II GZ 15/21

Dnia 25 lutego 2021 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Wojciech Kręcisz po rozpoznaniu w dniu 25 lutego 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia A.B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 listopada 2020 r., sygn. akt III SA/Kr 483/20 w zakresie odmowy przywrócenia terminu do uiszczenia wpisu od skargi w sprawie ze skargi A.B. na pismo Starosty Krakowskiego z dnia [...] marca 2020 r., znak: [...] w przedmiocie odmowy wydania identyfikatora na przejazd po ograniczonych odcinkach dróg postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przywrócić termin do uiszczenia wpisu od skargi Postanowieniem z dnia 10 listopada 2020 r., sygn. akt III SA/Kr 483/20 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 86 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., zwanej dalej: p.p.s.a.) odmówił A.B. przywrócenia terminu do uiszczenia wpisu od skargi na pismo Starosty Krakowskiego z dnia [...] marca 2020 r., znak: [...] w przedmiocie odmowy wydania identyfikatora na przejazd po ograniczonych odcinkach dróg. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z dnia 7 września 2020 r. wezwano skarżącego do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 200 zł, w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania, pod rygorem odrzucenia skargi. Odpis zarządzenia został doręczony skarżącemu 14 września 2020 r. (k. 27 akt sądowych). Termin do uiszczenia wpisu od skargi upływał więc 21 września 2020 r. Wpis został natomiast uiszczony 12 października, zaś 15 października 2020 r. skarżący zwrócił się o przywrócenie terminu do uiszczenia wpisu od skargi. Uzasadniając wniosek podał, że do połowy września z uwagi na okres wakacyjny przebywał poza miejscem zamieszkania i nie odbierał korespondencji. Przesyłka sądowa została odebrana przez członka rodziny, który nie posiadał wiedzy o toczącym się postępowaniu i przekazał skarżącemu przesyłkę dopiero w dniu 8 października 2020 r., z powodu unikania kontaktu skarżącego z osobami z najbliższej rodziny ze względu na sytuację epidemiologiczną. Sąd I instancji uzasadniając odmowę przywrócenia terminu stwierdził, że skarżący nie uprawdopodobnił braku winy w uchybieniu terminu do uiszczenia wpisu od skargi w rozumieniu art. 86 § 1 p.p.s.a. Sąd I instancji podkreślił, że skoro skarżący zainicjował postępowanie sądowe, jako podmiot należycie dbający o swoje interesy winien spodziewać się ewentualnej korespondencji z sądu. Sam skarżący podnosi we wniosku, że do połowy września przebywał poza miejscem zamieszkania – na wakacjach. Skoro termin do uiszczenia należnego wpisu od skargi upływał skarżącemu w dniu 21 września 2020 r., to skarżący, dbając należycie o swoje interesy powinien ustalić, czy nie nadeszła jakakolwiek korespondencja sądowa w jego sprawie. Oczywistym jest, że wystąpienie pandemii koronawirusa spowodowało nie tylko szereg zmian i uciążliwości w funkcjonowaniu życia codziennego, ale także wiele zmian w przepisach prawa, które były trudne do prześledzenia dla osób bez stosownego przygotowania zawodowego. Uiszczenie należnego wpisu od skargi było jednak możliwe bez analizy przepisów, wychodzenia z domu i bez koniecznego, osobistego kontaktu z osobami z rodziny, które odebrały przesyłkę sądową, zawierającą wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi. Wystarczył jedynie kontakt telefoniczny, czy to z osobą posiadającą korespondencję sądową skarżącego, czy też z Wydziałem Informacji Sądowej. Skarżący nie podniósł więc przekonywujących argumentów, że uczynił wszystko należycie dbając o swoje interesy i nie wykazał, że nie mógł uiścić wpisu od skargi bez swojej winy. Dlatego Sąd odmówił