II SA/Po 951/19

Dnia 19 lutego 2020 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska - Tylewicz Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Asesor WSA Jan Szuma (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Edyta Rurarz - Kwietniewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 lutego 2020 roku sprawy ze skargi M. K. na decyzję Inspektor Nadzoru Budowlanego z dnia [...] września 2019 r. nr [...] w przedmiocie obowiązku przywrócenia stanu poprzedniego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w [...] z dnia [...] maja 2019 r., nr [...]; II. nakazuje ściągnąć od Inspektor Nadzoru Budowlanego na rzecz Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu) kwotę [...]zł [...] złotych) tytułem nieuiszczonego wpisu od skargi. Przedmiotem skargi jest decyzja Inspektor Nadzoru Budowlanego (zwanego dalej "Inspektorem Wojewódzkim") z dnia [...] września 2019 r., [...], którą po rozpoznaniu odwołania M. K., utrzymano w mocy decyzję Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w [...] (zwanego dalej "Inspektorem Powiatowym") z dnia [...] maja 2019 r., [...] w przedmiocie nałożenia na odwołującą się obowiązku przywrócenia do stanu poprzedniego budynku – domu jednorodzinnego w [...] przy [...], na działce [...], poprzez zamontowanie na parterze budynku, w ścianie od strony północnej, dwuskrzydłowego okna od łazienki o wymiarach 130 cm x 100 cm. Powyższe rozstrzygnięcia wydano w następujących okolicznościach. Pismem złożonym w organie [...] grudnia 2017 r. M. H. (współwłaścicielka wyżej opisanego budynku w [...] udziału) poinformowała organ, że druga współwłaścicielka wymieniła okno w łazience budynku. Załączyła kopię notatki urzędowej sporządzonej przez policjanta [...] sierpnia 2016 r. (zob. plik kart akt administracyjnych z numerem 1). Dnia [...] grudnia 2017 r. M. H. przedłożyła kolejne pismo, do którego załączyła dokumentację zdjęciową okna przed i po wykonaniu prac (zob. plik kart akt administracyjnych z numerem 3). Dnia [...] marca 2019 r. M. H. przedłożyła kolejne fotografie z wyliczeniami różnicy pomiędzy wielkością wcześniejszego okna a nowego, w mniejszym otworze (zob. plik kart akt administracyjnych z numerem 5). Dnia [...] kwietnia 2019 r. przeprowadzono kontrolę obiektu, w której brała udział M. K.. W trakcie kontroli ustalono, że dokonano wymiany okna, jednak współwłaścicielka budynku oświadczyła, że prace wykonał jej ojciec, a ona nie pamięta kiedy miało to miejsce (zob. plik kart akt administracyjnych z numerem 6). Decyzją z dnia [...] maja 2019 r., PINB [...] Inspektor Powiatowy, działając na podstawie art. 51 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 51 ust. 7 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (na datę decyzji tekst jednolity Dz. U. z 2018 r., poz. 1202 ze zm., obecnie Dz. U. z 2019 r., poz. 1186 ze zm., dalej "P.b."), nałożył na M. K. obowiązek przywrócenia do stanu poprzedniego budynku – domu jednorodzinnego w [...], przy [...] poprzez zamontowanie na parterze budynku, w ścianie od strony północnej dwuskrzydłowego okna od łazienki o wymiarach 130 cm x 100 cm. W motywach decyzji organ wyjaśnił, że wykonane prace związane ze zmianą wymiarów okna stanowią przebudowę, a więc inny przypadek, aniżeli wymienione w art. 48 i art. 49b P.b., stąd zastosowanie znajdzie art. 50-51 P.b. Inspektor Powiatowy nie miał wątpliwości, opierając się na dokumentacji zdjęciowej, że dokonano zmiany wymiarów okna, a inwestorka nie okazała na to stosownego pozwolenia. Dalej