II FSK 23/20

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Płusa Sędzia NSA Stefan Babiarz Sędzia NSA Grażyna Nasierowska (sprawozdawca) po rozpoznaniu w dniu 21 kwietnia 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej F.Sp. z o.o. z siedzibą w C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 18 września 2019 r., sygn. akt I SA/Gl 782/19 w sprawie ze skargi F. Sp. z o.o. z siedzibą w C. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z dnia 8 kwietnia 2019 r., nr [...] w przedmiocie określenia nieprzekazanej kwoty wraz z odsetkami za zwłokę 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od F.Sp. z o.o. z siedzibą w C.na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. 1. Zaskarżonym wyrokiem z 18 września 2019 r., sygn. akt I SA/Gl 782/19, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę F. sp. z o.o. w C. (dalej: skarżąca, dłużnik) na postanowienia Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach (dalej: organ odwoławczy) z 8 kwietnia 2019 r. w przedmiocie określenia nieprzekazanej kwoty wraz z odsetkami za zwłokę. 2. W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku skarżąca zarzuciła naruszenie następujących przepisów: na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. - Dz. U. z 2016 r. poz. 718 z późn. zm., dalej: p.p.s.a.) naruszenie : 1) art. 145 § 1 pkt 1 lit.c) p.p.s.a. w zw. art. 71a § 9 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. - Dz. U. z 2014 r. poz. 1619 z późn. zm., dalej: u.p.e.a.), poprzez jego błędne zastosowanie, skutkujące nieuwzględnieniem skargi, co doprowadziło do braku uchylenia postanowienia, mimo naruszenia przez organy w toku postępowania administracyjnego przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy; w szczególności, poprzez błędne przyjęcie, że skarżąca bezpodstawnie uchyla się od wykonania przekazania zajętej wierzytelności; 2) art. 133 § 1, art. 134 §1, art. 145 §1 pkt 1 lit.c) i art. 151 p.p.s.a. przez oparcie się przez Sąd na stanie faktycznym, który nie został wyjaśniony przez organy w sposób pełny, tj. z naruszeniem art.7 w zw. z art. 77, art. 11 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 2096 z późn.zm.; dalej : k.p.a.) w zw. z art. 18 u.p.e.a. poprzez nieustalenie charakteru umowy łączącej strony, zakresu a także zaniechanie wszechstronnej oceny całego materiału dowodowego sprawy, w szczególności pominięcie dokumentów dołączonych przez skarżącą do zażalenia co doprowadziło do błędnego przyjęcia, że w chwili zajęcia istniała umowa o roboty budowlane pomiędzy skarżącą a zobowiązanym i zajęciu podlegały wierzytelności związane z rzekomą umową. Przy tak sformułowanych zarzutach kasacyjnych skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji, a także o zasądzenie na swoją rzecz zwrotu kosztów postępowania według norm przewidzianych. Jednocześnie skarżąca oświadczyła, że zrzeka się rozprawy. Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje : Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art.1a pkt 18 u.p.e.a. zajęcie egzekucyjne to czynność organu egzekucyjnego, w wyniku której organ egzekucyjny nabywa prawo rozporządzania składnikiem majątkowym zobowiązanego w zakresie niezbędnym do wykonania obowiązku objętego tytułem wykonawczym. W myśl art. 89 §2 u.p.e.a. zajęcie jest dokonane z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu. Zajęcie z tytułu dostaw, robót i usług dotyczy wierzytelności aktualnych jak również wierzytelności, które nie istniały w chwili zajęcia, a powstaną po dokonaniu zajęcia z tytułu tych dostaw, robót i usług. Tak więc przepis ten umożliwia dochodzenie należności pieniężnych z wierzytelności przyszłych tj. takich, które w chwili zajęcia jeszcze nie istniały, ale powstaną po dokonaniu