skarżącemu przywrócenia terminu do dokonania tej czynności. W zażaleniu skarżący zaskarżył powyższe postanowienie wnosząc o jego zmianę i uwzględnienie wniosku o przywrócenie terminu. W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł, że sytuacja w kraju z powodu pandemii spowodowała całkowitą zmianę funkcjonowania niemal każdej dziedziny życia, a tym bardziej zmianę w przedmiocie funkcjonowania organów państwowych, sądów i urzędów. Niezasadne jest twierdzenie, iż skarżący mając świadomość zainicjowania postępowania sądowego powinien spodziewać się ewentualnej korespondencji i tym samym nienależycie zadbał o swoje interesy. Podkreślił, że postępowania sądowe przedłużają się w czasie, strony zajmują się pozostałymi obowiązkami i trudno wymagać, aby kontrolowały każdą czynność sądową, bez uwzględnienia obiektywnych przesłanek, jakie zaistniały w danej sprawie. Skarżący podniósł, że złożył skargę w tej sprawie w kwietniu 2020 r. Od złożenia tego pisma do wezwania do uiszczenia opłaty sądowej minęło 5 miesięcy, które do tego, ze względu na stan pandemii, charakteryzowały się licznymi zmianami stanu prawnego oraz otaczającej rzeczywistości. Zasadne jest więc twierdzenie, iż skarżący nie musiał przewidywać, że korespondencja z Sądu pojawi się w określonym terminie. Pismo z wezwaniem do uiszczenia wpisu zostało odebrane przez członka rodziny skarżącego, który nie mając wiedzy o toczącym się postępowaniu, nie powiadomił skarżącego o liście. W związku z sytuacją epidemiologiczną, skarżący nie miał styczności z członkiem rodziny, znajdującym się w grupie osób o podwyższonym stopniu ryzyka zarażenia COVID-19, dzięki czemu mógłby dowiedzieć się o ewentualnej korespondencji. Nie było to więc zaniedbanie po stronie skarżącego, a jedynie stosowanie się do zaleceń organów władzy państwowej, związanych ze stanem epidemii. Inicjując postępowanie, skarżącemu zależało na prawidłowym jego toku. Trudno więc mu zgodzić się z argumentacją Sądu I instancji, który podważa istnienie obiektywnych, niezależnych od woli strony okoliczności. W związku z powyższym skarżący stwierdził, że uchybił terminowi do uiszczenia wpisu od skargi bez swojej winy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie jest zasadne i zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 86 § 1 p.p.s.a., jeżeli strona nie dokonała w terminie czynności w postępowaniu sądowym bez swojej winy, sąd na jej wniosek postanowi przywrócenie terminu. Dopuszczalność przewidzianego w art. 86 i 87 p.p.s.a. przywrócenia uchybionego terminu została przez ustawodawcę uwarunkowana spełnieniem przez stronę następujących przesłanek: złożenie wniosku o przywrócenie terminu w ciągu 7 dni od ustania przeszkody, która uniemożliwiła dochowanie terminu, równoczesne dokonanie czynności, które nie nastąpiło w zakreślonym terminie, uprawdopodobnienie, że niedochowanie terminu nastąpiło bez winy strony oraz powstanie w wyniku uchybienia terminu ujemnych dla strony skutków procesowych. W rozpoznawanej sprawie wniosek skarżącego spełniał wymogi formalne, a sporna pozostaje wyłącznie kwestia uprawdopodobnienia, że niedochowanie terminu nastąpiło bez winy strony. Z ugruntowanego w orzecznictwie i literaturze przedmiotu rozumienia przesłanki braku winy strony wynika, że powinna być ona oceniana z uwzględnieniem wszelkich okoliczności konkretnej sprawy, w sposób uwzględniający obiektywny miernik staranności, jakiej można wymagać od strony dbającej należycie o własne interesy i przy braniu pod uwagę uchybień spowodowanych nawet lekkim niedbalstwem strony (por. postanowienia NSA z dnia 28 listopada 2012 r., sygn. akt II FZ 947/12; z dnia 6 lipca 2011 r., sygn. akt II FZ 320/11, z