III FSK 2822/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Krzysztof Winiarski, Sędzia NSA Paweł Borszowski, Sędzia WSA (del.) Mirella Łent (sprawozdawca), po rozpoznaniu w dniu 9 listopada 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skarg kasacyjnych M. sp. z o.o. z siedzibą w M. oraz J. sp. z o.o. z siedzibą w M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 22 kwietnia 2020 r. sygn. akt I SA/Gd 2185/19 w sprawie ze skarg M. sp. z o.o. z siedzibą w M. oraz J. sp. z o.o. z siedzibą w M. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Gdańsku z dnia 14 października 2019 r. nr [...], [...] w przedmiocie zarzutów do opisu i oszacowania wartości nieruchomości 1. oddala skargi kasacyjne; 2. zasądza od M. sp. z o.o. z siedzibą w M. oraz J. sp. z o.o. z siedzibą w M. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Gdańsku kwotę 360 (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Wyrokiem z dnia 22 kwietnia 2020 r., sygn. akt I SA/Gd 2185/19 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił skargi: M. Sp. z o. o. z siedzibą w M. oraz J. Sp. z o. o. z siedzibą w M. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Gdańsku z dnia 14 października 2019 r. nr [...], [...] w przedmiocie zarzutów do opisu i oszacowania wartości nieruchomości. Sąd stwierdził, że operat szacunkowy dotyczący wyceny wartości nieruchomości zabudowanej budynkami produkcyjno-magazynowymi, położonymi w B., na działce nr [...] o pow. 2,7985 ha (obejmującej swoim zakresem prawo użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej oraz prawo własności usytuowanych na tej nieruchomości budynków i budowli, stanowiących odrębną własność), uzupełniony wyjaśnieniami złożonymi przez rzeczoznawcę, należy uznać za sporządzony zgodnie z wymogami przepisów prawa, w szczególności § 55 i 56 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 września 2004 r. w sprawie wyceny nieruchomości i sporządzania operatu szacunkowego (Dz. U. Nr 207, poz. 2109 ze zm.; dalej: "rozporządzenie"). Zdaniem Sądu, operat ten zawiera szczegółowe przedstawienie obliczeń oraz wynik wyceny wraz z uzasadnieniem, jak też zawiera informacje niezbędne przy dokonywaniu wyceny nieruchomości przez rzeczoznawcę majątkowego, w tym wskazanie podstaw prawnych i uwarunkowań dokonanych czynności, rozwiązań merytorycznych, przedstawienia toku obliczeń oraz wyniku końcowego, co w konsekwencji potwierdza, iż został on sporządzony w sposób umożliwiający dokonanie - przy zastosowanym przez rzeczoznawcę podejściu i metodach wyceny - analizy logiczności i poprawności wniosków w nim zawartych. Sąd nie stwierdził również, aby wskazywane przez skarżących uchybienia przepisom postępowania polegające na naruszeniu przez organ nadzoru art. 10 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2020 r., poz. 256 ze zm., dalej: "k.p.a.") przez uniemożliwienie stronom wypowiedzenie się co do zebranego w sprawie materiału dowodowego przed wydaniem rozstrzygnięcia, w szczególności nie miały obowiązku zaznajomienia ich z treścią wyjaśnień rzeczoznawcy, udzielonych w związku z wniesionymi zarzutami do opisu i oszacowania. Skargi kasacyjne od wyroku Sądu pierwszej instancji wywiodły obie Spółki. Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciły naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 124 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej: "p.p.s.a.") w zw. z art. 97 § 1 pkt 3 k.p.a. i art. 67 § 2 p.p.s.a. oraz art. 45 k.p.a. w zw. z art. 18 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2019 r., poz. 1438 ze zm., dalej: "u.p.e.a.") spowodowane procedowaniem w sytuacji, w której począwszy do dnia 8 października 2019 r., a więc już przed wydaniem przez Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Gdańsku kwestionowanego postanowienia z dnia 14 października 2019 r. spółki M. i J. nie posiadały należycie obsadzonego organu, który mógłby je skutecznie reprezentować w toku postępowania i osoby upoważnionej do odbioru pism, w tym zaskarżonego postanowienia, albowiem w tym dniu zmarł J. F., prezes jednoosobowego zarządu spółki M. i J., co winno skutkować zawieszeniem postępowania z urzędu do czasu ponownego obsadzenia przedmiotowego stanowiska, już na etapie postępowania przed organami administracji skarbowej. Spółki ponadto w oparciu o treść art. 182 § 2 pkt 2 i 5 p.p.s.a. zarzuciły nieważność postępowania w niniejszej sprawie z