wyjaśnił, iż budynek jest przedmiotem współwłasności dwóch osób M. K. i M. H.. M. K. nie mogła zatem obiektem samodzielnie dysponować bez zgodny M. H. (zob. plik kart akt administracyjnych z numerem 9). Odwołanie od decyzji złożyła M. K.. Zarzuciła, że rozstrzygnięcie oparto na przypuszczeniach, a organy wyprowadzały wniosku ze starych fotografii okna, którego odwołująca się w ogóle sobie nie przypomina. Podkreśliła, że nie wiadomo kiedy M. H. wykonała zdjęcia, ale zachodzi przypuszczenie, iż widać na nich zdjęcie podobnego okna w budynku gospodarczym, który został rozebrany w 2003 r. M. K. wyjaśniła także, że gdy została współwłaścicielką nieruchomości, to faktycznie wymieniła okno, jednak dotyczyło to okna w łazience, którego wymiary zmieniono tylko minimalnie. Nie zamurowywała ona okna. Odnosząc się do notatki urzędowej z dnia [...] sierpnia 2016 r. zaznaczyła, że wypowiadała się właśnie o wymianie okna bez zmiany wymiarów. Zmiana wymiarów miała miejsce, ale co do okna na piętrze budynku. Wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] września 2019 r., [...] Inspektor Wojewódzki, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (na datę decyzji tekst jednolity Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm., dalej "K.p.a."), utrzymał rozstrzygnięcie Inspektora Powiatowego w mocy. W motywach decyzji organ odwoławczy przywołał uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2011 r., II OPS 2/10 (ONSAiWSA z 2011 r., z. 2, poz. 22) podkreślając, że w postępowaniu z art. 51 P.b. nie można co prawda żądać oświadczenia o dysponowaniu nieruchomością na cele budowlane, niemniej nie oznacza to, że organ nie może i nie powinien badać praw inwestora w tym zakresie. Inspektor Wojewódzki zaznaczył dalej, że w okolicznościach sprawy niewątpliwy jest brak zgody obu współwłaścicielek na wykonanie prac objętych postępowaniem. Niemożliwe jest więc zalegalizowanie robót. Odnosząc się do kwestii daty wykonania fotografii okna przed jego zmniejszeniem, przedłożonej przez M. H., Inspektor Wojewódzki stwierdził, że okoliczność ta nie ma większego znaczenia, gdyż tak w obecnym jak i dawnym stanie prawnym wykonanie tego rodzaju robót objęte było reglamentacją (pozwoleniem, zgłoszeniem). Stąd w ocenie organu odwoławczego aktualnie postępowanie z art. 51 P.b. należało przeprowadzić. W skardze M. K. wniosła o uchylenie decyzji obu instancji. Przedstawiła następnie argumenty nawiązujące do wywodów zawartych w odwołaniu. Podkreśliła, że nie przypomina sobie, aby w budynku kiedykolwiek znajdowało się okno przedstawione na fotografii złożonej do akt przez M. H.. Podała w wątpliwość też sposób ustalenia wymiarów pierwotnych okna, czego dokonano na podstawie zdjęcia. W ocenie M. K. należało przesłuchać w sprawie jej matkę Z. B., o co wnosiła na etapie postępowania administracyjnego, a czego nie wzięto pod uwagę. Skarżąca wniosła także zastrzeżenia co do kontroli nieruchomości, w trakcie której okna nie mierzono od zewnątrz. W jej obecności nie było także oględzin okna. Niezależnie M. K. podkreśliła, że czuje się pokrzywdzona, gdyż w innych postępowaniach dotyczących budynku zgłoszenia do organów nadzoru nie są rozpatrywane z uwagi na brak projektu budowlanego, a zdjęć nie bierze się pod uwagę. Skarżąca także powtórzyła w skardze stanowisko z odwołania, iż to nie ona pomniejszyła okno w łazience, a jednie wstawiła nowe o takich samych wymiarach. W odpowiedzi na skargę Inspektor Wojewódzki wniósł o jej oddalenie (k. 15 akt sądowych). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Sąd orzekł o uchyleniu decyzji obu instancji, lecz z innych przyczyn, aniżeli podniesiono w skardze. W niniejszej sprawie organy nadzoru budowlanego obu instancji uznały, że w budynku – domu jednorodzinnym w [...], przy [...] na działce [...], w ścianie od strony północnej doszło do zmiany wymiarów otworu okiennego (część zamieszkiwana przez M. K.). Oparły się przy czym na dokumentacji zdjęciowej przedstawionej przez drugą współwłaścicielkę M. H. oraz na własnych ustaleniach z kontroli. Organy nie miały też wątpliwości, że dokonano samowolnej przebudowy, co aktualizowało konieczność wdrożenia procedury z art. 51 P.b. Procedura ta nie mogła jednak doprowadzić do legalizacji robót, gdyż zainteresowana M. K. nie dysponowała wystarczającym prawem do dysponowania nieruchomością na cele budowlane, a z uwagi na sprzeciw co do inwestycji ze strony M. H., prawa tego nie mogła wykazać. Sąd w dalszej części uzasadnienia powróci jeszcze do kwestii ustaleń faktycznych i zajmie stanowisko co do zarzutów skargi, niemniej w tym miejscu uznał za zasadne wyjaśnienie pierwszoplanowych powodów prawnych, ze względu na które kontrolowane decyzje uznać należało za przedwczesne. Jak trafnie zauważył Inspektor Wojewódzki w orzecznictwie sądów administracyjnych przeważa obecnie stanowisko, że właściwy organ nadzoru budowlanego prowadząc postępowanie naprawcze w oparciu o art. 51 P.b. jest uprawniony do badania, czy inwestor w zakresie prowadzonych robót budowlanych posiada prawo do dysponowania nieruchomością (por. np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 22 czerwca 2016 r., II OSK 2566/14; 31 marca 2015 r., II OSK 2079/13; 22 sierpnia 2014 r. II OSK 490/13; 6 marca 2014 r., II OSK 2426/12; 14 stycznia 2014 r., II OSK 1900/12 i z 13 marca 2013 r., II OSK 2180/11). Słusznie zatem przy rozpoznaniu niniejszej sprawy organy nadzoru budowlanego podjęły się weryfikacji czy skarżąca, która dokonała przebudowy i która jest zainteresowana jej legalizacją, miała prawo dysponowania nieruchomością na cele budowlane. Podzielając stanowisko organów o potrzebie zbadania przez organy prawa skarżącej do dysponowania nieruchomością, Sąd uznał jednak, iż w okolicznościach sprawy, przedwczesne było przyjęcie przez organy a priori, że brak dostatecznego prawa (współwłasność) po stronie M. K. jest nieusuwalny. Podkreślić należy, że celem postępowania naprawczego jest doprowadzenie wykonanych robót budowlanych do stanu zgodnego z prawem, co oznacza, że nakazy wymienione w art. 51 ust. 1 pkt 1 P.b. mogą być zastosowane tylko w takim przypadku, gdy nastąpiło naruszenie prawa niedające się usunąć i wykonane roboty budowlane nie mogą być w żaden sposób doprowadzone do stanu zgodnego z prawem. Jeżeli chodzi o prawo do dysponowania nieruchomością na cele budowlane, to należy pamiętać, że tytuły prawne, z których prawo to wynika, są z reguły tytułami cywilnoprawnymi. Organy administracji nie mają kompetencji do ingerowania w stosunki cywilnoprawne i zastępowania w tym zakresie sądów powszechnych. Rzeczą organu administracji jest zatem każdorazowo rozważenie, czy w okolicznościach konkretnej sprawy rozstrzygnięcie sprawy cywilnej nie stanowi zagadnienia wstępnego w sprawie budowlanej. W przypadku współwłasności nieruchomości, roboty budowlane wymagają co do zasady, jako należące do kategorii czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu, udzielenia zgody na ich wykonanie przez współwłaścicieli w sposób zgodny z prawną