I OSK 1755/20

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Maciej Dybowski Sędziowie: Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska Sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 9 lipca 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej S[...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 6 marca 2020 r. sygn. akt II SA/Gl 1560/19 w sprawie ze skargi S[...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K[...] z dnia 10 października 2019 r. nr SKO[...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 6 marca 2020 r., II SA/Gl 1560/19 oddalił skargę [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] października 2019 r. nr SKO[...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła S[...] zaskarżając wyrok w całości i zarzucając: 1. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 w związku z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.), dalej w uzasadnieniu przywoływanej jako u.ś.r., mające istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy przez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, iż sam fakt pozostawania osoby niepełnosprawnej w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wyklucza wyłącznie z tego względu możliwość przyznania skarżącej uprawnia do świadczenia pielęgnacyjnego; 2. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez prowadzenie postępowania w sposób, który nie budzi zaufania obywatela do organu, a także zaniechania podjęcia czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i do jej załatwienia, mając na względzie słuszny interes obywatela, dokonanie niedostatecznie wnikliwej analizy sprawy oraz nieuwzględnienie konieczności każdorazowego wyważenia interesu obywatela z interesem publicznym. Mając na uwadze wskazane powyżej zarzuty skarżąca kasacyjnie wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku w całości przez uwzględnienie wniosku z dnia [...] września 2019 r. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, tj. o uchylenie zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji Burmistrza Miasta [...] z dnia [...] października 2019 r. odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji Burmistrza Miasta [...] z dnia [...] października 2019 r. odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto wniosła o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powyższe zarzuty szerzej umotywowano. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna okazała się niezasadna. Na wstępie należy zauważyć, iż sprawę niniejszą rozpoznano na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. poz. 1842 ze zm.), który pozwala przewodniczącemu zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Powyższa regulacja nie przewiduje konieczności uzyskania zgody strony na rozpoznanie sprawy w powyższym trybie. Postępowanie kasacyjne oparte jest na zasadzie związania Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej i podstawami zaskarżenia wskazanymi w tej skardze. Zakres sądowej kontroli instancyjnej jest zatem określony i ograniczony wskazanymi w skardze kasacyjnej przyczynami wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku sądu I instancji. Jedynie w przypadku, gdyby zachodziły przesłanki, powodujące nieważność postępowania sądowoadministracyjnego, określone w art. 183 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny mógłby podjąć działania z urzędu, niezależnie od zarzutów wskazanych w skardze kasacyjnej. W niniejszej sprawie nie stwierdzono takich przesłanek. Ocenę zarzutów kasacyjnych wypada rozpocząć od wskazania, iż w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego dominujące jest zapatrywanie, że sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim przez inną osobę niż małżonek, lecz obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym, w szczególności przez dziecko niepełnosprawnego małżonka, nie wyłącza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę. Przyznanie tegoż świadczenia możliwe jest także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolny tego obowiązku wypełnić, a opiekę tą – niejako w zastępstwie małżonka – sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki. Tym samym pozostawanie w związku małżeńskim stanowi tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć. Dokonując wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. na gruncie stanów faktycznych, w których prawa do świadczenia pielęgnacyjnego domagała się osoba obciążona wobec osoby niepełnosprawnej obowiązkiem alimentacyjnym w dalszej kolejności niż jej żyjący współmałżonek, który obiektywnie nie był zdolny tego obowiązku wypełnić, w procesie wartościowania wyników wykładni tegoż przepisu Naczelny Sąd Administracyjny przyznawał pierwszeństwo wynikom wykładni celowościowej oraz systemowej, uwzględniającym takie wartości konstytucyjne jak dobro rodziny (art. 18 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP) i pomoc państwa osobom niepełnosprawnym (art. 69 Konstytucji RP), pomijając sprzeczne z nimi wyniki wykładni