zajęcia. W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że organ egzekucyjny zawiadomieniem z 8 czerwca 2018 r., doręczonym skarżącej jako dłużnikowi zajętej wierzytelności w dniu 22 czerwca 2018 r. - dokonał skutecznego zajęcia innych wierzytelności pieniężnych, także przyszłych. Art. 91 u.p.e.a. upoważnia organ egzekucyjny do zastosowania wobec dłużnika zajętej wierzytelności trybu przewidzianego w art. 71b u.p.e.a. tj. możliwości ściągnięcia zajętej kwoty wierzytelności od dłużnika zajętej wierzytelności w trybie egzekucji administracyjnej. Podstawę wystawienia tytułu wykonawczego jest postanowienie, o którym mowa w art. 71a §9 u.p.e.a., a którego przesłankami do jego wydania jest ustalenie w wyniku przeprowadzonej kontroli, że dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się do przekazania zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu. Podstawą do uchylenia się przez dłużnika zajętej wierzytelności, mogą być tylko takie okoliczności prawne, które umożliwiają mu skuteczne uchylenie się od wykonania zobowiązania względem wierzyciela (np. zarzut przedawnienia, potrącenia, wcześniejsze zajęcie wierzytelności przez inny organ egzekucyjny) - por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 21 czerwca 2007 r., sygn. akt I FSK 984/06. Istotą egzekucyjnego zajęcia wierzytelności jest pozbawienie wierzyciela możliwości dysponowania zajętym prawem. Z chwilą zajęcia dysponentem tego prawa staje się organ egzekucyjny, który może żądać od dłużnika zajętej wierzytelności jej spełnienia na rzecz organu egzekucyjnego. Skoro zatem wierzyciel zajętej wierzytelności nie może nią dysponować, nie może także tą wierzytelnością zaspokajać innych swoich zobowiązań, w tym zobowiązań w stosunku do dłużnika wzajemnego. Natomiast dłużnik zajętej wierzytelności spełniając ją do rąk organu egzekucyjnego doprowadza zarazem do jej umorzenia w stosunku do swego wierzyciela. W zażaleniu z 27 lutego 2019 r. skarżąca oświadczyła, iż "zlecane zobowiązanemu W. R. prace po dacie 22 czerwca 2018 r. miały charakter jednorazowych zleceń, których zakres i cenę każdorazowo ustalano indywidualnie". Z protokołu wynika, iż "według oświadczenia jednostki kontrolowanej z W. R. nie są i nie były zawierane pisemne umowy na wykonanie usług. Między podmiotami istnieją jedynie ustne umowy." Do protokołu zeznano również, iż po dokonaniu zajęcia wierzytelności z 8 czerwca 2018 r. zobowiązany wykonywał na rzecz skarżącej usługi budowlane i wystawiał następujące faktury: - [...] z 30 czerwca 2018 r. na kwotę brutto 6.150,00 zł (zaliczka pobrana 8 czerwca 2018 r., natomiast w treści faktury wpisano "kompensata", według oświadczenia skarżącej taki zapis stanowi omyłkę wystawcy faktury); - [...] z 5 lipca 2018 r. na kwotę brutto 12.300,00 zł (kompensata na podstawie umowy cesji wierzytelności z 8 czerwca 2018 r. na kwotę 86.643,45 zł). Dodatkowo W. R. wystawił na rzecz skarżącej faktury nr [...] w kwocie 19.680,00 zł brutto, [...] w kwocie 17.220,00 zł brutto, [...] w kwocie 19.680,00 zł brutto oraz [...] w kwocie 15.990,00 zł brutto - w powyższych przypadkach nabywca dokonał kompensaty należności i zobowiązań w oparciu o zawartą 8 czerwca 2018 r. umowę cesji wierzytelności; - wg oświadczenia W. R. wykonuje usługi wraz z zatrudnionymi przez niego osobami. Dodatkowo przedłożono wydruk konta obejmującego operacje gospodarcze z W. R., jak również protokoły technicznego odbioru robót z 30 czerwca 2018 r. oraz z 12 lipca 2018 r. W piśmie z 25 września 2019 r. skarżący argumentował, iż na dzień zajęcia spółka nie pozostawała dłużnikiem W. R. Jak słusznie zauważył organ odwoławczy z akt sprawy wynika, że między stronami istniał stosunek prawny od stycznia 2018 r. (faktury o numerach : [...] z 3 stycznia 2018 r., [...] z 8 stycznia 2018 r., [...] z 