dnia 28 listopada 2012 r., sygn. akt II FZ 948/12). Należy podkreślić, że istotą instytucji przywrócenia terminu jest umożliwienie stronie obrony swoich praw czy interesów w sytuacji, gdy upływ terminów procesowych wywołał dla niej negatywne skutki prawne, przy jednoczesnym założeniu, że strona dołożyła wszelkich możliwych starań, aby takich negatywnych konsekwencji uniknąć. Pierwszorzędne znaczenie dla rozpoznania wniosku o przywrócenie terminu do dokonania czynności w postępowaniu sądowym ma zatem ustalenie, że fakt uchybienia przez stronę terminowi nie nastąpił z jej winy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżący, wbrew stanowisku Sądu I instancji, uprawdopodobnił, że uchybienie terminu do uiszczenia wpisu od skargi nastąpiło bez jego winy, bowiem zarówno we wniosku o przywrócenie terminu, jak i w zażaleniu na postanowienie odmawiające jego przywrócenia zwrócił uwagę na to, że nie posiadał wiedzy o odebraniu korespondencji z Sądu zawierającej wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi w dniu 14 września 2020 r. przez członka jego rodziny – osobę znajdująca się w grupie o podwyższonym stopniu ryzyka zarażenia COVID-19. Jak twierdzi skarżący, korespondencja zawierająca wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi została mu przez tą osobę przekazana dopiero w dniu 8 października 2020 r. Wpis od skargi został natomiast przez niego uiszczony w dniu 12 października 2020 r. (k. 30 akt sądowych). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wskazane okoliczności, w szczególności stosowanie się do zaleceń unikania kontaktu z osobami znajdującymi się w grupie osób o podwyższonym stopniu ryzyka zarażenia COVID-19, uprawdopodabniają brak winy skarżącego w uchybieniu terminu. Nie można też pomijać, co zdawał się uczynić Sąd I instancji w zaskarżonym postanowieniu, że instytucja przywrócenia terminu jest instrumentem tworzącym warunki realizacji prawa do sądu. Jej ustanowienie na gruncie procedur sądowych jest naturalną konsekwencją realizacji funkcji ochronnej procedury. Jakkolwiek faktem jest, że instytucja ta ma charakter wyjątkowy, to jednak zważywszy na cel jej ustanowienia i realizowaną przez nią funkcję - gwarancja ochrony interesu strony, w sytuacji braku jej winy w uchybieniu terminu - jej stosowanie nie może być w całkowitym stopniu podporządkowane porządkującej funkcji procedury. Tym bardziej, że nie będzie to dawało gwarancji wydania prawidłowego rozstrzygnięcia, co stanowi podstawowy cel postępowania. Jest to istotne zwłaszcza w kontekście problematyki uchybienia terminu do wniesienia środka zaskarżenia. Istota rzeczy wyraża się więc w rozłożeniu, w procesie stosowania prawa, właściwych proporcji pomiędzy poszczególnymi funkcjami przypisywanymi procedurze. Wydaje się przy tym, że to właśnie funkcji ochronnej przyznać należy podstawowe znaczenie. Wykładnia przepisów procesowych regulujących instytucję przywrócenia terminu musi być zawsze dokonywana z perspektywy uwzględniającej treść zasady prawa do sądu, tym samym z perspektywy przywołanej funkcji ochronnej. Determinują one bowiem istotę tej instytucji. Normatywna treść przesłanek braku winy i ujemnych dla strony skutków w zakresie postępowania sądowego nie może zatem nie uwzględniać istoty prawa do sądu. Prawo to, jak również i jego realizacja, nie może bowiem doznawać uszczerbku w sytuacji, gdy strona nie ponosi winy w zakresie stwierdzonych uchybień w toku postępowania (uchybień terminu), które skutkują równocześnie ujemnymi skutkami dla niej w zakresie postępowania sądowego. W tym kontekście podkreślić należy, iż w zakresie odnoszącym się do przesłanki braku winy, najistotniejszej z analizowanego punktu