uwagi na brak należcie obsadzonego organu mogącego je reprezentować, już na etapie postępowania przed organami administracji skarbowej, a tym samym pozbawienie spółki M. i spółki J. możliwości obrony przysługujących im praw. Mając na uwadze powyższe zarzuty, skarżące wniosły o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gdańsku oraz o zasądzenie od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Gdańsku zwrotu kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Skarżące ponadto wniosły o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z odpisu skróconego aktu zgonu J. F., na okoliczność jego śmierci. W odpowiedzi na skargi kasacyjne organ wniósł o ich oddalenie oraz o zasądzenie solidarnie od skarżących kosztów postępowania według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skargi kasacyjne nie zasługiwały na uwzględnienie. W myśl art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej (podstaw kasacyjnych), chyba że zachodzą przesłanki nieważności postępowania sądowego wymienione w § 2 powołanego artykułu. Takich jednak przesłanek w niniejszej sprawie z urzędu nie odnotowano. Podobnie w trybie tym nie ujawniono podstaw do odrzucenia skargi ani umorzenia postępowania przed sądem pierwszej instancji, które obligowałyby Naczelny Sąd Administracyjny do wydania postanowienia przewidzianego w art. 189 p.p.s.a. (zob. uchwała NSA z 8 grudnia 2009r., II GPS 5/09, ONSAiWSA 2010, nr 3, poz. 40). Skargi kasacyjne zostały zatem zbadane według reguły związania zarzutami w nich zawartymi (art. 183 § 1 ab initio p.p.s.a.). W tym zakresie okazały się niezasadne i dlatego podlegały oddaleniu. Skargi kasacyjne zostały rozpoznane na posiedzeniu niejawnym w składzie trzyosobowym, na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020r., poz. 1842 dalej: "ustawa COVID") oraz stosownego zarządzenia Przewodniczącej Wydziału. Skargi kasacyjne od wyroku Sądu pierwszej instancji są niezasadne, gdyż argumentacja co do zarzutu naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 124 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. w zw. z art. 97 § 1 pkt 3 k.p.a. i art. 67 § 2 p.p.s.a. oraz art. 45 k.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a. nie znajduje odzwierciedlenia w stanie sprawy. Skarżące twierdzą, iż naruszenie prawa spowodowane było procedowaniem w sytuacji, w której począwszy do dnia 8 października 2019 r., a więc już przed wydaniem przez Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Gdańsku kwestionowanego postanowienia z dnia 14 października 2019 r. spółki M. i J. nie posiadały należycie obsadzonego organu, który mógłby je skutecznie reprezentować w toku postępowania i osoby upoważnionej do odbioru pism, w tym zaskarżonego postanowienia, albowiem w tym dniu zmarł J. F., prezes jednoosobowego zarządu spółki M. i J., co ich zdaniem winno skutkować zawieszeniem postępowania z urzędu do czasu ponownego obsadzenia przedmiotowego stanowiska, już na etapie postępowania przed organami administracji skarbowej. Nie znajduje też potwierdzenia w aktach sprawy zarzut podniesiony w oparciu o treść art. 182 § 2 pkt 2 i 5 p.p.s.a. W tym wypadku skarżące zarzuciły nieważność postępowania z uwagi na brak należycie obsadzonego organu mogącego je reprezentować, już na etapie postępowania przed organami administracji skarbowej, a tym samym pozbawienie spółki M. i spółki J. możliwości obrony przysługujących im praw. Naczelny Sąd Administracyjny uznał przywołanie przez autora skarg kasacyjnych art. 182 § 2 pkt 2 i 5 p.p.s.a. jako oczywistą omyłkę i mając na względzie treść przepisu oraz argumentacji uznał, że stronie chodziło o art. 183 § 2 pkt 2 i 5 p.p.s.a. Stosownie do art. 183 § 2 pkt 2 p.p.s.a. nieważność postępowania zachodzi jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej, organu powołanego do jej reprezentowania lub przedstawiciela ustawowego, albo gdy pełnomocnik strony nie był należycie umocowany. Nie budzi wątpliwości, że skierowane rozstrzygnięcia do osoby nieżyjącej wywołuje konieczność jego wyeliminowania z obrotu prawnego z przyczyny, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Trafnie jednak w tym zakresie działał i organ i Sąd pierwszej instancji przyjmując, że skarżące mogły być skutecznie reprezentowane przez prokurenta samoistnego. W tym zakresie nie sformułowano żadnych zarzutów, a ustanowienie prokurenta należy uznać za właściwe zabezpieczenie na wypadek czasowej nieobecności prezesa zarządu spółki. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego staranny przedsiębiorca powinien zadbać o zapewnienie możliwości prowadzenia interesów spółki, zachowania ciągłości jej działania także w przypadku nieobecności prezesa zarządu – co w niniejszej sprawie uczyniono ustanawiając prokurenta samoistnego. Należy wyjaśnić, że w przypadku prokury samoistnej prokurent działa jednoosobowo. W sytuacji, gdy w umowie spółki ustanowiono zarząd wieloosobowy to, stosownie do art. 205 § 3 ustawy z dnia 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz. U. Nr 94, poz. 1037 ze zm., dalej "k.s.h."), nie ogranicza to uprawnień prokurenta samoistnego. Ustanowiony zgodnie z art. 205 § 1 k.s.h., bądź też na analogicznych zasadach wynikających z umowy spółki, mechanizm kontrolny dotyczy bowiem członków zarządu, a nie prokurentów. Dlatego więc jeżeli ustanowiona jest reprezentacja łączna zarządu bądź zarządu z prokurentem, to w każdym przypadku prokurent, który legitymuje się prokurą samoistną, może reprezentować spółkę samodzielnie przy czynnościach objętych jej zakresem (por. także A. Kidyba, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, Wyd. VII, Lex 2010). Stosownie do art. 109 ze zn. 1 § 1 i 2 k.c. prokura jest pełnomocnictwem udzielonym przez przedsiębiorcę podlegającego obowiązkowi wpisu do rejestru przedsiębiorców, które obejmuje umocowanie do czynności sądowych i pozasądowych, jakie są związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa. Nie można ograniczyć prokury ze skutkiem wobec osób trzecich, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Z kolei zgodnie z art. 109 ze zn. 7 § 1 – 4 k.c. prokura może być w każdym czasie odwołana. Prokura wygasa wskutek wykreślenia przedsiębiorcy z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej albo z rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego, a także ogłoszenia upadłości, otwarcia likwidacji oraz przekształcenia przedsiębiorcy. Prokura wygasa ze śmiercią prokurenta. Prokura wygasa wskutek ustanowienia kuratora na podstawie art. 42 § 1. W okresie kurateli prokura nie może być ustanowiona. Utrata przez przedsiębiorcę zdolności do czynności prawnych nie powoduje wygaśnięcia prokury. Jak wskazano w postanowieniu NSA z 22 września 2021 r., III OSK 4106/21, nieposiadanie w toku procesu zarządu przez spółkę z o.o. nie daje podstaw do stwierdzenia braku należytej reprezentacji i w konsekwencji uznania o nieważności postępowania, gdy spółka ma prokurenta. Z kolei zgodnie z art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. nieważność postępowania zachodzi jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw, co należy rozumieć ściśle. Chodzi zatem o kardynalne błędy dotyczące udziału strony w postępowaniu sądowym, a nie jakiekolwiek usterki czy utrudnienia w tym zakresie. Generalnie rzecz ujmując, pozbawienie strony możności obrony swych praw w procesie stwarza sytuację, w której sąd nie powinien w ogóle przystępować do ostatecznego merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy (por. wyrok NSA z 8 czerwca 2021r., III FSK 3587/21). Nieważność postępowania z przyczyny, o jakiej mowa w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. zachodzi wówczas, gdy strona, wskutek naruszenia przepisów przez sąd pierwszej instancji, nie uczestniczy w postępowaniu, nie otrzymuje zawiadomień, zostaje pozbawiona możliwości przedstawienia swojego stanowiska (por. wyrok NSA z 22 stycznia 2021 r., II OSK 1536/18). W sprawie z załączonych dokumentów Krajowego Rejestru Sądowego wynika, że u obu skarżących wpisano prokurę samoistną i takim prokurentem był Bohdan Kolasiński, który zresztą złożył w sprawie skargi w imieniu spółek. W skargach kasacyjnych w żaden sposób nie kwestionowano tych okoliczności. Jak wskazano wcześniej art. 109 ze zn. 7 § 2 k.c. wskazuje wprost pięć przypadków wygaśnięcia prokury oraz dwa stany faktyczne, gdy prokura nie wygasa. Jest to śmierć przedsiębiorcy i utrata przez niego zdolności do czynności prawnych. Tak więc, utrata przez Spółkę zarządu nie powoduje wygaśnięcia prokury. Prokurent jest bowiem z mocy ustawy uprawniony do reprezentowania Spółki w sprawach sądowych i pozasądowych, jakie są związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa. Zatem nawet nieposiadanie w toku postępowania zarządu przez Spółkę z o.o., nie daje podstaw do stwierdzenia