formą zarządu nieruchomości. W przypadku najprostszej współwłasności wymagane jest udzielenie zgody na wykonanie robót przez wszystkich współwłaścicieli, a w razie braku takiej zgody zastąpić ją może orzeczenie sądu (art. 199 Kodeksu cywilnego). W rozpoznawanej sprawie nie było sporne, że zakres i charakter samowolnych robót budowlanych uznanych za przebudowę uzasadniał zakwalifikowanie ich do czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu nieruchomością. Oznacza to, że zarówno legalne wykonanie zmiany wymiarów okna jak i tym bardziej doprowadzenie do stanu zgodnego z prawem tego rodzaju robót (w przypadku samowolnego wykonania – co miało miejsce w sprawie), wymagały zgody obu współwłaścicielek (M. K. i M. H.), ewentualnie zastąpionej orzeczeniem sądu. Jak już wskazano wyżej organy administracji nie mają kompetencji do ingerowania w stosunki cywilnoprawne i zastępowania w tym zakresie sądów powszechnych. Sąd zgadza się z Inspektorem Wojewódzkim, że stan faktyczny sprawy, a w szczególności relacja pomiędzy M. K. i M. H., pozwalają wnioskować, że ta druga nie wyraża zgody na wykonane w oknie łazienkowym prace. Mimo to organy nie powinny jednak orzekać automatycznie w trybie art. 51 ust. 1 pkt 1 P.b. bez pouczenia M. K. o prawie złożenia w stosowym terminie do sądu powszechnego wniosku w trybie art. 199 Kodeksu cywilnego. Gdyby skarżąca w udzielonym przez organ terminie wystąpiła do sądu o wydanie orzeczenia zastępującego zgodę M. H. obejmującą wykonanie robót objętych postępowaniem naprawczym, to wówczas oczekiwane orzeczenie sądu powszechnego może stanowić zagadnienie wstępne, o jakim mowa jest w art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a. uzasadniające zawieszenie postępowania prowadzonego przez organ administracji. Należy w tym miejscu odwołać się do wyrażanego w orzecznictwie stanowiska, iż nakaz doprowadzenia obiektu budowlanego do stanu poprzedniego obok nakazu rozbiórki jest najdalej idącą a zarazem najbardziej dolegliwą sankcją za naruszenie przepisów szeroko pojętego Prawa budowlanego i w związku z tym należy stosować ją jako ostateczność. Celem nadrzędnym wskazanych nakazów w stosunku do obiektu budowlanego jest przywrócenie stanu zgodnego z prawem, a nie karanie inwestora za to, że naruszył przepisy prawa. Dopiero ustalenie przez organ nadzoru, iż przywrócenie obiektu budowlanego do stanu zgodnego z prawem jest niemożliwe uprawnia i zarazem obliguje organ do orzeczenia obowiązku doprowadzenia obiektu do stanu poprzedniego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 października 2017 r., II OSK 2493/16). W ramach tych ustaleń organ administracji powinien był zatem wyjaśnić czy inwestor może nabyć tytuł prawny, z którego takie prawo będzie wynikało. Obowiązek takiego działania, nakierowanego na stworzenie nowej sytuacji prawnej, wynika z ogólnej idei postępowania naprawczego, mianowicie dążenia do tego aby wykonane roboty budowlane były zgodne z prawem. W związku z tym należy zauważyć, że inwestor, który wykonał roboty budowlane bez wymaganego prawa do dysponowania nieruchomością na cele budowlane i nadal tego prawa nie posiada ma możliwość nabycia takiego prawa poprzez odpowiednie roszczenie cywilnoprawne. Wobec braku zgody M. H. na przebudowę (brak jej zgody domniemać można w oparciu o okoliczności sprawy), organy nadzoru budowlanego powinny więc zobowiązać M. K. na podstawie art. 100 § 1 K.p.a. do wystąpienia do sądu powszechnego o rozstrzygnięcie w przedmiocie wyrażenia zgody na czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu, wyznaczając odpowiedni termin. W razie wszczęcia takiego postępowania sądowego organ administracji władny jest postępowanie administracyjne zawiesić na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a., skoro wydanie decyzji zależy w tym wypadku od uprzedniego rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez sąd powszechny (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 marca 2013 r., II OSK 2183/11 i 23 stycznia 2014 r., II OSK 1997/12). Ujmując więc powyższe w sposób syntetyczny – M. K., która jest współwłaścicielką budynku przy [...] w [...], a zarazem zainteresowaną, aby nie doszło do przywrócenia do stanu poprzedniego okna łazienkowego (od strony północnej) – należy umożliwić uzyskanie stosownej zgody sądu powszechnego na dokonanie czynności zmiany wymiaru okna. Uzyskanie takiej zgody równoznaczne będzie z posiadaniem przez zainteresowaną prawa do dysponowania nieruchomością na cele budowlanego na potrzeby postępowania z art. 51 P.b. Odnosząc się do zarzutów skargi Sąd wyjaśnia, że nie podziela prezentowanego przez skarżącą punktu widzenia i krytycznej oceny materiału dowodowego. Sąd odnotowuje i przyznaje, że w niniejszej sprawie wiodącymi dowodami dotyczącymi przebudowy okna łazienkowego w parterze budynku są fotografie. Te obrazujące stan pierwotny rzeczywiście (na co wskazuje skarżąca) nie są datowane. Trzeba jednak podkreślić, że w przypadku dowodów takich jak zdjęcia ich wartość z punktu widzenia ustaleń procesowych może być skrajnie różna, gdyż zależy od wielu czynników, takich jak jakość, odzwierciedlony przedmiot, czy korelacja z innymi przedmiotami w tle. Gdy chodzi o fotografie zebrane jako materiał dowodowy w niniejszej sprawie, to zdaniem Sądu pozwalają one wyprowadzić niepodważalne i precyzyjne wnioski, co do tego, jakie roboty wykonano w odniesieniu do okna łazienkowego od strony północnej budynku, które jest przedmiotem postępowania. Gdy porówna się czytelną i kolorową fotografię spornego okna sprzed wykonania robót, dołączoną do pisma M. H. złożonego [...] marca 2019 r. (za k. 5 akt administracyjnych) z fotografią stanu obecnego załączoną do pisma także M. H. złożonego dnia [...] grudnia 2017 r., to jednoznacznie widać, iż są to zdjęcia tego samego okna. Świadczy o tym nie tylko układ cegieł otaczający otwór okienny, ale przede wszystkim charakterystyczny detal – widoczny w obu przypadkach fragment metalowej poręczy schodów zakończony kulą, który znajduje się na fotografiach idealnie w tym samym miejscu. Poręcz i jej relację względem okna widać wyraźnie także na fotografiach dołączonych przez M. K. do skargi (zob. k. 7 i 8 akt sądowych), a także fotografiach dołączonych do odwołania. Na marginesie można dodać, że na fotografii na k. 3 akt administracyjnych organu pierwszej instancji wspomnianej wyżej poręczy przy murze schodów jeszcze nie ma, okno ma cały czas pierwotne wymiary, a jest już wykonana współczesna altana, o której powstaniu wypowiadała się M. K. w trakcie zeznania przed funkcjonariuszem policji [...] sierpnia 2016 r. Oznacza to, że okno w pierwotnych wymiarach istniało do ostatnich lat, skoro zostało uwiecznione w tle nowej poręczy (zob. zdjęcie za k. 5 akt administracyjnych). Ponadto, gdy porówna się zdjęcie obecnego okna wykonane podczas kontroli przeprowadzonej w dniu [...] kwietnia 2019 r. z powiększonym zdjęciem okna dołączonym przez M. K. do odwołania (k. 1 akt administracyjnych organu drugiej instancji) i do skargi (k. 9 