II SA/Wa 1064/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Fularski, Sędzia WSA Agnieszka Góra-Błaszczykowska, Asesor WSA Karolina Kisielewicz (spr.), Protokolant specjalista Marcin Kwiatkowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 września 2019 r. sprawy ze skargi J.J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz J.J. kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. J.J. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] marca 2019 r. o odmowie przyznania skarżącej rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, na podstawie ustawy z 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym (Dz. U. z 2019 r., poz. 303). W zaskarżonej decyzji organ wyjaśnił, że rodzicielskie świadczenie uzupełniające może być przyznane m. in. matce, która urodziła i wychowała lub wychowała co najmniej czworo dzieci (art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy) i która: 1) zamieszkuje na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i posiada po ukończeniu 16 roku życia centrum interesów osobistych lub gospodarczych (ośrodek interesów życiowych), o którym mowa w art. 3 ust. 1a pkt 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez okres co najmniej 10 lat; 2) jest obywatelem Rzeczypospolitej Polskiej lub posiadającym prawo pobytu lub prawo stałego pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej obywatelem państw członkowskich Unii Europejskiej, państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) - stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub Konfederacji Szwajcarskiej, 3) osiągnęła wiek 60 lat; 4) nie posiada dochodu zapewniającego niezbędne środki utrzymania; 5) nie jest uprawniona do emerytury lub renty w wysokości co najmniej najniższej emerytury. W ocenie Prezesa ZUS w przypadku skarżącej nie została spełniona przesłanka przyznania świadczenia określona w art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy - urodzenie i wychowanie lub wychowanie co najmniej czworo dzieci. Organ wyjaśnił, że wychowanie w rozumieniu ustawy (art. 2 pkt 9) oznacza sprawowanie osobistej opieki nad dziećmi polegającej na stałym, bezpośrednim i ciągłym wykonywaniu ogółu obowiązków spoczywających na rodzicach w ramach praw im przysługujących względem dzieci w celu należytego sprawowania pieczy nad nimi i nad ich majątkiem. Prezes ZUS dodał, że zasadą jest, że proces wychowawczy ustaje z chwilą uzyskania przez dziecko pełnoletności. To długotrwały proces, który łączy się z systematycznością sprawowania ogółu obowiązków spoczywających na rodzicach w ramach praw im przysługujących względem dziecka. J.J. wychowała troje dzieci. Jej czwarte dziecko (córka I.) zmarło w trzecim miesiącu życia, co oznacza, zdaniem organu, że wystąpiła długotrwała (17 lat i 9 miesięcy) przeszkoda w jej wychowywaniu. J.J. w skardze na tę decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych postawiła zarzuty naruszenia art. 3 ust. 1 pkt 1 oraz art. 2 pkt 9 ustawy o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym przez błędną wykładnię pojęcia wychowywania dziecka oraz art. 3 ust. 5 pkt 2 ustawy przez nieuprawnioną, rozszerzającą interpretację tego przepisu. W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że ustawodawca posługując się pojęciem "wychowania" miał na myśli ogół doprecyzowanych w art. 2 pkt 9 ustawy czynności polegających na sprawowaniu osobistej opieki nad dziećmi, przy czym chodzi tutaj o czynności podejmowane w czasie do osiągnięcia przez dziecko pełnoletności, ale również do chwili wcześniejszego ustania władzy rodzicielskiej np. wskutek śmierci dziecka. Przepis art. 3 ust. 5 pkt 1 ustawy, mający charakter wyjątku przewiduje uznaniową możliwość odmowy przyznania świadczenia w razie stwierdzenia przejawów rażącego zaniedbywania władzy rodzicielskiej przysługującej wobec dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską. W takim samym rozumieniu powinno być odczytywane sformułowanie zawarte w pkt 2 ust. 5 art. 3 ustawy. Nie może budzić wątpliwości, że chodzi tutaj o zaprzestanie wychowywania dzieci o charakterze faktycznym - niepołączonym z ingerencją sądu rodzinnego w kwestie władzy rodzicielskiej oraz zależnym od woli rodzica - gdy istnieje obiektywna możliwość kontynuowania procesu wychowania. Trudno bowiem racjonalnie wyjaśnić ażeby w razie śmierci dziecka (ustania władzy rodzicielskiej), doszło do zaprzestania wychowywania dziecka (zależnego od woli rodzica przerwania procesu wychowywania dziecka). Śmierć dziecka powoduje trwałe ustanie procesu wychowania a nie jego długotrwałe zaprzestanie, o którym mowa w ustawie. Innymi słowy, nie można mówić o jakimkolwiek długotrwałym zaprzestaniu wychowywania dziecka