15 stycznia 2018 r., [...] z 31 stycznia 2018 r., [...] z 14 lutego 2018 r., [...] z 5 marca 2018 r., [...] z 21 maja 2018 r.) z tytułu świadczonych usług budowlanych przez zobowiązanego na rzecz skarżącej płacone - do czasu zajęcia przez organ egzekucyjny innej wierzytelności - gotówką lub przelewem. Ponadto w dniu 8 czerwca 2018 r. W. R. wystawił fakturę nr [...] na rzecz skarżącej na kwotę 12.300,00 zł brutto z tytułu przygotowania stropu oraz podciągów - budynków w C., ul. [...], zapłaconej przez nabywcę usługi przelewem 13 czerwca 2018 r., a w dniu 30 czerwca 2018 r. kolejnej faktury nr [...] na kwotę 6.150,00 zł zapłaconej - wpisano pomyłkowo kompensata, według wyjaśnień dłużnika zajętej wierzytelności na ten cel pobrana została zaliczka w dniu 8 czerwca 2018 r. Z powyższego wynika, że zobowiązany począwszy od stycznia 2018 r. wykonuje na rzecz skarżącej ( dłużnika zajętej wierzytelności) usługi, które dotyczą budowy w C. Organ odwoławczy zwrócił też uwagę, że od chwili odebrania przez dłużnika zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu zmienił się sposób płatności faktur wystawionych przez zobowiązanego. W dniu sporządzenia przez organ egzekucyjny zawiadomienia o zajęciu między stronami doszło do zawarcia umowy przelewu wierzytelności i kolejne faktury zobowiązanego były realizowane poprzez kompensaty. W świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego trafnie przyjęto, że dowodem na to, że strony łączy umowa na roboty budowlane jest pobranie zaliczki przez W. R. w dniu 8 czerwca 2018 r., protokoły techniczne odbioru robót oraz sama umowa cesji wierzytelności, z której wynika, że strony współpracują nie jednorazowo, ale stale. Istota sprawy sprowadza się do ustalenia czy nieprzekazanie zajętej wierzytelności miało charakter bezpodstawny. Skarżąca nie podnosiła w piśmie z 25 września 2018 r. okoliczności stanowiących o prawnej podstawie do uchylenia się od przekazania całości bądź części wierzytelności. Uczyniła to dopiero po protokole kontroli, wskazując, iż zapłata faktur po dacie 8 czerwca 2018 r. nastąpiła poprzez wzajemne kompensaty zobowiązań w oparciu o umowę z 8 czerwca 2018 r. Powyższe potwierdza, że umowa cesji wierzytelności została zawarta na potrzeby dokonanego zajęcia. Dłużnik zajętej wierzytelności nie poinformował organu egzekucyjnego o zawartej umowie, dopiero po kontroli przedłożono powyższy dokument. Ponadto spółka której długi sprzedano jest w upadłości likwidacyjnej, dług ten dotyczy wierzytelności z lat 2014 i 2015. Nie sposób zgodzić się z twierdzeniem spółki, że postępowanie likwidacyjne toczące się wobec A. [...] Sp. z o. o. w upadłości nie wpływa na możliwość zawarcia umowy cesji wierzytelności. Z dniem ogłoszenia upadłości A. [...] Sp. z o. o. majątek spółki stał się masą upadłości, która służy zaspokojeniu wierzycieli, którym zarządza syndyk. Jeżeli wierzytelności za lata 2014 i 2015 przysługujące skarżącej od A. [...] Sp. z o. o. zostały zgłoszone na listę wierzytelności, a winny jeżeli były wymagalne, to o takiej umowie winien być zawiadomiony syndyk. Ponadto wbrew twierdzeniu skarżącej kompensata wzajemnych zobowiązań może dotyczyć tylko wzajemnych wierzytelności, które są wymagalne. Natomiast w zażaleniu na postanowienie organu egzekucyjnego skarżąca potwierdziła, że jedna z wierzytelności jest niewymagalna, a zatem nie mogło dojść do jej kompensaty (§ 4 pkt 2 umowy przelewu wierzytelności). Co istotne, skarżąca nie zgłosiła wyjaśnień czy zastrzeżeń do protokołu, potwierdzając tym samym zgodność dokonanych w nim ustaleń. Zgodnie z art. 498 § 1 Kodeksu cywilnego, gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. Art. 498 § 2 k.c. stanowi, iż wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej. W przypadku, gdy