akt sądowych), to także wyraźnie widać, że na obu odzwierciedlony jest ten sam układ cegieł i uzupełniony o charakterystyczne nałożenie zaprawy murarskiej. Sąd oczywiście zdaje sobie sprawę, że mowa tu o detalach zdjęć, niemniej stanowią one wiarygodny punkt odniesienia, zwłaszcza, że układu cegieł i ani sposobu nałożenia zaprawy murarskiej (które są na zdjęciach bardzo dobrze widoczne) nie można odtworzyć w innym miejscu, gdyż są one niejako niepowtarzalne. W ocenie Sądu nie ma najmniejszych wątpliwości, że wszystkie zebrane fotografie (poza tymi, które zostały złożone przez M. K. i dotyczą innych elementów budynku) obrazują to samo okno łazienkowe w parterze od strony północnej budynku. Odnosząc się dalej do wyjaśnień skargi Sąd nie daje też wiary M. K., że zeznając przed funkcjonariuszem policji w dniu [...] sierpnia 2016 r. miała na myśli inne okno, jak to, które jest przedmiotem postępowania. Po pierwsze wyraźnie wypowiadała się o oknie w łazience, a nadto dodała, że "wstawiła mniejsze okno, a do tego z nie przeźroczystą szybą", a więc dokładnie takie jak utrwalono na zdjęciu podczas kontroli nadzoru budowlanego przeprowadzonej w dniu [...] kwietnia 2019 r. (zob. fotografie za k. 6 akt administracyjnych organu pierwszej instancji). Wreszcie trzeba zwrócić uwagę, że w notatce policjanta przytoczono także dalsze wyjaśnienia M. K., która wypowiadała się o relacji przestrzennej okna do altany dobudowanej przez Państwa H. ("jedną ze ścian zbliżyli do prawej krawędzi okna"). Altana ta, jak wyraźnie widać na fotografii dołączonej do odwołania (przez skarżącą), zbliżona jest tylko do krawędzi okna łazienkowego na parterze. Notatka policjanta nie mogła więc z całą pewnością więc dotyczyć okna na piętrze, jak próbuje ją interpretować obecnie skarżąca. Podsumowując, w ocenie Sądu z okoliczności sprawy wynika, że to M. K. zmniejszyła okno łazienkowe na parterze. Uczyniła to ani bez pozwolenia (niegdyś wymaganego) ani bez zgłoszenia (współcześnie wymaganego), stąd wdrożenie postępowania z art. 51 P.b. było konieczne. Podsumowując i nawiązując do wcześniejszych wywodów niniejszego uzasadnienia Sąd zaznacza, że o ile niepodważalna jest potrzeba przeprowadzenia postępowania naprawczego w sprawie, o tyle należy umożliwić M. K. wykazanie przed sądem powszechnym prawa do dysponowania nieruchomością na cele budowlane. W tej sytuacji Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej "P.p.s.a.") orzekł jak w punkcie I. sentencji wyroku. W punkcie II. sentencji wyroku Sąd, działając na podstawie art. 223 § 2 P.p.s.a., nakazał ściągnąć od Inspektor Nadzoru Budowlanego na rzecz Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu) kwotę [...]zł tytułem wpisu od skargi. Zgodnie z wymienionym przepisem "jeżeli nie została uiszczona należna opłata sąd w orzeczeniu kończącym postępowanie w danej instancji nakaże ściągnąć tę opłatę od strony, która obowiązana była ją uiścić albo od innej strony, gdy z orzeczenia tego wynika obowiązek poniesienia kosztów postępowania przez tę stronę". W niniejszej sprawie skarżąca jest stroną wygrywającą, więc kosztami postępowania w normalnym trybie (art. 200 P.p.s.a.) zostałby obciążony Wojewoda na rzecz skarżącej. Zaszła jednak potrzeba zastosowania art. 223 § 2 P.p.s.a., gdyż skardze nadano bieg w warunkach, gdy M. K. nie uiściła jeszcze od niej wpisu. Nastąpiło to dlatego, że starała się ona o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia z kosztów sądowych (skarżąca prawa tego ostatecznie nie uzyskała).