literalnej (vide: wyrok NSA z dnia 17 grudnia 2009 r., I OSK 722/09; wyrok NSA z dnia 17 grudnia 2009 r., I OSK 723/09; wyrok NSA z dnia 18 lipca 2012 r., I OSK 190/12; wyrok NSA z dnia 9 stycznia 2013 r., I OSK 1196/12; wyrok NSA z dnia 23 stycznia 2013 r., I OSK 1899/12; wyrok NSA z dnia 13 lutego 2013 r., I OSK 1526/12; wyrok NSA z dnia 18 listopada 2015 r., I OSK 1200/14; wyrok NSA z dnia 6 listopada 2014 r., I OSK 251/14; wyrok NSA z dnia 20 września 2013 r., I OSK 46/13; wyrok NSA z dnia 13 listopada 2015 r., I OSK 1230/14; wyrok NSA z dnia 11 stycznia 2017 r., I OSK 1113/15; wyrok NSA z dnia 25 stycznia 2021 r., I OSK 2103/20; wyrok NSA z dnia 25 stycznia 2021 r., I OSK 2103/20, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Odnosząc powyższe uwagi do zarzutu kasacyjnego błędnej wykładni art. 17 ust. 1 w związku z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wypada dostrzec, iż konieczność przyznania pierwszeństwa wynikom wykładni celowościowej i systemowej tegoż przepisu, przy jednoczesnym pominięciu wyników wykładni językowej, aktualizuje się wyłącznie w określonym stanie faktycznym sprawy. Następuje to w sytuacji gdy wykładnia językowa, od której rozpoczyna się proces rekonstrukcji normy prawa, daje rezultaty nieakceptowalne na gruncie systemu prawa, pozostające w sprzeczności z nadrzędnymi przepisami konstytucyjnymi, znajdującymi bezpośrednie zastosowanie w razie sprzeczności z nimi norm niższego rzędu (art. 8 ust. 1 i 2 Konstytucji RP). Z taką sytuacją nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie, a to powoduje, że postulowany w skardze kasacyjnej sposób rekonstrukcji normy prawnej wyprowadzonej z przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie aktualizuje się w okolicznościach niniejszej sprawy. Z niezakwestionowanego ustalenia leżącego u podstaw zaskarżonego wyroku wynika bowiem, że mąż niepełnosprawnej S[...] jest czynny zawodowo i nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności. O ile brak stosownego orzeczenia o niepełnosprawności, w świetle poczynionych powyżej uwag, nie stanowi samodzielnej przeszkody dla możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego obciążonemu obowiązkiem alimentacyjnym dziecku małżonka niepełnosprawnego, o tyle za taką przeszkodę uznać należy okoliczność wskazującą, iż małżonek obiektywnie jest w stanie wypełnić obowiązek opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem. Taką okolicznością – co trafnie dostrzegł Sąd I instancji – jest aktywność zawodowa męża niepełnosprawnej S.K.. Kontynuując powyższe uwagi na kanwie oceny zarzutu kasacyjnego naruszenia art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. należy zgodzić się z tezą autorki skargi kasacyjnej, iż ustalenie braku rzeczywistych możliwości sprawowania opieki, w braku orzeczenia o niepełnosprawności, może być także wykazane innymi dowodami. Stanowisko to pozostaje aktualne w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (vide: wyrok NSA z dnia 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1230/14; wyrok NSA z dnia 18 lipca 2012 r., I OSK 190/12, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Wśród najczęstszych przyczyn braku obiektywnej możliwości sprawowania opieki można wymienić wiek oraz stan zdrowia współmałżonka. Jeżeli jednak współmałżonek pozostaje aktywny zawodowo i nie zamierza z tej aktywności zrezygnować, pomimo wieku i stanu zdrowia, na co wyraźnie wskazują okoliczności niniejszej sprawy, to nie można uznać, iż kwestia jego rzeczywistych możliwości sprawowania opieki została wadliwie ustalona. W szczególności nie można zgodzić się, że ustalenie tej okoliczności nastąpiło bez dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) bądź w sposób, który nie budzi zaufania obywatela do organu (art. 8 k.p.a.). Aktywność zawodowa współmałżonka w sposób wyraźny i niebudzący wątpliwości wskazuje na istnienie obiektywnej możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną. Natomiast powody, dla których pomoc ta faktycznie nie była przez współmałżonka sprawowana, nie mają istotnego znaczenia dla okoliczności niniejszej sprawy. Powyższe nie pozwala potwierdzić zasadności zarzutu naruszenia art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.). Petryfikuje to okoliczności stanowiące podstawę faktyczną zaskarżonego wyroku, co z kolei nie pozwala potwierdzić zarzutu wadliwej wykładni art. 17 ust. 1 w związku z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Z tych względów skarga kasacyjna jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu zgodnie z art. 184 p.p.s.a. Uzasadnienie wyroku sporządzono stosownie do art. 193 zdanie 2 p.p.s.a. z uwagi na oddalenie skargi kasacyjnej. W takiej sytuacji przepis ten wyłącza odpowiednie stosowanie do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wymogów dotyczących koniecznych elementów uzasadnienia wyroku, które przewidziano w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zdanie 1 p.p.s.a., zawężając je do oceny zarzutów skargi kasacyjnej.