie społeczne nie ma na celu przejmowania w całości kosztów utrzymania dzieci z barków rodziców na barki podatników (por. np. wyrok NSA z 4 września 2018 r. sygn. I OSK 2604/16 oraz przywołane tam orzeczenia - dostępny w CBOSA). Kolegium słusznie również zauważyło, że Skarżący posiada samochód marki Opel (rok prod.2004) oraz nieruchomości, które choć w części zostały zajęte przez komornika, to niewątpliwie istnieje możliwość uregulowania ciążących na nim zobowiązań. Istnieją bowiem perspektywy, że prowadzone postępowanie egzekucyjne w stosunku do jednej z nieruchomości stanowiącej własność Skarżącego może doprowadzić do pokrycia przynajmniej części jego zadłużenia. Już z tego powodu brak jest podstaw do umorzenia należności alimentacyjnych, gdyż równałoby się to z rezygnacją przez Państwo z odzyskania choćby części kwoty wydatkowanej za dłużnika alimentacyjnego, pomimo ewidentnego istnienia ku temu możliwości. Uwzględniając zaś ten argument i zestawiając go z trafnie przeprowadzoną oceną sytuacji dochodowej i rodzinnej Skarżącego, organy doszły do słusznego wniosku – nie naruszając granic uznania administracyjnego – że wniosek dłużnika nie zasługuje uwzględnienie. Argumentacja organu nie została oparta o niedozwolone kryteria i nawiązuje do stanu faktycznego istniejącego w dacie orzekania przez organy. Ocena zebranych dowodów nie może być zatem uznana za ocenę dowolną. Uznając, że zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.).