widzenia, ustalanie jej istnienia nie następuje poprzez dowód ścisły. Rozwiązanie takie, gdyby zostało przyjęte i obowiązywało, niweczyłoby z całą pewnością ochronną funkcję procedury sądowej, przyznając nieproporcjonalną wagę i znaczenie funkcji porządkowej. Tym samym doszłoby do podważenia samej istoty wniosku o przywrócenie terminu i istoty postępowania prowadzonego w przedmiocie oceny jego zasadności. Stąd też, zarówno doktryna prawa, jak i orzecznictwo sądowe zgodnie uznają, że w zakresie odnoszącym się do przesłanki braku winy wystarczające jest uprawdopodobnienie (uwiarygodnienie) jej istnienia, co stanowi oczywiście przedmiot oceny sądu przy zastosowaniu kryterium obiektywnego miernika staranności wymaganej od każdego, należycie dbającego o swoje interesy. Ocena ta, dokonywana indywidualnie w kontekście stanu faktycznego sprawy, z uwzględnieniem wszystkich jego okoliczności, zarówno tych prezentowanych przez wnioskodawcę (stronę zabiegającą o przywrócenie terminu), jak i ewentualnie powziętych w toku postępowania sądowego, musi równocześnie uwzględniać cel i funkcje instytucji przywrócenia terminu identyfikowane z perspektywy realizacji prawa do sądu. Zasadne wydaje się przy tym, iż powinna ona wyrażać się w przyjmowaniu wstępnego założenia o braku winy strony, co zdaje się uzasadniać również sam sposób redakcji art. 86 § 1, a w konsekwencji w przyjęciu zasady, że niedające się usunąć wątpliwości rozstrzygane powinny być z korzyścią dla strony i ochrony jej indywidualnego interesu, tym bardziej, że przesłanka braku winy ma zostać jedynie uprawdopodobniona, z zastrzeżeniem jednakże niezbędnego respektowania w tym względzie funkcji porządkowej, zwłaszcza zaś funkcji instrumentalnej realizowanej przez przepisy postępowania. Ich praktyczna doniosłość wyraża się tym samym w nakierowaniu na efektywny dostęp do sądu, którego autorytet, jako instytucji, nie doznaje z tego powodu żadnego uszczerbku, a wręcz przeciwnie ulega wzmocnieniu poprzez akcentowanie w ten sposób jego roli, jako gwaranta realizacji konstytucyjnych praw, w tym przypadku prawa do sądu. Jak wielokrotnie wskazywano w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, uprawdopodobnienie stanowi ułatwione postępowanie dowodowe, postępowanie zmierzające do uwiarygodnienia twierdzeń, surogat, namiastkę dowodu bądź środek zastępczy dowodu niedający pewności, lecz tylko wiarygodność (prawdopodobieństwo) twierdzenia o jakimś fakcie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 2011 r., sygn. akt II FZ 585/11). Okoliczności faktyczne uzasadniające przyjęcie braku winy w uchybieniu terminu, albo przeciwnie jej istnienie, a to wobec nieuprawdopodobnienia jej braku stanowiły przedmiot rozlicznych refleksji orzecznictwa sądowego, dając w rezultacie podstawę do szczegółowego i precyzyjnego ich określenia. Nie jest to oczywiście, w odniesieniu do żadnej z kategorii tych okoliczności, katalog zamknięty. Wielość, zwłaszcza zaś niepowtarzalność i wyjątkowość stanów faktycznych, w których rozpatrywane są wnioski o przywrócenie terminu powodują, że w ramach każdej z tych kategorii dochodzi do uzupełniania ich o nowe okoliczności. Mając na względzie z jednej strony okoliczności faktyczne tej sprawy, z drugiej zaś treść art. 86 § 1 p.p.s.a., zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego należało przyjąć, że skarżący wprawdzie nie dokonał czynności w terminie, ale jednak bez swej winy. Dlatego należało postanowić o jego przywróceniu. W tej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. uchylił zaskarżone postanowienie i rozpoznał wniosek na podstawie art. 86 § 1 p.p.s.a., przywracając skarżącemu termin do uiszczenia wpisu od skargi.