braku należytej reprezentacji i w konsekwencji uznania o nieważności postępowania, gdy Spółka ma prokurenta. Interesy, które chroni art. 183 § 2 pkt 2 jak i 5 p.p.s.a. są w takim przypadku zabezpieczone przez działania prokurenta. W zaistniałym stanie faktycznym należy więc zauważyć, że zgłoszenie udzielenia prokury i jej odwołania następuje według zasad określonych w ustawie o Krajowym Rejestrze Sądowym. Zgłoszenie o udzieleniu prokury i jej wygaśnięciu ma charakter obowiązkowy (art. 39 pkt 3 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U. z 2021 r., poz.112 t.j.)). Ze względu na domniemanie prawdziwości danych wpisanych do KRS, osoba wpisana do rejestru jako prokurent, wobec osób trzecich co do zasady jest nadal prokurentem, a więc posiada umocowanie do działania w imieniu danego przedsiębiorcy. Przedłożone w sprawie dokumenty wskazują, że skarżące posiadały prokurenta uprawnionego do jednoosobowej jej reprezentacji (treść KRS, k. 46, 53, 112 i 132). Potwierdzeniem przedstawionego rozumowania jest orzeczenie NSA z dnia 17 maja 2016 r., II OZ 475/16, w którym Sąd stwierdził, że skoro Spółka umocowała do działania w swoim imieniu prokurenta samoistnego, który jest uprawniony do jednoosobowego działania, a umocowanie to nie wygasa wskutek odwołania całego zarządu (art. 109 ze zn. 7 k.c.), to nie zachodzą w składzie jednostki organizacyjnej - w rozpoznawanym przypadku Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością - braki uniemożliwiające jej działanie, o których mowa w art. 124 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Spółka ma, bowiem umocowane "osoby uprawnione do działania w jej imieniu" (art. 28 § 1 p.p.s.a.). Utrata lub braki w składzie organu reprezentującego osobę prawną nie mogą zgodnie z 109 ze zn. 7 § 4 k.c. powodować wygaśnięcia prokury. Zatem niezasadne są zarzuty obu skarg kasacyjnych. Zgodnie z art. 124 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. Sąd zawiesza postępowanie z urzędu w razie śmierci strony lub jej przedstawiciela ustawowego, utraty przez nich zdolności procesowej, utraty przez stronę zdolności sądowej lub utraty przez przedstawiciela ustawowego charakteru takiego przedstawiciela, z zastrzeżeniem § 3 oraz jeżeli w składzie organów jednostki organizacyjnej będącej stroną zachodzą braki uniemożliwiające jej działanie. Z kolei stosownie do art. 97 § 1 pkt 3 k.p.a. organ administracji publicznej zawiesza postępowanie w razie utraty przez stronę lub przez jej ustawowego przedstawiciela zdolności do czynności prawnych. Przywołany art. 67 § 2 p.p.s.a. ustanawia, że pisma w postępowaniu sądowym lub orzeczenia dla osoby prawnej, jak również dla jednostki organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, doręcza się organowi uprawnionemu do reprezentowania ich przed sądem lub do rąk pracownika upoważnionego do odbioru pism, a art. 45 k.p.a., że jednostkom organizacyjnym i organizacjom społecznym doręcza się pisma w lokalu ich siedziby do rąk osób uprawnionych do odbioru pism. W sprawie, autor skarg kasacyjnych nie uzasadnił, by wystąpiły okoliczności, o jakich mowa w przywołanych, jako naruszone, przepisach. Nie wykazał, by spółki M. i J. nie posiadały należycie obsadzonego organu, który mógłby je skutecznie reprezentować w toku postępowania i osoby upoważnionej do odbioru pism, w tym zaskarżonego postanowienia, albowiem śmierć J. F., prezesa jednoosobowego zarządu spółki M. i J., nie spowodowała takich skutków. W konsekwencji za niezasadne należało uznać wnioski o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gdańsku oraz o zasądzenie od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Gdańsku zwrotu kosztów postępowania sądowego. W konsekwencji powyższych rozważań Naczelny Sąd Administracyjny uznał za niezasadne wnioski o przeprowadzenie dowodu z dowodu z odpisu skróconego aktu zgonu J. F., na okoliczność jego śmierci, albowiem na tym etapie postępowania sądowoadministracyjnego przekraczały one ramy zakreślone art. 106 § 3 p.p.s.a. Dlatego też, stosownie do art. 184 p.p.s.a. Sąd oddalił skargi kasacyjne. O kosztach sąd orzekł na podstawie art. 204 pkt 1, art. 205 § 2 p.p.s.a., art. 207 § 1 i art. 209 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b oraz ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych z dnia 22 października 2015 r. (Dz.U. z 2018 r., poz. 265). Mirella Łent Krzysztof Winiarski Paweł Borszowski