wierzytelności nie są wymagalne w momencie złożenia oświadczenia o potrąceniu, to w świetle art. 498 § 1 k.c. nie mogą być one objęte potrąceniem. Nie ulegają więc umorzeniu te wierzytelności, lecz nadal istnieją i mogą być przedmiotem zajęcia na podstawie art. 89 u.p.e.a. Jak podkreśla się w orzecznictwie sądowym (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 15 listopada 2016 r., I ACa 675/16) wprawdzie oświadczenie o potrąceniu ma charakter konstytutywny, jednakże sama wola potrącającego - bez spełnienia przesłanek określonych w art. 498 § 1 k.c. - nie ma mocy umorzenia wierzytelności. Jeżeli wierzytelności przedstawione do potrącenia nie spełniają wymaganych przesłanek w momencie złożenia oświadczenia o potrąceniu, to w świetle art. 498 § 1 k.c. nie mogą być one objęte potrąceniem, a w konsekwencji nie dotyczy ich skutek potrącenia, o którym mowa w art. 498 § 2 k.c. Na stronie, która powołuje się na potrącenie spoczywa zatem obowiązek wykazania w procesie odpowiednimi dowodami, że potrącenie objęte jej oświadczeniem złożonym poza procesem było skuteczne. Powinna więc wykazać, że potrącana wierzytelność istniała i była wymagalna. Bezpodstawne uchylanie się przez dłużnika zajętej wierzytelności zachodzi wówczas, gdy ten po wezwaniu do przekazana kwot stanowiących wierzytelność zobowiązanego dokona czynności prawnych, których stronami obok niego są zobowiązany i jego wierzyciele, w wyniku których zarówno zobowiązany, jak i dłużnik zajętej wierzytelności stali się w stosunku do siebie jednocześnie dłużnikami i wierzycielami, co dawałoby podstawę do dokonania potrąceń wzajemnych wierzytelności i nieprzekazywania do organu kwot należnych od zobowiązanego. Zgodnie z art. 504 k.c. zajęcie wierzytelności przez osobę trzecią wyłącza umorzenie tej wierzytelności przez potrącenie tylko wtedy, gdy dłużnik stał się wierzycielem swego wierzyciela dopiero po dokonaniu zajęcia albo gdy jego wierzytelność stała się wymagalna po tej chwili, a przy tym dopiero później aniżeli wierzytelność zajęta. Wierzytelność wynikająca z umowy z 8 czerwca 2018 r. stanie się wymagalna w ciągu 12 miesięcy od daty podpisania umowy, tj. 8 czerwca 2019 r., czyli później aniżeli zajęta przez organ egzekucyjny wierzytelność. Nietrafny jest zatem zarzut skargi kasacyjnej dotyczący naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit.c) p.p.s.a. w zw. art. 71a § 9 u.p.e.a. Trafna jest konkluzja Sądu pierwszej instancji, zgodnie z którą dokonanie potrąceń było sprzeczne z prawem, a skarżąca, stosując się do zawiadomienia z 8 czerwca 2018 r. (doręczonego jej 22 czerwca 2018 r.), zobowiązana była przekazywać zajęte kwoty organowi egzekucyjnemu. Niedokonanie tego otworzyło zaś drogę do określenia skarżącej wysokości nieprzekazanej kwoty, zgodnie z dyspozycja art. 71a § 9 u.p.e.a. Uwzględniwszy okoliczność, że – jak twierdzi skarżąca – jej zobowiązanie wobec zobowiązanego, udokumentowane fakturą nr [...] z 30 czerwca 2018 r. zostało spełnione poprzez wypłatę zaliczki wspomnianemu podmiotowi, co miało miejsce 8 czerwca 2018 r. (a nie przez kompensatę), suma kwot brutto ujętych w pozostałych fakturach (z 12 lipca 2018 r., 29 września 2018 r., 5 października 2018 r., 15 października 2018 r. i 25 października 2018 r.), bezpodstawnie potrąconych z wierzytelnością strony, nabytą od zobowiązanego w drodze umowy cesji z 8 czerwca 2018 r. daje wartość określoną w decyzji organu I instancji, zaaprobowaną przez organ odwoławczy. Niezasadne są również zarzuty naruszenia przepisów postępowania. W rozpatrywanej sprawie materiał dowodowy został zebrany rozpatrzony z uwzględnieniem wszystkich dokumentów zgromadzonych w toku postępowania oraz wszystkich okoliczności związanych z tymi dowodami. Organy rozpoznały całokształt materiału