I SA/Rz 743/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S.WSA Piotr Popek, Sędzia WSA Małgorzata Niedobylska, Asesor WSA Jacek Boratyn /spr./, Protokolant ref. Sabina Długosz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 stycznia 2020 r. sprawy ze skargi J.W. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników 1) stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji, 2) przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie wynagrodzenie adwokat A.T. w kwocie 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć i 20/100) złotych, w tym podatek od towarów i usług w kwocie 55,20 (pięćdziesiąt pięć i 20/100) złotych, za pomoc prawną udzieloną z urzędu. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej: KRUS), po ponownym rozpatrzeniu sprawy, na wniosek J. W. – zwanej dalej skarżącą, decyzją z dnia [...] sierpnia 2019 r., nr [...], uchylił decyzję Prezesa KRUS z [...] maja 2018 r., nr [...], w części dotyczącej odmowy umorzenia zaległości składkowo-odsetkowych na ubezpieczenie społeczne rolników, w łącznej kwocie 8 348,63 zł i umorzył w całości odsetki od zaległości składkowych w kwocie 3 156 zł, za okres od III kwartału 2008 r. do III kwartału 2012 r., a także odmówił umorzenia zaległości składkowych skarżącej, tj. składek za okres od III kwartału 2008 r. do III kwartału 2012 r., w kwocie 5 172,23 zł oraz kosztów upomnienia za 2012 r. i 2017 r., w wysokości 20,40 zł. W stanie faktycznym przedmiotowej sprawy Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, decyzją z [...] grudnia 2016 r., orzekł o odpowiedzialności skarżącej za zaległości z tytułu opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników jej zmarłego brata, którego jest ona spadkobierczynią. Wysokość przedmiotowych zaległości została określona w kwocie 12 869,73 zł. Wnioskiem z dnia 24 kwietnia 2017 r. skarżąca wystąpiła do Prezesa KRUS o umorzenie zaległości składkowych swojego zmarłego brata, odpowiedzialnością za które została obciążona. Prezes KRUS, decyzją z [...] lipca 2017 r., po rozpatrzeniu wniosku skarżącej, odmówił umorzenia zaległości składkowych w kwocie 13 200,63 zł (za okres od III kw. 2008 r. do II kw. 2015 r.), a także należnych od nich odsetek. W następstwie ponownego rozpatrzenia sprawy, na wniosek skarżącej, Prezes KRUS decyzją z [...] sierpnia 2017 r., utrzymał w mocy swoje rozstrzygnięcie z [...] lipca 2017 r., odmawiające umorzenia zaległości i odsetek za zwłokę. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie (dalej Sąd), po rozpoznaniu skargi na decyzję Prezesa KRUS z [...] sierpnia 2017 r., wyrokiem z 12 grudnia 2017 r., sygn. I SA/Rz 711/17, uchylił tę decyzję. Powodem uchylenia zaskarżonej decyzji było powzięcie wątpliwości co do tego czy organ rzeczywiście dokonywał ponownego merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy, gdyż uzasadnienie zaskarżonej decyzji swoją treścią, w znacznej mierze, odpowiadało treści poprzedzającego ją rozstrzygnięcia. Niezależnie od tego nie spełniało również wymogów, jakie w tym zakresie kształtują odpowiednie przepisy. Sąd podkreślił również, że w sprawie organ nie ustalił w sposób należyty sytuacji materialnej skarżącej, zwłaszcza w zakresie wysokości ponoszonych przez nią wydatków. Oprócz tego zaznaczył też, iż samo przyjęcie spadku nie może stanowić podstawy odmowy umorzenia zaległości składkowych, a podejmując decyzję w ramach uznania administracyjnego organ zobowiązany jest rozważyć czy odmowa umorzenia nie pozbawi wnioskodawczyni możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych. Prezes KRUS, decyzją z [...] maja 2018 r., uchylił swoją decyzję z [...] lipca 2017 r., w części dotyczącej odmowy umorzenia zaległości składkowych w kwocie 4 852 zł (obejmującej zaległości z tytułu składek od IV kwartału 2012 r. do II kwartału 2015 r.), i umorzył zaległość w tej wysokości oraz odsetki za zwłokę od tych zaległości w kwocie 814 zł. Jednocześnie organ utrzymał w mocy decyzję z [...] lipca 2017 r., w części dotyczącej odmowy umorzenia zaległości składkowo-odsetkowych, w łącznej kwocie 8 348,63 zł, obejmującą składki za okres od III kwartału 2008 r. do III kwartału 2012 r. oraz odsetek od tych zaległości (w kwocie 3 156 zł) i odmowy umorzenia kosztów upomnienia (20,40 zł). Sąd, wyrokiem z dnia 6 grudnia 2018 r., sygn. I SA/Rz 889/18, uchylił zaskarżoną decyzję z [...] maja 2018 r. Powodem