w sytuacji, w której przez cały czas trwania władzy rodzicielskiej (do narodzin do śmierci dziecka) rodzic podejmował starania o wychowanie dziecka. Skarżąca dodała, że w przepisie art. 3 ust. 5 pkt 2 ustawy posłużono się liczbą mnogą ("dzieci"), co oznacza, że do zastosowania tej normy nie wystarcza samo stwierdzenie długotrwałego zaprzestania wychowywania dziecka lecz wymagane jest takie zaniechanie w stosunku do dzieci (przynajmniej dwóch). Z tych też powodów, zdaniem skarżącej, śmierć jej czwartego dziecka w trzecim miesiącu życia nie jest okolicznością skutkującą odmową przyznania wnioskowanego świadczenia. J.J. dodała, że przez cały okres życia córki troszczyła się o nią, sprawowała nad nią osobistą opiekę, polegającą na stałym, bezpośrednim i ciągłym wykonywaniu ogółu obowiązków spoczywających na rodzicu w ramach praw mu przysługujących względem dzieci w celu należytego sprawowania pieczy nad nimi i nad ich majątkiem. Skarżąca wyjaśniła, że I.J. po powrocie ze szpitala rozwijała się prawidłowo, a zmarła prawdopodobnie wskutek infekcji układu nerwowego doznanej w szpitalu. J.J. wniosła o "zmianę zaskarżonej decyzji poprzez przyznanie wnioskowanego świadczenia" oraz o zasądzenie kosztów postępowania. W skardze złożyła również wniosek o przeprowadzenie dowodu z dokumentów (decyzji o wysokości emerytury, karty informacyjnej jej leczenia szpitalnego, faktury za leki oraz orzeczenia o niepełnosprawności) na okoliczność wykazania, że spełnia ustawowe przesłanki przyznania rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Organ podał, że uzupełniające świadczenie rodzicielskie ma na celu zapewnienie środków utrzymania osobom, które zrezygnowały z zatrudnienia lub go nie podjęły ze względu na wychowywanie dzieci w rodzinach wielodzietnych. Może być ono przyznane m. in. matce, która wychowywała dzieci przez okres "znaczący", a trudno za taki uznać niespełna trzymiesięczny okres wychowywania córki. Wychowanie jest procesem długotrwałym i ciągłym, systematycznym. Zgodnie z art. 95 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego władza rodzicielska obejmuje pieczę nad osobą dziecka, pieczę nad majątkiem dziecka oraz prawo do jego wychowania z poszanowaniem jego godności i praw. Władza rodzicielska ustaje z chwilą uzyskania przez dziecko pełnoletności. Prowadzi to do wniosku, że skarżąca faktycznie wychowała troje dzieci. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przyjął, że skarżąca J.J. nie spełnia przesłanki przyznania rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o której mowa w przepisie art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. Organ powołał się na przepis art. 2 pkt 9 ustawy, zawierający definicję "wychowania" dziecka i argumentował, że jest to proces długotrwały, trwający do ukończenia przez dziecko 18 roku życia. W konkluzji stwierdził, że wnioskodawczyni wychowała troje (a nie czworo) dzieci i że śmierć córki I.J. w trzecim miesiącu życia oznacza, że wystąpiła długotrwała (17 lat i 9 miesięcy) przeszkoda w jej wychowywaniu w rozumieniu art. 3 ust. 5 pkt 2 ustawy. Sąd nie podziela tego zapatrywania organu, ponieważ nie znajduje ono uzasadnienia w przepisach prawa będących podstawą wydania zaskarżonej decyzji. Przepis art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym stanowi, że świadczenie może być przyznane matce, która urodziła i wychowała lub wychowała co najmniej czworo dzieci (forma dokonana czasownika). W art. 2 pkt 9 tej ustawy zdefiniowano pojęcie wychowania, przyjmując, że wychowanie oznacza sprawowanie osobistej opieki nad dziećmi polegającej na stałym, bezpośrednim i ciągłym wykonywaniu ogółu obowiązków spoczywających na rodzicach w ramach praw im przysługujących względem dzieci w celu należytego sprawowania pieczy nad nimi i nad ich majątkiem. W art. 2 pkt 9 i art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy użyto czasownika w formie dokonanej (wychować), definiując jednakże to pojęcie przez wskazanie działania wychowawczego - sprawowanie osobistej opieki nad dziećmi. Należy przyjąć, że tej formy dokonanej użyto celowo, jako że w innym miejscu, w art. 3 ust. 5 pkt 2 ustawodawca posłużył się pojęciem "wychowywania". Niemożność określenia rezultatu wychowywania, pozwalającego stwierdzić, że proces wychowywania dopełnił się - matka dziecko wychowała, wymaga poszukiwania innego kryterium decydującego o spełnieniu tej ustawowej przesłanki. Można je wyprowadzić z definicji wychowania zawartej w art. 2 pkt 9 ustawy, w której wychowanie wiąże się wykonywaniem ogółu obowiązków spoczywających na rodzicach w ramach praw im przysługującym względem dzieci. Zdaniem Sądu to sformułowanie daje podstawę do wniosku, że w