dowodowego przedstawionego przez skarżącą, w tym odniosły się do dokumentów przedłożonych do zażalenia z 27 lutego 2019 r. (strona szósta zaskarżonego postanowienia), tym samym nie nastąpiło naruszenie przepisów proceduralnych, tj. art. 7 w zw. z art. 77, art. 11 k.p.a. w związku z art. 18 u.p.e.a. Postępowanie to doprowadziło do ustalenia wszystkich istotnych okoliczności faktycznych sprawy, znajdujących podstawę w zgromadzonym materiale dowodowym, którego weryfikacja dokonana została w granicach swobodnej oceny dowodów. Podstawowym celem zasady wyrażonej w art.11 k.p.a., zwanej również zasadą przekonywania, jest wyjaśnienie stronom przesłanek, jakimi organ kierował się przy załatwieniu sprawy. Omawianą zasadę narusza organ w szczególności wówczas, gdy "w ogóle nie ustosunkowuje się do twierdzeń, które strona uważa za istotne dla sposobu załatwienia sprawy. U strony bowiem może pojawić się przeświadczenie o tym, że organ lekceważy jej twierdzenia, załatwia sprawy bez uwzględnienia całokształtu ich okoliczności, jest stronniczy i niesprawiedliwy" (wyrok NSA w Warszawie z 6 sierpnia1984 r., II SA 742/84, ONSA 1984/2, poz. 67). Zasada przekonywania sprowadza się do wyjaśnienia stronie, że adresowana do niej decyzja ( w rozpatrywanej sprawie postanowienie) wynika z racjonalnych przesłanek i jest oparta o przepisy obowiązującego prawa, to znaczy, że w istniejącym stanie prawnym i faktycznym sprawy wydanie innej decyzji (postanowienia) było niemożliwe. Organ odpowiada za naruszenie tej zasady, jeżeli nie podejmie lub bezpodstawnie odstąpi od czynności mających przekonać stronę o zasadności decyzji, np. odstąpi od uzasadnienia decyzji. Zasada prawdy obiektywnej została skonstruowana w art. 7 k.p.a., zgodnie z którym w toku postępowania organy administracji publicznej z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Powyższa zasada ogólna odnosi się nie tylko do sposobu prowadzenia postępowania administracyjnego, lecz jest także wskazówką interpretacyjną prawa materialnego, gdyż organy administracji publicznej mają obowiązek uwzględniania jej przy "załatwieniu sprawy". Organ administracji publicznej ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego w taki sposób, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością. Zasada prawdy obiektywnej została skonkretyzowana w art. 77 §1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Jak wyjaśniono wyżej w rozpatrywanej sprawie nie doszło do naruszenia tych przepisów, a sam fakt że strona nie zgadza się z wydanym rozstrzygnięciem, nie stanowi naruszenia prawa. Art. 134 §1 p.p.s.a. stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Nie budzi wątpliwości, że w badanej sprawie sąd rozstrzygnął w granicach sprawy, przedstawionej mu pod osąd i wskazanego przepisu nie naruszył. Jeżeli natomiast skarżąca chciała zakwestionować poczynione przez organ egzekucyjny i organ odwoławczy ustalenia faktyczne (zaakceptowane przez sąd) - co zdaje się wynikać z uzasadnienia skargi kasacyjnej - to postawienie zarzutu naruszenia wskazanego przepisu p.p.s.a. skuteczne być nie może. Tak samo ocenić należy zarzut dotyczący naruszenia art. 133 §1 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem Sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy. Wyrok może być wydany na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym albo jeżeli ustawa tak stanowi. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej w żaden sposób nie wyjaśniono w czym strona upatruje naruszenia tego przepisu. Tak więc wobec stwierdzenia, że żaden z zarzutów skargi kasacyjnej nie zasługuje na uwzględnienie, orzeczono o oddaleniu skargi kasacyjnej na podstawie art. 184 p.p.s.a. w zw. z art. 182 §2 p.p.s.a. O kosztach orzeczono zgodnie z art. 204 pkt 1 p.p.s.a.