uchylenia zaskarżonej decyzji było stwierdzenie naruszenia przez organ przepisów postępowania, w szczególności przejawiające się w nieustaleniu zakresu możliwości spłaty przez skarżącą jej zaległości składkowych. Prezes KRUS, decyzją z [...] sierpnia 2019 r. uchylił decyzję z [...] maja 2018 r., w części dotyczącej odmowy umorzenia zaległości składkowo-odsetkowych w wysokości 8 348,63 zł i umorzył odsetki od zaległości składkowych w kwocie 3 156 (za okres od III kwartału 2008 r. do III kwartału 2012 r.) oraz odmówił umorzenia zaległości w kwocie 5 172,23 zł oraz kosztów upomnienia za 2012 r. i 2017 r., w wysokości 20,40 zł. Odnośnie sytuacji materialnej skarżącej organ ustalił, że jedynym źródłem jej dochodu jest świadczenie emerytalne z ZUS, zajęte częściowo w postępowaniu egzekucyjnym. Wysokość pozostającego co miesiąc w dyspozycji skarżącej świadczenia to kwota 848,60 zł. Skarżąca korzysta przy tym z pomocy społecznej, otrzymując zasiłek na dożywianie. Wysokość pomocy z tego tytułu wynosi ok. 220 zł miesięcznie. Skarżąca zamieszkuje wspólnie z dorosłym synem, który nie pracuje, nie pobiera też zasiłku dla bezrobotnych. Jest właścicielką gospodarstwa rolnego o pow. 1,09 ha, a także współwłaścicielką, w 9/16 części, nieruchomości rolnej o pow. 0,09 ha i leśnej o pow. 0,65 ha. Część swojego gospodarstwa (1,25 ha) skarżąca wydzierżawiła do dnia 25 sierpnia 2025 r. Dochodowość prowadzonego przez skarżącą gospodarstwa organ ocenił, na podstawie informacji z właściwego miejscowo urzędu gminy, na 487,71 zł miesięcznie. Jeżeli chodzi o warunki mieszkaniowe to organ ustalił, iż skarżąca wraz z 38-lettnim synem mieszka w murowanym, parterowym budynku mieszkalnym, krytym eternitem. Budynek jest w złym stanie technicznym i wymaga kapitalnego remontu. Wyposażony jest jedynie w instalację elektryczną. Budynek odziedziczony przez skarżącą po bracie, to budynek drewniany o charakterze mieszkalno-gospodarczym, kryty eternitem. Wyposażony jest w instalację elektryczną i gazową, a jego ogólny stan został określony jako średni. Skarżąca nie prowadzi działalności rolniczej, nie posiada maszyn i urządzeń rolniczych, ani też żadnego inwentarza. Grunty jej gospodarstwa użytkuje sąsiad. Mając na uwadze ustawowe przesłanki umorzenia - ważny interes płatnika, organ podkreślił, że przemawia on jedynie za umorzeniem zaległości odsetkowych od zaległości składkowych w kwocie 3 156 zł. Organ przyznał jednocześnie, że skarżąca znajduje się w bardzo trudnej sytuacji życiowej, korzysta z pomocy społecznej, a dodatkowo cierpi na liczne dolegliwości zdrowotne. Zdaniem Prezesa KRUS nie można stwierdzić, że skarżąca nie jest w stanie spłacić reszty zadłużenia, gdyż przyjęła spadek po bracie z dobrodziejstwem inwentarza, a wartość spadku wynosi ponad 35 000 zł, nie licząc lasu. Odnosząc się do konieczności regulowania przez skarżącą innych zobowiązań organ stwierdził, że zaciągając je miała ona świadomość konieczności ich spłaty, nie może więc teraz powoływać się na te okoliczności, jako na podstawę umorzenia. Prezes KRUS zwrócił także uwagę na to, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem, który mógłby podjąć pracę w gospodarstwie rolnym matki, co w znacznym stopniu przyczyniłoby się do poprawy jej sytuacji materialnej. Fakt nieprowadzenia gospodarstwa rolnego organ potraktował jako okoliczność przyczyniającą się do złej sytuacji finansowej skarżącej i jej syna. Zdaniem Prezesa KRUS umorzenie zaległości skarżącej skutkowałoby też pogorszenie sytuacji funduszu, z którego wypłacane są świadczenia. Według organu sytuacja materialna skarżącej nie ma charakteru skrajnego i nieodwracalnego, a analiza jej dochodów i wydatków nie pozwala na przyjęcie, że nie jest ona w stanie spłacić swoich zaległości. W skardze na decyzję Prezesa KRUS z [...] sierpnia 2019 r. skarżąca podkreśliła swoją trudną sytuację materialną, zwracając w szczególności uwagę na niski poziom dochodów (600 zł miesięcznie) oraz złe warunki bytowe. Dodała też, że leczy się z wielu dolegliwości, a jej stan zdrowia nie pozwala na podjęcie zatrudnienia. W kwestii odziedziczonego po bracie domu skarżąca stwierdziła, że ze względu na swój stan, obiekt ten nadaje się wyłącznie do rozbiórki. Odnośnie posiadanych nieruchomości rolnych skarżąca zaznaczyła, że nie znalazła nikogo, kto by je odpłatnie wydzierżawił. Prezes KRUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Postępowanie zainicjowane wnioskiem rolnika o umorzenie jego zaległości składkowych, tj. takie z którym mamy do czynienia w niniejszej sprawie, prowadzone jest w trybie przepisów ustawy o ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 299 z późn. zm., zwanej dalej ustawą ubezpieczeniową). Zgodnie z art. 41 a ust. 1 pkt 1 ustawy ubezpieczeniowej Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części. Przepisy ustawy ubezpieczeniowej, zawierają jednak jedynie materialnoprawne podstawy rozpatrywania tego typu spraw. W pozostałych kwestiach odsyłają zaś do regulacji ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 300 z późn. zm., zwanej dalej ustawą systemową). Jak stanowi bowiem art. 52 ust. 1 ustawy ubezpieczeniowej w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (...). W myśl zaś art. 83 ust. 4 ustawy systemowej od decyzji przyznającej świadczenie w drodze wyjątku oraz od decyzji odmawiającej przyznania takiego świadczenia, od decyzji w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, a także od decyzji w sprawie wykreślenia zastawu skarbowego z rejestru, odwołanie, o którym mowa w ust. 2, nie przysługuje. Stronie przysługuje prawo do wniesienia wniosku do Prezesa Zakładu o ponowne rozpatrzenie sprawy, na zasadach dotyczących decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra. Do wniosku stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego. Tak więc, w świetle przytoczonych wyżej regulacji w sprawach o umorzenie należności składkowych rolników decyzję wydaje Prezes KRUS (art. 59 ust. 3 ustawy ubezpieczeniowej). Od tego rodzaju rozstrzygnięcia nie przysługuje odwołanie, jednakże strona może zwrócić się do tego organu o ponowne rozpatrzenie jej sprawy. Rozpoznając zaś ponownie sprawę organ ten może zaś utrzymać zaskarżoną decyzję, uchylić ją i orzec co do istoty sprawy oraz umorzyć postepowanie (art. 127 § 3 w zw. z art. 138 § 1 K.p.a. ). W niniejszym przypadku zaskarżoną decyzję organ wydał po ponownym rozpatrzeniu sprawy, w następstwie złożonego przez skarżącą wniosku w tym przedmiocie. W tym zakresie uchylił decyzję Prezesa KRUS z [...] maja 2018 r., nr [...], w części dotyczącej odmowy umorzenia zaległości składkowo-odsetkowych na ubezpieczenie społeczne rolników, w łącznej kwocie 8 348,63 zł i umorzył w całości odsetki od zaległości składkowych w kwocie 3 156 zł, za okres od III kwartału 2008 r. do III kwartału 2012 r., a także odmówił umorzenia zaległości składkowych skarżącej, tj. składek za okres od III kwartału 2008 r. do III kwartału 2012 r., w kwocie 5 172,23 zł oraz kosztów upomnienia za 2012 r. i 2017 r., w wysokości 20,40 zł. Mając na uwadze powyższe należy jednak zauważyć, że decyzja Prezesa KRUS z [...] maja 2018 r., nr [...], wydana z resztą (podobnie jak zaskarżona decyzja z [...] sierpnia 2019 r.) w następstwie złożonego przez skarżącą wniosku o ponowne rozpatrzenie jej sprawy, została uchylona w całości prawomocnym wyrokiem z dnia 6 grudnia 2018 r., sygn. I SA/Rz 889/18. Tak więc w dniu wydawania zaskarżonej decyzji z [...] sierpnia 2019 r. rozstrzygniecie z [...] maja 2018 r. nie funkcjonowało w obrocie prawnym. Prezes KRUS nie mógł więc odnosić się do niego w jakikolwiek sposób, ponownie rozpatrując sprawę skarżącej. W obrocie prawnym pozostawała bowiem jedynie wydana po raz pierwszy w sprawie decyzja z [...] kwietnia 2017 r. i to do niej winien organ się odnieść, w ramach przeprowadzonego postępowania. Czyniąc to zaś w stosunku do nieistniejącej decyzji z [...] maja 2018 r. Prezes KRUS dopuścił się zaś rażącego naruszenia prawa, o którym mowa w art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. Jak stanowi art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm., zwanej dalej P.p.s.a.) sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach. Zgodnie więc z powyższym Sąd na podstawie art. 145 § 2 P.p.s.a. stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji. Na podstawie art. 250 § 1 P.p.s.a. i § 2, § 4 ust. 1 i ust. 3, § 21 ust. 1 pkt 1 c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 18) Sąd przyznał ustanowionemu z urzędu pełnomocnikowi skarżącego, w osobie adwokata, wynagrodzenie z tytułu udzielonej przez niego pomocy prawnej, której koszty nie zostały opłacone, w wysokości 240 zł, powiększone o należny od tej kwoty podatek od towarów i usług, w wysokości 55,20 zł.