rozumieniu ustawy wychowanie zostało zrealizowane (matka wychowała dziecko), jeżeli wychowywała je stale, bezpośrednio i ciągle tak długo, jak prawo jej na to zezwalało i zarazem do tego zobowiązywało. Kwestie te reguluje ustawa z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Przepis art. 92 k.r.i.o. stanowi, że dziecko pozostaje pod władzą rodzicielską aż do pełnoletności. Pełnoletność wyznacza maksymalną czasową granicę władzy rodzicielskiej. W wyjątkowych przypadkach, z przyczyn zależnych albo niezależnych od rodziców ta władza może ustać przed uzyskaniem przez dziecko pełnoletności (np. wskutek pozbawienia władzy rodzicielskiej przez sąd, przysposobienia dziecka przez inną osobę albo śmierci małoletniego). Ustanie władzy rodzicielskiej, powoduje, bez względu na wiek dziecka zakończenie jego wychowywania przez rodziców. W ten sposób wychowanie staje się faktem dokonanym. Kodeks rodzinny i opiekuńczy traktuje sprawowanie władzy rodzicielskiej również w kategoriach obowiązków rodziców (art. 95 § 1 i art. 96 § 1). Z tych względów ustawodawca przewiduje pozbawienie prawa do świadczenia osobę, która nie wykonywała obowiązków w zakresie wychowania dziecka do czasu uzyskania przez niego pełnoletności, z powodów przez nią niejako "zawinionych" (np. według art. 3 ust. 5 pkt 1 ustawy w razie sądowego pozbawienia władzy rodzicielskiej lub ograniczenia tej władzy przez umieszczenie dziecka lub dzieci w pieczy zastępczej). Można zauważyć, że tego rodzaju wyłączenia prawa do świadczenia potwierdzają tezę, że przesłanka wychowania dziecka, określona w art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy może być spełniona również wówczas, gdy wychowywanie ustało wraz z ustaniem władzy rodzicielskiej przed uzyskaniem przez dziecko pełnoletności. Byłyby one bowiem zbędne przy założeniu, że o wychowaniu w rozumieniu ustawy można mówić jedynie wówczas, gdy trwało ono do chwili, gdy dziecko stało się pełnoletnie. Z ustawowej definicji wychowania (art. 2 pkt 9 ustawy) wynika, że określone tam działania składające się na wychowanie odnoszą się do dziecka w każdym wieku, również do dziecka bardzo małego. Nie ma zatem żadnych przeszkód, aby przyjąć, że matka wychowała dziecko nawet wtedy, gdy wychowywanie zostało przerwane (zakończyło się) wskutek śmierci dziecka w wieku niemowlęcym. Wobec braku wyraźnej, normatywnie ustalonej czasowej miary wychowywania dziecka pozwalającej ustalić, że dziecko zostało wychowane, nie jest zdaniem Sądu uprawione zaprezentowane przez organ stanowisko, że rodzicielskie świadczenie uzupełniające może być przyznane jedynie matce, która wychowywała dzieci przez okres "znaczący". Organ "uzupełnił" w ten sposób ustawową definicję wychowania, dodając, że wychowanie jest procesem długotrwałym. Tymczasem w art. 2 pkt 9 ustawy jest jedynie mowa o stałym, bezpośrednim i ciągłym wykonywaniu obowiązków w zakresie wychowania. Wymagania te mogą by również spełnione, jeżeli dziecko żyło tylko kilka miesięcy. Sąd zauważa, że w uzasadnianiu do projektu ustawy o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym (s.3) podniesiono m. in., że "trudno określić ramy czasowe wychowania (...). Stąd też każdy wniosek o świadczenie będzie szczegółowo rozpatrywany indywidualnie". Można dodać, że śmierć dziecka przed ukończeniem 18 roku życia nie może być potraktowana pod względem skutków jako "długotrwałe zaprzestanie wykonywania władzy rodzicielskiej" (art. 3 ust. 5 pkt 2 ustawy). O takim "zaprzestaniu" można mówić wówczas, gdy matka posiada władzę rodzicielską, jednakże dziecka nie wychowuje (a więc w istocie nie wykonuje władzy rodzicielskiej), a nie wtedy, gdy zaprzestaje wychowywania (sprawowania władzy rodzicielskiej) wskutek śmierci dziecka. Przedstawione rozważania prowadzą do wniosku, że określona w art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym przesłanka wychowania dziecka zostaje spełniona, jeżeli matka sprawowała osobistą opiekę nad dzieckiem w sposób wskazany w art. 2 pkt 9 tej ustawy przez okres przysługującej jej nad nim władzy rodzicielskiej. Z tych względów Sąd uznaje za uzasadnione zarzuty skargi dotyczące nieprawidłowej wykładni art. 3 ust. 1 pkt 1, art. 3 ust. 5 pkt 2 oraz art. 2 pkt 9 ustawy o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ponownie orzekając w tej sprawie zastosuje się do powyższych wskazań Sądu. Z tych wszystkich względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał skargę J.J. za uzasadnioną i dlatego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), uchylił zaskarżoną decyzję. O kosztach postępowania Sąd orzekł w oparciu o art. 200 i art. 205 § 2 powołanej ustawy w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800).